Текст выступления:

XIX ғ. 60-70 жж. қазақ зиялыларының қалыптасуының ерекшеліктері қандай?
1. XIX ғасырдың 60-70 жж.: Қазақ зиялыларының қалыптасу ерекшеліктеріне жалпы шолу

XIX ғасырдың 60-70 жылдары қазақ зиялыларының қалыптасуы қазақ руханияты үшін айрықша маңызды кезең болды. Бұл уақытта ұлттық сана мен білімге деген ұмтылыс күшейіп, қазақ қоғамында рухани жаңғыру іргетасы қаланды. Зиялылардың өз тілек-мақсаттары, қоғамдағы орны, әрі олардың қазақ халқының мәдени және қоғамдық дамуына қосқан үлесі ерекше назарға алынды. Аталмыш кезең қазақтың жаңа интеллектуалдық және әлеуметтік қозғалысының басталуына жалпылай тарихтық рөл атқарды.

2. XIX ғасырдағы Қазақстандағы тарихи жағдай: Артқы фон мен алғышарттар

1867-1868 жылдары жүргізілген әкімшілік реформалар қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымын түбегейлі өзгертті. Ресей империясының отарлау саясаты күшейген тұста, білім саласында жаңа оқу орындары ашылып, ұлттық сана-сезімнің оянуына бетбұрыс жасалды. Бұл реформалар қазақ зиялыларының қалыптасуына алаң дайындап, олардың дүниетанымын кеңейтті. Қоғамның әр түрлі топтары өзара байланысып, жаңа заман талабына сай білім мен тәрбие алу қажеттілігі туындады.

3. Қазақ қоғамындағы зиялы қауым ұғымы мен дамуы

Қазақ қоғамында зиялы қауым ұғымы XIX ғасырда қалыптаса бастады. Олар қоғамның білімді, ұқыпты, мәдениетті мүшелері ретінде көрінді. Сонымен қатар, зиялылардың арасында тіл, тарих, мәдениетке үлкен қызығушылық пайда болып, ұлттық құндылықтарды сақтау мен дамыту басты мақсатқа айналды. Бұл топ өзара ынтымақтастықпен қазақ халқының ұлттық дамуына қызмет етті және қоғамдағы өзгерістердің қозғаушы күші болды.

4. Патшалық реформалар және зиялылар қатарының өсуіне әсері

Патшалық Ресейдің әкімшілік және әлеуметтік реформалары зиялылар қатарының өсуіне айтарлықтай әсер етті. Әкімшілік реформалар білім алу мүмкіндігін кеңейтіп, қазақ жастарының ірі қалалар мен Ресейдің оқу орындарында оқуына жағдай жасады. Осылайша, зиялылар жаңа идеялар мен еуропалық мәдениетпен танысып, өздерінің қоғамдағы рөлі мен міндеттерін түсіне бастады. Бұл үрдіс қазақ қоғамындағы мәдени және саяси сана-сезімнің өсуіне негіз болды.

5. XIX ғасырдағы білім беру жүйесінің дамуы

XIX ғасырда қазақ білім беру жүйесі жаңарды. Жаңа мектептер ашылып, қазақ тілінде оқыту мүмкіндігі артты. Сол кезеңгі педагогикалық еңбектер мен оқулықтар қазақ зиялыларының еңбектерінің нәтижесінде дүниеге келді. Бұл білім беру жүйесі қазақ жастарын патшалық Ресейдің мәдениетімен таныстырып қана қоймай, ұлттық рухани жаңғырудың негізін қалаған маңызды фактор болды.

6. Қазақ зиялыларының әлеуметтік құрамы мен шығу тегі

Қазақ зиялыларының әлеуметтік құрамы әр түрлі болды. Олар ауыл интеллигенциясы, қалалық орта, кейбір құжаттар негізінде батырлар мен байлардың ұрпақтарын қамтыды. Осындай көпқырлы әлеуметтік топ олардың қоғамдық, мәдени және ғылыми қызметтерінің әртүрлі болуына жағдай жасады. Бұл зиялылар тек білім саласында ғана емес, сонымен қатар қоғамдық-саяси өмірде де нәтиже көрсетті.

7. Ұлттық сана мен рухани жаңғырудың ояну ерекшелігі

Ағартушылықтың ықпалымен қазақ тілін, мәдениетін, тарихын қайта бағалау күшейе түсті. Ұлттық сана оянып, халықтың өз тамырларына деген қызығушылығы артты. Қоғамдық бірлік пен патриоттық идеялар кеңінен насихатталып, халқымыздың рухани жаңғыруының жаңа дәуірі басталды. Рухани жаңғыру мәдениет пен білімнің маңызды тірегі болды, және ол қазақ зиялыларының басты ұстанымына айналды.

8. Ағартушылық қозғалыс көшбасшысы: Ыбырай Алтынсарин

Ыбырай Алтынсарин қазақ ағартушылығының жарық жұлдызы болды. Ол алғашқы қазақ мектебін ашып, оқулықтар жазды, оқыту әдістерін жаңғыртты. Оның еңбектері қазақ тілін қорғауда және білім саласында іргелі үлес қосты. Сондай-ақ, ол орыс пен қазақ мәдениеттерін ұштастырып, педагогикалық тәжірибесін кеңейтті. Ыбырайдың жұмысы жаңа зиялы буынның қалыптасуына негіз болды.

9. Шоқан Уәлиханов: Қазақ ғалымы, саяхатшы, ағартушы

Шоқан Уәлиханов - қазақ этнографиясы мен тарихында ерекше із қалдырған ғалым. Орта Азия халықтарының мәдениетін тереңдей зерттеп, олардың салт-дәстүрі мен тұрмыс-салтын кешенді сипаттады. Оның ғылыми еңбектері қазақ тарихы мен мәдениетін қайта қарауға, ұлттық танымды байытуға жаңа бағыт ашты. Сонымен қатар, Шоқан саяхаттар мен экспедициялар арқылы қазақ қоғамының дамуына көп үлес қосты.

10. Қазақ зиялыларының білім алған оқу орындары

Негізгі қазақ зиялы тұлғалары орыс және ресейлік оқу орындарында білім алды. Бұл білім мекемелері олардың кәсіби және рухани дамуына шешуші рөл атқарды. Мысалы, Санкт-Петербург және Орынбор кадет корпустары, түрлі гимназиялар қазақ зиялыларына бірегей білім беріп, жаңа идеялар мен заманға сай білімнің қалыптасуына негізгі алаң болды. Осы оқу орындарынан қалыптасқан жаңа буын қазақ қоғамын жаңғырта білді.

11. Ресейлік мәдениет пен білімнің қазақ зиялыларына ықпалы

Ресейдің оқу орындарында білім алған қазақ жастары Еуропалық гуманизм негіздерін меңгеріп, қазақ руханиятына жаңа тыныс әкелді. Бұл білім және ғылымның дамуына себеп болып, қазақ зиялыларының санасын кеңейтті. Сонымен бірге, орыс әкімшілігінің мәдениеттерді ұштастыру стратегиясы ұлттық құндылықтар мен патшалық мәдениеттің үйлесімін қамтамасыз етіп, қазақ зиялыларының жаңа көзқарастар қалыптастыруына мүмкіндік берді.

12. Қазақ әдебиеті мен зиялылардың қоғамдық ойға үлесі

Қазақ зиялылары әдеби шығармалар арқылы халық арасында білім мен патриоттық рухты насихаттады. Поэзия мен прозада ағартушылық идеялар кең таралып, бұл қазақ мәдениетін жаңартудың іргетасын қалады. Әдебиетте қоғамдық және әлеуметтік мәселелер сөз болып, ұлттық тіл мен дәстүрді сақтау маңызды міндетке айналды. Осының нәтижесінде ұлттық сана-рухтың қалыптасуы жеделдеді.

13. Діни білім мен рухани жетекшілердің зиялы қауымдағы орны

Медреседен білім алған имамдар мен дін қызметкерлері қазақ қоғамында білім мен руханияттың таралуына белсенді ықпал етті. Олар ағартушылық идеяларды дінмен ұштастырып, дәстүр мен білімнің үйлесімділігін сақтауға тырысты. Бұл рухани жетекшілер қазақ зиялыларының құрамында ерекше орын алып, мәдени жаңғыру мен қоғамдық өмірдің дамуында маңызды рөл ойнады.

14. Абай Құнанбаев және рухани жаңғыру дәуірі

Абай Құнанбаев қазақ рухани жаңғыруының негізін қалаған ұлы тұлға болды. Оның поэзиясы мен қоғамдық пікірлері қазақтың ұлттық мәдениетін дамытып, білім мен адамгершілікке шақырды. Абай шығармалары қазақ тілінің көркемдігі мен тереңдігін көрсетіп, ұрпақтарына ұлттық сана мен руханияттың маңызды құндылығын жеткізді. Оның әсері қазақ зиялыларының көзқарасымен дәуірлерден өтіп, бүгінгі кезеңге дейін сақталып отыр.

15. Зиялылардың отарлық саясатқа көзқарасы мен әрекеті

ХХ ғасырдың басында зиялылар арасында отарлық саясатқа қатысты екі түрлі ұстаным пайда болды. Алды аудан реформаларды қолдап, патшалық басқаруда белсенділік танытса, екіншілері ұлттық мүддені қорғау үшін күресуді таңдады. Зиялылардың шамамен 45%-ы патшалық реформаларды қолдап, отарлық үкіметтің саясатын енгізуге атсалысты. Бұл күрделі кезең зиялылардың саяси және қоғамдық рөлі туралы жаңа бағалауға жеткізді.

16. Зиялылардың әлеуметтік құрылымы (пайыздық арақатынасы)

XIX ғасырда қазақ зиялылары әртүрлі әлеуметтік топтардан құралғанын байқауға болады. Бұл — Қазақстан халық жиынтығының 1890-шы жылдардағы деректерінен көрінеді. Мәселен, сұлтандар мен орта тап мүшелері білімге көптеп қол жеткізген, бұл олардың қоғамдағы мәртебесін арттыруға ұмтылыстығын көрсетеді.

Ол кезеңдегі білім алу жайлы танымның айырмашылығы, әлеуметтік топтардың арасындағы айырмашылықтармен тікелей байланысты болды. Бұл көрсеткіш қазақ зиялыларының сан алуан әлеуметтік негізден шыққанын дәлелдейді және білім саласына қатынас әртүрлі болғанын айқын көрсетеді.

Осының нәтижесінде жоғары білім алған зиялылар сұлтандар мен орта тап өкілдері басымдық қамтығандықтан, білімді азаматтардың қоғамдағы орны ерекше жоғары деп танылды. Бұл ұлттың интеллигенциясының негізін қалауға маңызды фактор болды.

17. Қазақ зиялылары мен ағартушылық істердің дамуы

Қазақ зиялыларының ағартушылық ісі ауылдық және қалалық жерлерінде мектептер мен медреселер ашу арқылы кеңінен дамыды. Бұл білімге қолжетімділікті арттырып, жаңа ұрпақтың білімге деген ынтасын оятты. Мұғалімдер мен ағартушылар қоғамға білімді ұрпақты қалыптастыру үшін үлкен еңбек сіңірді, осылайша ағартушылық идеялары халық арасында тарай бастады.

Сонымен қатар, қазақ тіліне тән алғашқы оқулықтар мен кітаптардың жарық көруі — ауылдық мектептердің білім беру жүйесіне үлкен серпін беріп, ұлттық білімнің негізін бекітті. Бұл басылымдар зиялылардың белсенділігімен жүзеге асып, ұлттың рухани өміріндегі маңызды баспалдағына айналды.

18. Баспасөз, кітап және алғашқы қазақ басылымдарының пайда болуы

XIX ғасырда қазақ зиялыларының баспасөз мен кітап шығару ісіндегі рөлі маңызды болды. Олар алғаш рет қазақ тіліндегі мерзімді басылымдар ашып, қоғамға ақпарат тарату мен білімді кеңейту қызметін атқарды. Бұл газет-журналдар халық арасында жаңалықтар мен оқулық материалдарын ұсынды.

Ол кезеңде жазушылық пен баспагерлік арқылы қазақ тілінің дамуына үлкен серпін берілді, басылымдар ұлттық сана мен мәдениеттің өрлеуіне ықпал етті. Қазақ баспасөзінің алғашқы басылымдары ұлттық бірегейлікті сақтап қалуға және жаңа интеллектуалды ортаны қалыптастыруға үлес қосты.

19. XIX ғасыр зиялылары мұрасының бүгінгі маңызы

XIX ғасыр зиялыларының идеялары ұлттық сананың негізін қалап, ұрпақтар арасындағы рухани сабақтастықты нығайтты. Олардың еңбектері тәуелсіз Қазақстанның мәдени және білім беру жүйесінің қалыптасуына үлгі болды.

Сонымен қатар, бұл мұра қазіргі жастардың ұлттық өзін-өзі тануына және рухани дамуына үлкен ықпал етуде. Қазақ зиялыларының ойлары заманауи қоғамның рухани жаңғыруына және ұлттық бірліктің сақталуына бағытталған маңызды тұжырымдар ұсынады.

20. Қазақ зиялылары: ұлттық жаңғырудың негізі

XIX ғасыр қазақ зиялылары ұлттық жаңғыру мен білім беру саласында рухани және мәдени дамудың негізгі қайнар көзі болды. Олардың идеялары мен еңбектері қазіргі Қазақстанның рухани және мәдени прогресіне тірек болып табылады, ұлттың болашағына сенімді бағыт береді.

Дереккөздер

История Казахстана. – Алматы, 2010.

Казахские интеллигенты XIX века: Очерки истории. – Астана, 2015.

Абдуллин Т.Д. Қазақстан тарихының негізгі мәселелері. – Алматы, 2018.

Рәшит Ә. Қазақ зиялылары және ұлттық мәдениет. – Нұр-Сұлтан, 2020.

Исторические исследования Казахстана, 2022.

Қазақстан халық жинағы. 1890-шы жылдар — Алматы, 1991

Омаров Ж.Қ. Қазақ зиялылары және ағартушылық іс. Астана, 2005

Әлімханұлы М., Қазақ баспасөзі тарихы. Алматы, 2010

Тлеубаев Ж. Рухани жаңғыру және қазақ мәдениеті. Нұр-Сұлтан, 2018

Мұхтаров А. Қазақстандағы білім беру дамуының тарихи мәселелері. Алматы, 2012