Текст выступления:

XX ғасырдың 60–80-жылдарындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуындағы қарама-қайшылықтар
1. XX ғасырдың 60–80-жылдарындағы Қазақстан: Қоғамдық-саяси даму және қарама-қайшылықтар

XX ғасырдың 60-80-жылдары – Қазақстан тарихында ерекше маңызды кезең. Кеңес дәуірінің бұл тұсында елімізде саяси, әлеуметтік және ұлттық мәселелер күрделі әрі қайшылықты түрде көрініс тапты. Бұл уақытта Қазақстан қоғамы совет жүйесінің талаптарына бейімделумен қатар, ұлттық өзіндік санасын сақтап қалуға тырысты.

2. Қазақстанның тарихи негіздері мен дамуына әсері

1950-жылдардың соңында КСРО-ның орталықтандырылған басқару жүйесі Қазақстандағы өңірлік биліктің автономиясын шектеді. Осы кезеңдегі 1960-жылдардағы реформалар мен қарқынды урбанизация процесі халықтың әлеуметтік құрылымын түбегейлі өзгертті. Қазақ халқының ұлттық ерекшелігін сақтау талпыныстары арта түсті, алайда сырттан келетін саяси және мәдени ықпалдың күшеюі қыр нәтиже берді.

3. КСРО саяси жүйесі және Қазақстанның орны

Қазақстан КСРО құрамында автономиясы шектеулі республика болды, бұл оның ішкі саяси еркіндігіне үлкен ықпал етті. Республика басшыларының көпшілігі тікелей Мәскеуден тағайындалғандықтан, жергілікті биліктің тәуелсіздігі әлсіреді. Барлық маңызды шешімдер орталық партия органдарында қабылданып, бұл аймақтық басқарудың төмендеуіне әкелді. Осы саясат КСРО құрылысындағы біртектілік пен орталықтандыруды күшейтті, бірақ жергілікті ерекшеліктерді ескермеу қазақ қоғамында наразылық тудырды.

4. Дінмұхамед Қонаев басшылығы астындағы өзгерістер

1960-1986 жылдар аралығында Дінмұхамед Қонаев Қазақстан Компартиясын басқарған кезде ұлттық кадрлардың құрамында өсім байқалды, бұл қазақ зиялылары мен мамандарының үлесі артты дегенді білдіреді. Алайда ірі саяси реформаларға жол берілмеді, бұл үкіметтің консервативті саясатының белгісі болды. Мемлекеттік аппараттағы қатал басқару мен тұрақтылық саясаты қоғамдағы өзгерістер мен жаңашылдықтың алдын алды, бұл кейде қоғамды дамудан тежеді.

5. Қоғамдық өмірдегі формализм мен бюрократия

Партиялық және кәсіподақ ұйымдары дербестігінен айырылып, олардың қоғамдық-саяси ықпалы қатты шектелді. Азаматтардың төменгі деңгейдегі бастамалары жоғары билік деңгейіне жетпей, нақты қоғамдық қажеттіліктер ескерусіз қалды. Қоғамдық іс-қимылдардың формалды сипаты мен бюрократиялық кедергілердің күшеюі халықтың белсенділігін төмендетіп, шешім қабылдау процестерінің ашықтығын шектеді. Осындай жағдайлар Қазақстандағы әлеуметтік күйзелістер мен наразылықтардың көбеюіне ықпал етті.

6. Саяси жетекшілердің қызмет мерзімі статистикасы (1960–1980)

1960-1980 жылдардағы облыстық және аудандық комитеттер басшыларының қызмет мерзімі белгіленген кестеге сәйкес қысқа болды. Бұл жағдай орталық басқаруға тәуелділікті арттыра отырып, саяси тұрақсыздыққа себеп болды. Жетекшілердің жиі ауысуы аймақтық саясаттың ұзақ мерзімді даму стратегиясын құруға мүмкіндік бермеді және жергілікті қоғамның сенімін төмендетті.

7. Ұлттық мәдениет пен тіл саясатының шектеулері

Кеңес өкіметі аясында қазақ тілін дамыту мен ұлттық мәдениетті сақтауға бағытталған әрекеттер шектелді. Мектептерде орыс тілінің үстемдігі сақталып, қазақ тіліндегі білім беру және мәдени мұраны дамытуға кедергілер туындады. Бұл процестер қазақ ұлтының өзіндік мәдениетінен алыстап кету қаупін тудырып, ұлттық сана сезімінің жандануы үшін күрделі жағдайлар жасады.

8. Әлеуметтік өзгерістер мен тұрмыс жағдайы

Кеңес дәуіріндегі әлеуметтік өзгерістер мен тұрмыс жағдайы кезең-кезеңімен дамыды. 1960-жылдардағы урбанизация ауыл шаруашылығын әлсіретсе, тұрғындардың өмір сүру деңгейі бірте-бірте жақсарып жатты. Әлеуметтік инфрақұрылым дамып, білім, денсаулық сақтау саласында жетістіктер байқалды. Алайда қалалар мен ауылдар арасында тұрмыс деңгейінің айырмашылығы сақталып қалды.

9. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының дамуы арасындағы айырмашылық

Өнеркәсіп саласына салыстырмалы түрде көбірек қаржы бөлінді, бұл ауыл шаруашылығының қажеттіліктерін толықтай қанағаттандырмады. Бұл қаржылық теңсіздік ресурс бөлудің тиімсіздігіне және ауыл шаруашылығының әлсіреуіне жағдай туғызды. Нәтижесінде ауылдық жерлерде азық-түлік тапшылығы мен әлеуметтік мәселелер ұлғайды, бұл халықтың өмір сапасына кері әсер етті.

10. Семей ядролық полигоны: Экологиялық және адам денсаулығына әсері

1949-1989 жылдары Семей полигонында 468 ядролық жарылыс жүргізілді, бұл жергілікті халықтың денсаулығына ауыр зардаптар келтірді және экологиялық апаттардың көлемін арттырды. Сонымен қатар, мемлекет бұл жағдайларды құпия сақтау саясатын ұстанып, қауіптілік пен зиян туралы ақпаратты жасырып келді. Осы кезеңде қатерлі ісік пен басқа да ауыр аурулар өсіп, өлім жағдайлары жиілегені байқалды.

11. Жастар қозғалыстары мен бейресми топтар

1980-жылдарда Қазақстанда ұлттық құндылықтарды қорғауға бағытталған түрлі бейресми жастар ұйымдары пайда болды. Студенттер мен жас азаматтардың саясат пен мәдениетке деген белсенділігі артты, алайда орталық билік бұл топтарға күдікпен қарап, олардың жұмысын бірнеше рет шектеді. Осы уақытта жастар арасында ұлтшылдық рух капиталдандырылып, олардың саяси санасы мен қоғамдық белсенділігі айтарлықтай өсіп, бұл процесс ресми қолдаусыз жүрді.

12. Желтоқсан оқиғасы: ашық наразылық көрінісі

1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы — Қазақстан қоғамындағы терең әлеуметтік-саяси жағдайлардың төбе көрсеткіші болды. Бұл көтеріліс жастардың, әсіресе қазақ жастарының кеңестік биліктің ұлтаралық теңсіздігіне қарсы тұруының нақты көрінісі. Желтоқсан оқиғасы кеңестік жүйедегі ұлттық мәселелер мен әділетсіздікті әшкерелеп, Қазақстанда саяси сананың жаңғыруына ықпал етті.

13. Наразылық оқиғаларының арту динамикасы

Уақыт өте келе наразылықтардың саны мен маңызы арта түсті, әсіресе 1980-жылдардың ортасында бұл үдерістер халықтың саяси жүйеге сенімсіздігін және өзгерістерге деген шынайы қажеттілігін көрсетті. Әр онжылдықта тұрғындардың талап-тілектері ашық түрде көрініс тауып, бұл жағдай кең көлемдегі саяси реформаларды талап етті. Бұл үрдістер Қазақстан қоғамының өзгеріске ұмтылысын айқын суреттеді.

14. Ұлттық кадрлар мәселесі және дискриминация

Жоғары басқару органдарында қазақ ұлтының қатысуы шектеулі болып, бұл ұлттық наразылық пен әлеуметтік алауыздықты туғызды. Бар болғаны жоғарғы басшылықтағы кадрлардың төрттен бір бөлігі жергілікті ұлт өкілдері болуы, саяси теңсіздіктің айқын көрінісі болды. Бұл саясат кеңестік басқарудағы ұлтаралық қатынастардың қиындылығын айқындады және қазақ қоғамында әділетсіздік сезімін күшейтті.

15. Шешім қабылдау сатысы Қазақстанда

КСРО басқару құрылымдарына сәйкес Қазақстанда шешім қабылдау қатты орталықтандырылған жүйе бойынша жүрді. Жоғарғы партия және мемлекеттік органдар шешімдерді қабылдап, оларды төменгі деңгейдегі әкімшілік және партия комитеттеріне жеткізді. Бұл процесс кезінде жергілікті мүдделер еленбей, орталықсыздандыру мен демократияландыру мүмкіндіктері шектелді. Сондықтан шешімдердің көпшілігі халықтың нақты қажеттіліктеріне сай келмеді.

16. Ғылым мен білім жүйесіндегі өзгерістер

1960–80 жылдар аралығында Қазақстанда білім және ғылым салаларында айтарлықтай ілгерілеушілік байқалды. Бұл кезеңде бірнеше жоғарғы оқу орындары мен ғылыми-зерттеу орталықтары ашылды, олар еліміздің білім беру деңгейін көтеруге бағытталды. Алайда, оқыту негізінен орыс тілінде жүргізіліп, осы арқылы ұлттық тіл мен мәдениетті дамытуға қажетті көңіл бөлінбеді. Бұл қазақ тіліндегі ғылыми зерттеулер мен әдебиеттің шектеулі болуына әкелді.

Сонымен қатар, ұлттық тарих пен мәдениетті зерттеуге қаражат жеткіліксіз бөлінді. Мемлекеттік ғылыми кадрлардың басым көпшілігі орыс және басқа ұлт өкілдерінен тұрды, бұл ұлттық білімнің қалыптасуы мен дамуына белгілі бір кедергілер тудырды. Осылайша, білім мен ғылым саласындағы прогресс кемелденгенімен, ұлттық даралық пен тіл мәселелері толық шешілмеді.

17. Қоғамдық-саяси ұйымдардың сипаттамасы

1985 жылғы Қазақстанның қоғамдық ұйымдарының статистикасына қарағанда, олардың мүшелерінің саны әртүрлі болғанымен, қоғамдық қызметте белсенділік байқалған. Бұл ұйымдар еліміздің әлеуметтік өмірінде маңызды рөл атқарды. Алайда олардың саяси ықпалы негізінен ресми мемлекеттік насихатпен шектеліп, нақты шешімдер қабылдауда шектеулі болды.

Бұл кезеңде қоғамдық ұйымдар көбінесе мәдени және әлеуметтік даму бағытында жұмыс істеді, бұқаралық сананы оятуға күш салды, алайда саяси еркіндік пен өзекті мәселелерді көтеруде толыққанды рөл атқарған жоқ. Мұның себебі қалыптасқан ұсақталу және орталықтандырылған басқару жүйесінің қаталдығында жатты.

18. Орталықтандырудың әлеуметтік-экономикалық салдары

Орталықтандыру саясаты Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық құрылымына елеулі әсер етті. Бірнеше тың және ірі жобалар жүзеге асырылып, бұл ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің дамуына серпін берді. Дегенмен, орталықтандыру нәтижесінде жергілікті қажеттіліктер мен ерекшеліктерге көңіл бөлінбеуі, кейбір өңірлердің экономикалық артта қалуына себеп болды.

Бұл саясаттың әлеуметтік жағы да күрделі болды. Қалаға көшу мен урбанизацияның қарқын алуы, ауылдық жерлердің азаюы, халықтың әлеуметтік теңсіздігі мәселесін туғызды. Қоғамдық қатынастар мен өмір сүру деңгейінде үлкен өзгерістер орын алып, қоғамның тарихи дәстүрлерінен алыстауына әсер етті.

19. Қоғамдағы реформаларға сұраныстың өсуі

1980-жылдардың аяғында қоғамда реформаларға деген сұраныс айқын көріне бастады. Бірқатар азаматтық топтар мен белсенділер экономикалық жаңғырту, саяси еркіндік пен ұлттық даму мәселелерін көтерді. Мысалы, кейбір облыстарда жастар мен интеллигенция өкілдері демократиялық идеяларды насихаттап, ашық пікірталастар өткізді.

Бұл өзгерістердің бастамашылары жаңа саяси бағыттардың қалыптасуына ықпал етіп, еліміздің тәуелсіздікке ұмтылысын ұлғайтуда маңызды рөл атқарды. Осындай сұраныстар саяси процестерді жандандырып, қоғамдағы қордаланған мәселелердің шешіміне серпін берді.

20. Тағылым мен даму: өткеннің сабақтары

1960–80 жылдардағы саяси және әлеуметтік қарама-қайшылықтар Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігі мен ұлттық жаңғыруының негізін қалады. Бұл тарихи кезең қоғамның даму жолындағы күрделі сынақ болып, ол көптеген сабақтар ұсынды. Ақпараттық ресурстар мен мәдени құндылықтарды дамыту қажеттілігі анықталды, ал білім мен ғылым саласындағы кемшіліктердің орны толтырылуға тиіс екені белгілі болды.

Өткеннің тәжірибесі бүгінгі күннің даму стратегиясын қалыптастыруға ықпал етіп, мемлекеттің болашағына сенімді қадам басуға мүмкіндік береді.

Дереккөздер

Семенов В.А. "История Казахстана. XX век". Алматы, 2010.

Жұмабаев Қ. "Қазақ қоғамы мен КСРО саясаты". Астана, 2015.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік архиві. "1960-1980 жылдардағы саяси басшылық". Алматы, 2020.

Ұлттық статистика бюросы. "Қазақстан экономикасының даму динамикасы", 1980.

Назарбаев Н.А. "Қазақстандағы ұлттық кадрлардың рөлі". Астана, 1986.

Казахстан в Советский период: История и развитие. Алматы, 1990.

Статистика общественных организаций Казахстана, 1985. Министерство статистики Казахской ССР.

Социально-экономические трансформации в Казахстане в 1960–1980 гг. А.Б. Нурмагамбетов, 1995.

Развитие образования и науки в Казахстане: исторический аспект. М.Ж. Тулегенов, 2000.

Политические реформы и национальное движение в Казахстане (1980-1990). Журнал "История Казахстана", 2005.