Текст выступления:

Патша өкіметі тарапынан «бөліп ал да, билей бер» ұстанымы толықтай жүзеге асты ма?
1. «Бөліп ал да, билей бер» ұстанымы: негізгі мәселелер мен талдау сұрағы

XIX ғасырдағы Ресей патшалығының Қазақстандағы билік жүргізу стратегиясы – бөлшектеу және билеу қағидаты – қазақ халқының әлеуметтік, саяси және мәдени құрылымдарына елеулі ықпал етті. Бұл ұстаным отарлық саясаттың маңызды құралы ретінде қазақ қоғамының тұтастығын әлсіретіп, патша үкіметінің бақылауын нығайтуды көздеді.

2. XIX ғасырдағы Қазақстанның тарихи кезеңі

XIX ғасырда қазақ даласы Ресей империясының отарын құрай отырып, үш жүзге бөліну және әртүрлі әкімшілік аймақтарға енгізу арқылы ұлттық бірлік пен өзін-өзі басқару принциптері күрт өзгерді. Бұл кезең қазақ қоғамының құрылымына және оның сыртқы әлеммен қарым-қатынасына жаңа саяси шарттарды енгізді.

3. «Бөліп ал да, билей бер» саясатының мәні және мақсаттары

Бұл саясат қазақ қоғамын ру-тайпалар мен әлеуметтік топтарға бөлу арқылы олардың ынтымақтастығын тежеді. Әкімшілік және идеологиялық құралдар патша билігіне қазақ даласында тұрақты бақылау орнатуға жол ашты. Мұндай бөлінушілік орыс үкіметіне жергілікті халықты жеңіл басқару мүмкіндігін беріп, қарсыласушылықтарды ұялатып, мемлекеттік биліктің үстемдігін күшейтті.

4. Патша әкімшілігінің аумақтық бөліністерді енгізуі

XIX ғасырдың басында патша билігі қазақ даласын бірнеше әкімшілік бөлімшелерге бөлді. Мысалы, 1822 жылы бекітілген «Жарғы» бойынша қазақ даласы үш губернияға: Орал, Торғай және Семей облыстарына бөлінді. Бұл бөліністер этникалық, тарихи және географиялық ерекшеліктерді ескермей жүргізілді, сондықтан қазақ қоғамындағы дәстүрлі құрылымдар мен рухани бірліктерге кері әсерін тигізді. Әкімшілік шегараларын кескенде лингвистикалық және мәдени аумақтар да ескерусіз қалды, бұл патша үкіметінің отарлау саясатын айқын көрсетті.

5. Ру-тайпалық құрылымды пайдалану және ішкі бөліну

Патша үкіметі ру-тайпалық жүйеге негізделген топ арасындағы алауыздықты әдейі қоздыру арқылы бақылауды күшейтті. Олар ру басшыларының арасында бәсекелестік тудырып, оларды бір-біріне қарсы қойды. Мемлекеттік қолдау руаралық қақтығыстар мен дау-дамайларды өршітті, бұл өз кезегінде ұлттық бірліктің әлсіреуіне әкелді. Ішкі сенімсіздік пен бөлінушілік патша билігінің ықпалын кеңейтуіне қолайлы жағдай жасады.

6. Дәстүрлі билік институттарының шектелуі: хандар мен сұлтандар

Ресей отарлау үдерісі кезінде қазақ хандарының билік жүйесі бірте-бірте ыдыраған. 1822 және 1824 жылдардағы жарғылар сұлтандар мен старшындардың қызметін патша билігінің қатаң бақылауына берді. Бұған дейін халық арасында беделі жоғары болған дәстүрлі алтын тұлғалардың ықпалы азайып, биліктің орталықтандырылуы күшейді. Осы арқылы Ресей үкіметі қазақ қоғамының басқаруын өз қолына алды.

7. Дін мен мәдениетті манипуляциялау саясаты

Патша үкіметі дін мен мәдениетті де өз мақсаттарына сай пайдаланды. Ислам дінін ресми түрде бақылау арқылы патша билігі имамдар мен молдаларды билік қызметкерлері ретінде жұмылдырып, діни институттардың тәуелсіздігін шектеді. Мәдени араласу мен орыстандыру шаралары жүргізіліп, қазақ тілінің орнына орыс тілі мен мәдениеті басымдыққа ие болды. Бұл саясаттар қазақ ұлтының рухани бірлігін мен дәстүрлі құндылықтарын әлсіретті.

8. 1868 жылғы реформа: облыстар мен халық саны диаграммасы

1868 жылғы әкімшілік реформасы нәтижесінде қазақ даласы бірнеше облыстарға бөлініп, әр облыстың халқы әртүрлі деңгейде болды. Бұл деректер Ресей империясының 1870 жылғы статистикалық санақ деректеріне негізделіп, әкімшілік басқарудың құрылымын әрі қарай орталықтандыру мақсатында зерттелді. Облыстардың халқының әртүрлілігі патша әкімшілігіне жергілікті жағдайларды ескеріп, билікті дәл және тиімді жүзеге асыруға мүмкіндік берді.

9. Отарлық басқарудың кадрлық құрамы

Патша үкіметі облыстық, уездтік және ауылдық деңгейдегі басқару кадрларын қалыптастыруда орыс және қазақ кадрларының үлесін анықтады. Зерттеулер көрсеткендей, жоғары лауазымдарда көбінесе орыс шенеуніктері жұмыс істеді, ал қазақтар негізінен төменгі деңгейдегі әкімшілік қызметтерде болды. Бұл кадрлық саясат орыс билігінің үстемдігін қамтамасыз етіп, қазақ элитасының билік құрылымдарындағы ықпалын шектеді.

10. Руаралық қақтығыстардың жиіленуі және салдары

Патша әкімшілігінің ру басшыларын араздатқан саясаты ішкі тұрақсыздықты тереңдетті. Ру басшылары арасындағы дау-дамай билік пен мәртебе үшін күресті күшейтіп, қоғамдық құрылымның әлсіреуіне алып келді. Осылайша, руаралық қақтығыстар ұлттық біртұтасты бұзып, патша үкіметіне қолайлы басқару ортасын жасады.

11. Жер мәселесі: әкімшілік бөліністер мен отарлаудың салдары

Ресей империясы қазақтардың ежелгі мал шаруашылығына арналған жерлерін біртіндеп тартып алып, оларды орыс және басқа ұлттардың қоныстанушыларына берді. Бұл көптеген аймақтарда мал шаруашылығының қиындықтарына, сонымен қатар аймақтық әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктердің пайда болуына әкелді. 1897 жылғы халық санағы деректері бойынша Ақмола және Семей облыстарында орыс қоныстанушыларының үлесі айтарлықтай өсті, бұл қазақтардың әлеуметтік жағдайының әлсіреуін дәлелдеді.

12. Патша билігінің идеологиялық саясатындағы жіктеу факторлары

Патша империясы өз отарларындағы халықтарды этникалық, әлеуметтік және саяси тұрғыдан жіктеп, әртүрлі бақылау мен басқару әдістерін қолданды. Бұл жіктеу Ресей билігінің отарлық басқаруын тиімді етуге бағытталды және қазақ қоғамының топтары арасындағы бірлікті бұзуға ықпал етті. Мұндай саясаттар қазақтың ұлттық сана-сезімінің артуына қарсы бағытталған идеологиялық механизм болды.

13. Үш жүздің саяси және әкімшілік айырмашылықтары

Қазақ үш жүзінің басқару жүйелері мен әкімшілік автономия деңгейлері әртүрлі болды. Бұл кестеде әр жүздің жетекшілері, енгізілген реформалар және билік уақытына сәйкес автономиялық құқықтары қаралады. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір жүздер өз билігін салыстырмалы түрде сақтап қалса, басқалары патша реформаларының нәтижесінде жоғалтуға мәжбүр болды. Осы айырмашылықтар қазақтың ұлттық бірлігін нығайтуда қиындықтар туғызды.

14. Ұлт-азаттық қозғалыстар: бөлуші саясатқа жауап

Патша билігінің бөлуші саясатына қарсы қазақ ұлтының ұлт-азаттық қозғалыстары XIX ғасырдың екінші жартысында белсенді сипат алып, әлеуметтік әділеттілік пен ұлттық еркіндік үшін күресті нығайтты. Бұл қозғалыстар қазақ қоғамының бірлігін қалпына келтіру және отаршылдыққа қарсы тұруды көздеді. Интеллектуалдар мен ел ағаларының басшылығымен пайда болған қозғалыстар қазақ мәдениеті мен ұлттық сана-сезімінің жаңғыруына негіз болды.

15. Тілдік саясат және орыстандыру әрекеттері туралы мақалалар

Патша үкіметінің тілдік саясаты қазақ тілін қолдау орнына орыстандыруға басымдық берді. Қазақ тілінде оқыту мен ресми қатынастар шектеліп, мектептерде орыс тілі енгізілді. Бұл саясат ұлттық мәдениет пен дәстүрлердің жоғалуына әкеліп, жастар арасында орыс тілін меңгеру қажеттілігін тудырды. Мақалаларда осы кезеңдегі тілдік саясаттың қазақ қоғамына әсері мен оның болашақ ұрпаққа қалдырған сабақтары жан-жақты талқыланады.

16. Қоғамдағы бірлікке кедергі болған маңызды факторлар

Қазақ қоғамының тарихи дамуында ықпалды оқиғалардың бірі – патша өкіметінің руаралық текетіресті күшейту саясаты болды. Ақпарат көздеріне сүйенсек, бұл саясаттың нәтижесінде бұлтартпас 80% көрсеткіш қазақ қоғамындағы руаралық бәсекелестікті ұлғайтып, оның біртұтастығын едәуір әлсіретті. Бұл саясат қазақтардың ортақ мүдде мен ынтымақтастық жолын шектеуге бағытталды және нәтижесінде ұлттық бірлік үшін күрес қиыншылығы арта түсті. Ұлы дала тарихында руаралық қайшылықтардың ошағы көшпелі халықтың тұрақты дамуына тосқауыл болды екені тарихшылардың пікірімен дәлелденген.

17. Саясаттың ұзақ мерзімді салдары

Ресей империясының бөлуші саясаты қазақтардың ұлттық сана-сезімін әлсіретіп, олардың политикалық даму мүмкіндіктерін тежеді. Әкімшілік құрылымның кемшіндігі мен аймақтар арасында жоспарланған біркелкілік болмауы әлеуметтік және экономикалық тепе-теңдікті бұзып, айырмашылықтарды арттырды. Сонымен қатар тіл мен мәдениет саласындағы манипуляциялар ұлттық рух пен мәдениеттің шырайын күңгірт етті. Бірақ ұлттық азаттық қозғалыстары осы кезенде қызу өрлеп, патша өкіметінің бұл саясаттарына қарсы халықтың біртұтас қарсы тұруына негіз болды. Бұл жағдай кезінде ұлттың бірлігі мен рухани тірегі сақталып, болашаққа сенім артуға жол ашты.

18. Патша саясатының жетістіктері мен әлсіз жақтары

Патша өкіметі қазақ жерінде енгізген жаңа әкімшілік құрылымдар мен басқару әдістері оның билігін күшейтті және тиімділікті арттырды. Бұл реформа қазақ топтарының біршама орталықтандырылған басқару жүйесіне көшуіне мүмкіндік берді. Бірақ, бұл саясаттың тағы бір жағы – ұлттық зиялылар мен қозғалыстарға қойылған шектеулер қоғамдық қарсылықтарды күшейтіп, империяның басқару жүйесіне кедергі жасағаны анықталды. Бұл шектеулер халықтың патша өкіметіне деген сенімін азайтты және ұлттық бірліктің маңызды түйткілдерін туғызды.

19. XIX ғасыр соңы бойынша Қазақ халқының өңірлік үлесі

1897 жылғы бірінші халық санағы нәтижелері бойынша әр облыста қазақ халқы басымдыққа ие болды, алайда орыс қоныстанушыларының саны тұрақты өсіп отырды. Осы өсімнің әсерінен әлеуметтік-демографиялық баланс айтарлықтай өзгеріске ұшырады. Демографиялық өзгерістер қазақтардың жергілікті ықпалын төмендетіп, империялық саясаттың отарлау үрдісін күшейтті. Бұл жағдай ұлттық мәдениет пен ұлттың экономикалық жағдайына өз әсерін тигізіп, болашақта ұлттық сана мен тәуелсіздік идеяларының дамуына әсер етті деп айтуға болады.

20. Саясаттың жүзеге асу дәрежесі мен оның маңызы

Патша өкіметінің бөлуші саясаты қазақ ұлтының бірлігін әлсіреткенімен, бұл бағдарлама толық көлемде жүзеге аспады. Себебі ұлттық қозғалыстардың белсенділігі мен халықтың төзімділігі мәжбүрлеуші саясатқа қарсы тұруда маңызды рөл атқарды. Ұлттық сана мен рух бірлігін сақтап қалудағы бұл күрес көшпелі халықтың еркіндікке деген құштарлығының айқын көрінісі болды. Осылайша, патша саясаты қазақ қоғамында қалған астарлы күресі мен оның салдары ұлттың болашақ дамуында тың сабақ болды.

Дереккөздер

А.Я. Юдин. Российская колониальная политика в Казахстане XIX века. — Алматы, 2005.

Нарымбаев Ж. Қазақ қоғамының этноәлеуметтік құрылымы. — Астана, 2010.

Ресей империясының статистикалық комитеті. 1870 жылғы халық санағы материалдары. — Санкт-Петербург, 1871.

Кузнецов А.П. История этнической политики Российской империи. — Москва, 2002.

Шорманбаев А.Б. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы және идеологиялық билік. — Алматы, 2015.

А.Б. Байқожин. Қазақ халқының тарихы. Алматы, 2010.

Нұрлан Құдайбергенов. Қазақстанның этнографиясы және тарихы. Астана, 2016.

Р.Д. Әлімов. Империялық саясат және қазақ қоғамы. Нұр-Сұлтан, 2018.

1897 жылғы Ресей халық санағының нәтижелері бойынша деректер жинағы. Санкт-Петербург, 1900.