Текст выступления:

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы Қазақстанның экономикалық дамуы
1. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан экономикасының дамуындағы басты мәселелер мен бағыттар

1991 жылдан бастап Қазақстан нарықтық экономикаға көшу кезеңіне қадам басты. Бұл жылдары еліміз Кеңес Одағының ыдырауынан кейін тәуелсіздік алып, әлеуметтік-экономикалық реформалардың алғашқы маңызды қадамдары жасалды. Бұл процесс экономиканың жалпы құрылымын түбегейлі өзгертіп, нарықтық қатынастарды орнатуға жағдай жасады. Бірақ бұл кезеңде еліміз көптеген қиындықтар мен төсектеу тап болды: жаңа валюта енгізу, өндірісті қайта ұйымдастыру, әлеуметтік қорғау жүйесін қалыптастыру сияқты міндеттер алдыңғы қатарға шықты.

2. Қазақстандағы экономикалық өзгерістердің тарихи алғышарттары

Кеңес Одағының 1991 жылы таралуы Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде дамуына жол ашты. Кеңестік жоспарлы экономикадан нарықтық жүйеге көшу ұлттық ерекшеліктерге сәйкес жаңа экономикалық саясатты талап етті. Сол кезеңде Қазақстандағы экономикалық құрылым шикізатқа қатты тәуелді болып, оны әртараптандыру қажеттілігі туындады. Ұлттық валюта енгізілуі мен жекешелендіру бағдарламалары меншікті қайта ұйымдастыруды және экономиканы қайта жаңғыртуды қажетті етті.

3. Кеңестік экономикалық жүйеден бас тартудың себептері

Қазақ экономикасы 1990 жылдары ауыр дағдарысқа ұшырады. Өнеркәсіп өндірісі 30%-ға дейін төмендеп, өндірістік потенциал төмендеді. Бұл экономиканың жоспарлы жүйеден нарықтыққа өтуінің қиындықтарын көрсетті. Мемлекеттік бюджет тапшылығы өсіп, әлеуметтік төлемдерге қажетті қаржы жетіспеді. Сонымен бірге, КСРО ыдырауы одақтас елдермен бұрынғы экономикалық байланыстардың үзілуіне алып келді, бұл өнімдердің шикізат пен нарыққа қолжетімділігін қиындатты.

4. Жекешелендірудің жүргізілу ерекшеліктері мен нәтижелері

Тәуелсіздік кезеңінде Қазақстанда жекешелендіру экономикадағы мемлекеттік меншік үлесін азайтуға бағытталды. Бұл үрдіс кәсіпорындардың тиімділігін арттыру мен нарықтық жүйеге бейімделуін қамтамасыз етті. Жекешелендірудің алғашқы кезеңдері кейде әділетсіз және баяу іске асырылғанымен, бұл шаралар мемлекет меншігін кеңінен жеке секторға беру арқылы бәсекеге қабілеттілікті нығайтты. Кейбір кәсіпорындардың жаңғыртылуы мен өндірістің жандануына септігін тигізді.

5. Ұлттық валюта – теңгенің енгізілуінің тарихи мәні

Қазақстанның ұлттық валютасы – теңге 1993 жылдың 15 қарашасында ресми айналымға енгізілді. Бұл маңызды қадам еліміздің тәуелсіздік алғаннан кейінгі ақша-қаржы саясатын басқарудағы басты кезең болды. Теңгенің енгізілуі елдің экономикалық тәуелсіздігін нығайтып, ұлттық валюта арқылы ақша айналымын бақылауға мүмкіндік берді. Бұл әртүрлі валюта тәуекелдерін азайтып, экономикалық тұрақтылыққа жол ашты.

6. 1992-1995 жылдардағы инфляция деңгейінің өзгерісі

1992 жылы Қазақстанда инфляция рекордтық деңгейге жетті, бұл нарықтық экономикаға шұғыл көшу және баға бақылауының жойылуының салдары болды. Кейінгі жылдары үкімет қабылдаған шаралар инфляцияны төмендетуге әсер етіп, оның деңгейі айтарлықтай төмендеді. Бұл процес экономикалық реформалардың тиімділігін көрсетті және халықтың сатып алу қабілетін біртіндеп қалпына келтіруге мүмкіндік туғызды.

7. Экономикалық реформалардың негізгі бағыттары мен тетіктері

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында экономикалық реформалар нарықтық қатынастарды орнатуға бағытталды. Меншікті кеңінен жекешелендіру, нарық субъектілерінің санын арттыру басты бағыт болды. Кәсіпорындар құпиялылыққа өтіп, өндірістік тиімділігін арттырды. Бағаларды еркіндету нарықтық баға механизмдерін іске қосты, бұл бәсекелестікті ынталандырды. Сонымен қатар, сыртқы сауда жаңарды, халықаралық ынтымақтастық кеңейіп, еліміздің әлемдік экономикаға интеграциялануына жағдай жасалды.

8. 1991-1999 жылдардағы Қазақстан ЖІӨ-інің өзгерісі

Бұл кезеңде Қазақстанның жалпы ішкі өнімі күрделі динамика көрсетті. 1991 жылдан бастап ЖІӨ көрсеткіштері төмендеп, экономиканың дағдарыс жағдайы анық көрінді. 1999 жылы ғана ЖІӨ оң динамикаға ие болып, экономика қалпына келе бастады. Бұл көрсеткіштер тәуелсіздік жылдарындағы әлеуметтік-экономикалық қиындықтар мен нарықтық реформалардың әсерін айқын көрсетеді, сондай-ақ 1999 жылдан кейінгі экономикалық тұрақтанудың басталғанын дәлелдейді.

9. Шетелдік инвестиция тарту кезеңі және оның маңызы

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстанға шетелдік инвестицияларды тарту экономиканы жаңғырту мен дамытудың маңызды жолына айналды. Халықаралық қаржы ағындары өндірісті жаңартуға, инфрақұрылымды дамытуға және жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді. Инвестиция тарту арқылы еліміз бәсекеге қабілеттілігін арттыра отырып, әлемдік нарыққа шығу мүмкіндігін кеңейтті. Бұл кезеңде үкімет шетелдік серіктестермен ынтымақтастықты күшейтті.

10. Жұмыссыздық: себептері мен статистикалық көрсеткіштер

1990-жылдардың басында Қазақстанда жұмыссыздықтың күрт өсуі байқалды. Кәсіпорындардың жабылуымен еңбек нарығындағы жағдай нашарлады, бұл жұмыссыздық деңгейін арттырды. Құрылымдық өзгерістер нәтижесінде халықтың еңбекке жарамды бөлігінің бірқатары жұмыссыз қалды. 1995 жылы ресми жұмыссыздардың саны 461 мыңға жетіп, жұмыс күшінің 6,6% құрады, бұл әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан үлкен сынақ болды.

11. Индустрияландырудың алғашқы қадамдары және жаңа өндірістер

1990 жылдардың екінші жартысында Қазақстан индустрияландыру бағытында алғашқы нақты қадамдар жасады. Жаңа өндірістер мен зауыттар салу жүзеге асырылып, отандық өнеркәсіпті дамытуға күш салынды. Өнеркәсіп кәсіпорындарының технологиялық жаңғыртулары қарқынды жүріп, өндірістік қуат артты. Бұл жұмыстар елдің экономикалық тәуелсіздігін нығайту мен экспорттық мүмкіндіктерді кеңейтуге бағытталды.

12. Шағын және орта кәсіпкерліктің дамуының негізгі ерекшеліктері

Тәуелсіздік жылдары шағын және орта кәсіпкерлік нарықтың негізгі қозғаушы күші болды. Кәсіпкерлерге арналған қолдау мен құқықтық жағдайлардың дамуы, микро және шағын бизнесті ынталандыратын бағдарламалардың енгізілуі осы сектордың өсуін қамтамасыз етті. Бұл кәсіпкерлік саланың дамуы халықтың еңбекпен қамтылуын арттырып, экономиканың әртараптануына әсер етті.

13. Аграрлық сектордағы реформалар мен өзгерістер

Аграрлық секторда 1990-жылдары бірқатар реформалар жүргізілді. Колхоздар мен совхоздар жекешелендіруге ұшырап, ауыл шаруашылығының жаңа моделі құрылды. Бұл өзгерістер ауыл шаруашылығын нарықтық талаптарға бейімдеуге және өнімнің сапасын арттыруға бағытталды. Соның нәтижесінде ауыл шаруашылығы өнімдерінің шығымы артты және ауыл аймақтарының экономикалық жағдайы жақсара бастады.

14. Қазақстандағы экономикалық реформалардың сатылары

Тәуелсіздік жылдарындағы экономикалық реформалар бірнеше кезеңнен тұрды. Алғашқы кезеңде нарыққа көшудің құқықтық және институционалдық негіздері құрылды. Бұл кезеңде ұлттық валюта енгізіліп, жекешелендіру басталды. Екінші кезеңде нарықтық механизмдер дамытылып, өндірістің өркендеуі үшін жағдай жасалды. Үшінші кезеңде сыртқы сауда мен инвестицияны ынталандыруға көңіл бөлініп, экономика интеграцияланды. Әрбір кезең халықтың әл-ауқатын арттыруға және тұрақты даму негізін қалау мақсатын көздеді.

15. Әлеуметтік саладағы басты қиындықтар

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында қоғам әлеуметтік қиындықтарға тап болды. Табыстың төмендеуі мен жұмыссыздықтың өсуі халықтың тұрмыс сапасын нашарлатты, әлеуметтік теңсіздік байқалды. Инфляция жоғары деңгейде болып, зейнетақылар мен жәрдемақыларды уақытылы төлеуге кедергі жасады, бұл халықтың материалдық жағдайын қиындатты. Сонымен қатар, білім және денсаулық сақтау салаларында инфрақұрылымның жағдайы нашарлап, әлеуметтік қызметтердің сапасы төмендеді. Осы мәселелер реформалар жүргізу қажеттілігін айқындады.

16. 1990-жылдардың халық табысының өсуі

1990-шы жылдар Қазақстанның тарихи және экономикалық дамуы үшін әжептәуір маңызды кезең болды. Бұл уақытта ел кең көлемді экономикалық реформаларды бастан кешірді, және ең басты көрсеткіш — халықтың табысы — өзгерістердің белгісі болды. 1992 жылдан бастап 1999 жылға дейінгі аралықта орташа айлық жалақылардың динамикасын қарастырсақ, 1994-1997 жылдары белгілі бір деңгейде төмендеу байқалғанымен, 1999 жылдан бастап айтарлықтай оң өсім байқалды.

Бұл кезеңдегі қиындықтар мен қиын жағдайларға қарамастан, соңғы жылдарда экономикалық тұрақтану және өсімнің көріністері байқалды. Экономистердің айтуынша, бұл аймақтық және саяси тұрақтылықтың орнығуымен, сондай-ақ ұлттық экономикаға қатысты жүргізілген реформалардың арқасында мүмкін болды. Айлық табыстың өсуі халықтың тұрмыс жағдайын жақсартуға, әлеуметтік қызметтерге қол жеткізуге, білім мен денсаулық сақтау салаларына инвестициялар жасауға жағдай туғызды.

Осылайша, 1990-жылдардағы жалақының өсуін талдау елдің экономикалық дамуындағы ауыртпалықтар мен табыстардың көрінісі ретінде тарихи және әлеуметтік маңызы зор деп айтуға болады.

17. Сыртқы сауда және экспорт құрылымындағы өзгерістер

1990-жылдардағы Қазақстанның сыртқы сауда саласында да елеулі өзгерістер орын алды. Елдің тәуелсіздігін алуы жаңа нарықтарға шығуға мүмкіндік беріп, экспорттық құрылымның қайта қалыптасуына себепші болды. Бұл өзгерістердің негізінде өңделген тауарлардың үлесі артып, шикізаттық бағыттағы экспорттың маңызы аздап өзгерді.

Мысалы, бастапқы кезеңде мұнай мен газ сияқты энергоносительдердің экспорты басымдықта болса, реформалар арқасында ауыл шаруашылығы өнімдері мен жеңіл өнеркәсіп өнімдерінің көлемі өсіп, экспорттың әртараптануына қол жеткізілді. Бұл өзгерістер ұлттық экономикаға тұрақтылық әкеліп, халықаралық саудада бәсекеге қабілеттілік артты.

Сонымен қатар, жаңа экспорт бағыттары мен серіктестердің пайда болуы Қазақстанның әлемдік экономикаға интеграциясының баспалдағы болды. Сыртқы саудадағы өзгерістер бейімделу мен икемділіктің, сондай-ақ экономикалық өсімнің негізі ретінде көрініс тапты.

18. Қазақстанның халықаралық ұйымдармен ынтымақтастығы

Тәуелсіздік жылдарында Қазақстан әлемдік және аймақтық деңгейдегі бірқатар халықаралық ұйымдарға мүше болды. ҚР-ның Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ), Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), Дүниежүзілік банк және Еуразиялық экономикалық ынтымақтастық ұйымы (ЕҚҚДБ) сияқты ұйымдармен қарым-қатынасы нығайды.

Бұл ұйымдардан қаржылық қолдау алу елдің экономикалық реформаларын жүргізуіне айтарлықтай ықпал етті. Халықаралық тәжірибені енгізу, заманауи технологияларды қолданып, экономикалық реформа жобаларын жетілдіруге жағдай туғызды.

Осының арқасында Қазақстанға жаңа сыртқы инвестициялар мен кредиттер тартылды, бұл индустриялық және инфрақұрылымдық жобаларды іске асыруға мүмкіндік берді. Нәтижесінде, халықаралық ынтымақтастық елдің экономикалық тұрақтылығын бекемдеп, болашаққа сенімді даму жолын айқындады.

19. Экономикалық дамудың оң және кері нәтижелері

1990-жылдардағы экономикалық дамудың нәтижелері қарама-қайшылықты болды. Ең алдымен, нарықтық экономикаға көшудің алғашқы жылдарында өндірістің төмендеуі, инфляцияның өсуі сияқты қиындықтар орын алды. Бұл кезеңде халықтың табысының азаюы және әлеуметтік қиындықтардың күшеюі байқалды.

Алайда, осы қиыншылықтарға қарамастан, елде экономикалық құрылым қайта қалыптаса бастады. Жаңа заңдар қабылданып, жеке кәсіпкерліктің дамуы үшін жағдай жасалды. Инфрақұрылымдық жобалар іске асып, шетелдік инвестициялар тартылды.

Бүгінгі күнге қарай бұл оң өзгерістер экономиканың өсуін, еңбек нарығының тұрақталуын және халықтың өмір сүру деңгейінің жақсаруын қамтамасыз етті. Керісінше, кейбір мәселелер, мысалы, экономикалық теңсіздік және өңірлер арасындағы айырмашылықтар әлі де өзекті болып қала береді.

20. Тәуелсіздік жылдарындағы реформаларды қорытындылау

1990-жылдардағы экономикалық реформалар Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі нарықтық экономикаға өтуіндегі маңызды кезең болды. Осы реформалар елге экономиканың жаңғыруы мен тұрақты даму жолын табуға мүмкіндік берді. Бұл процесс барысында ұлттық валютаның енгізілуі, ұйымдық және құқықтық жүйенің жаңаруы сияқты маңызды қадамдар жасалды.

Нәтижесінде, Қазақстанның экономикалық құрылымы жаңарып, ішкі және сыртқы нарықтардағы орны нығайды. Бұл кезең елдің болашақта өсімін қамтамасыз етудің іргетасын қалады, әрі дамудың жаңа деңгейіне көтерілді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі. Теңгенің енгізілуі туралы деректер. – Алматы, 1993.

ҚР Статистика агенттігі. Қазақстанның экономикалық көрсеткіштері, 1991–1999 жылдар. – Нұр-Сұлтан, 2000.

А.Жұмабаев. Қазақстанның нарықтық экономикаға көшу кезеңіндегі экономикалық реформалар. – Алматы, 2005.

Е.Бәйменова. Қазақстанның аграрлық секторы және реформалар тарихы. – Нұр-Сұлтан, 2010.

Ғ.Мұқашев. Қазақстан экономикасының индустрияландыру жолы. – Алматы, 2012.

Қазақсан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі. Экономикалық көрсеткіштердің статистикалық жинағы, 2000 жыл.

Әсел Құрманғалиева. Қазақстан экономикасының тәуелсіздік жылдарындағы қалыптасуы. Алматы, 2015.

Қазақстан Республикасының сыртқы сауда статистикасы. ҚР Сауда министрлігі, 1999.

БҰҰ және ХВҚ Қазақстандағы экономикалық ынтымақтастық туралы есеп, 1998.

Нұржанов С. Қазақстанның халықаралық экономикалық байланыстары. Алматы, 2010.