Текст выступления:

"""Қайта құру"" жылдарындағы Қазақстандағы демократиялық үдерістер"
1. Қайта құру жылдарындағы Қазақстандағы демократиялық үдерістерге шолу

1985-1991 жылдар аралығында Қазақстанда демократиялық өзгерістер белсенді дамыды. Бұл кезең Кеңес Одағының соңғы жылдарына сәйкес келіп, елдің саяси және әлеуметтік құрылымында ауқымды реформалар жүзеге асты. Қазақстан халқы осы реформалар арқасында өз құқықтары мен бостандықтарын кеңейтіп, жаңа саяси мәдениетті қалыптастыру жолына түсті. Осы кезеңдегі оқиғалар мен үдерістер Қазақстан тарихында маңызды бетбұрыс болып саналады.

2. Кеңес Одағындағы дағдарыс және қайта құру жылдарының алғышарттары

1980-жылдардың ортасында КСРО экономикалық және әлеуметтік дағдарыстарға ұшырады. Михаил Горбачевтің қайта құру саясаты 1985 жылы қолға алынып, бұл реформалар елдегі қоғамдық және саяси өмірге терең әсер етті. Қазақстанда осы кезеңде саяси белсенділік күшейіп, экономикалық жүйені жаңарту мен қоғамдық-саяси өзгерістерді бастауға жағдай жасалды. Бұл реформалар еліміздің болашақ тәуелсіздікке бет алуына негіз болды.

3. Жариялылық саясаты және сөз еркіндігінің дамуы

1987 жылдан бастап жариялылық саясаты іске қосылып, сөз бостандығы кеңейе бастады. Бұқаралық ақпарат құралдары ашық пікір алмасуға мүмкіндік беріп, қоғамда бұрын талқыланбаған тақырыптар көтерілді. Бұл кезеңде жастар арасында тарихи әділдік пен әлеуметтік мәселелерге байланысты саналы пікір қалыптаса бастады, ал қоғамдық пікірталастар жаңа деңгейге көтерілді. Осылайша жариялылық саясаты Қазақстан қоғамының демократияға бет бұруына жол ашты.

4. Экономикалық реформалар: Жаңа бастамалар мен қиындықтар

Қайта құру аясында экономиканы жаңғырту мақсатында кооперативтік кәсіпорындар құрылды және жекеменшік қатынастар, сондай-ақ нарықтық элементтер енгізілді. Ауыл шаруашылығы саласында жеке қосалқы шаруашылықтардың дамуы жоспары жүзеге асты, өнімділікті арттыруға бағытталған шаралар қолға алынды. Дегенмен, реформалар нәтижесінде инфляцияның өсуі және жұмыссыздық сияқты әлеуметтік қиындықтар да пайда болды, бұл қоғамда шиеленістер туғызды.

5. Азаматтық белсенділіктің өсуі мен антиядролық қозғалыстар

1989 жылы құрылған «Невада-Семей» қозғалысы ядролық сынақтарға қарсы шықты және Қазақстанда антиядролық бағыттағы алғашқы қоғамдық бастамаларды ұйымдастырды. Бұл қозғалыс экологиялық қауіпсіздік мәселесіне көпшіліктің назарын аударды және қоғамның саяси белсенділігін арттырды. Сонымен бірге, жастар мен зиялы қауым өкілдері демократиялық митингтер мен шерулерге қатысып, саяси сана мен азаматтық белсенділіктің кеңеюіне ықпал етті.

6. Жаңа қоғамдық және саяси ұйымдардың құрылуы

1989-1991 жылдары «Азат», «Желтоқсан» сияқты ұлттық мүдделерді қорғауға бағытталған ұйымдар қалыптасты. Бұл ұйымдар адам құқықтарын қорғау, заңдылық пен әділеттілік мәселелерін көтеріп, саяси мәдениетті дамытуға үлес қосты. Саяси белсенділіктің артуымен жаңа ұйымдар азаматтық қоғамның қалыптасу негізі болды. Бұл ұйымдар Қазақстандағы демократиялық үдерістерді жандандырып, халықтың саяси сауатын арттырды.

7. Қазақстандағы алғашқы демократиялық қозғалыстар: басты сипаттамалар

Қазақстандағы алғашқы демократиялық қозғалыстар 1980-ші жылдардың аяғында құрылып, олардың мақсаты ұлттық мүдде мен адам құқықтарын қорғау болды. Мысалы, «Азат» қозғалысы ұлттық тәуелсіздікті алға тартса, «Желтоқсан» оқиғалары жастардың саяси белсенділігін көрсетті. Бұл қозғалыстар халықтың саяси санасының өсуіне және тәуелсіздікке апаратын жолды ашуға үлкен ықпал етті. Олар Қазақстандағы өзгерістерді жасайтын маңызды қоғамдық күш ретінде қалыптасты.

8. Сайлау жүйесіндегі алғашқы демократиялық өзгерістер

Қазақстанда сайлау жүйесінде алғашқы демократиялық реформалар 1989 жылдан бастап енгізілді. Бастапқыда мемлекеттік биліктің барлық тармақтарында кеңестік дәстүрлер сақталса да, сайлау әдістері мен өкілдік құрылымдары өзгеріске ұшырады. Бұл реформа азаматтардың сайлау құқығын кеңейтіп, көппартиялық жүйенің қалыптасуына жол ашты. Нәтижесінде, саяси өмірге жаңа күштер қосылып, халықтың өкілдік деңгейі артты.

9. 1987-1991 жж. Қазақстандағы қоғамдық митингтер саны

Бұл кезеңде қоғамдық митингтер саны елеулі түрде артты, халық саяси іс-шараларға белсенді қатыса бастады. Азаматтық белсенділік өсіп, әртүрлі қоғамдық топтар өздерінің талап-тілектерін ашық білдірді. Митингтердің артуы демократиялық процестің тереңдеуінің айқын көрінісі болды және қоғамда саяси ашықтықтың күшеюін көрсетті. Бұл шаралар елдегі саяси өзгерістер мен азаматтық құқықтардың дамуына оң ықпал етті.

10. Ұлтаралық қатынастар мен тіл саясатына енгізілген өзгерістер

Қайта құру жылдарында Қазақстанда этникалық топтардың құқықтары нығая түсіп, олардың теңдігі қамтамасыз етілді. Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін көтеру мақсатында заңнамалар қабылданып, тіл саясаты оңтайлы бағытта өзгерді. Бұл кезеңде мәдени және ұлттық бірлік мәселелері қоғамдық талқылауға кеңінен енгізіліп, ұлттық сана мен келісімді нығайтуға ерекше көңіл бөлінді. Мұндай өзгерістер көпұлтты Қазақстанның тұрақтылығы мен бірлігін арттырды.

11. Тарихи әділдікті қалпына келтіру қадамдары

Желтоқсан оқиғасына қатысы бар жазықсыз сотталғандарды ақтау мақсатында арнайы комиссиялар құрылды. Бұл қадам сан ғасырлық тарихтың әділдігін ашуға бағытталып, қоғамдық сенімді арттырды. Осындай әділдік орнату әрекеттері халық арасында саяси реформацияларға деген сенімді нығайтып, Қазақстанның дамуындағы маңызды тарихи кезең болды. Қайта қарау процесі қоғамның өткенін түсініп, болашаққа сенімді қарауына ықпал етті.

12. Мемлекеттік басқару жүйесіндегі реформалар

1990 жылы Қазақстанда Президент институты құрылып, мемлекеттік биліктің құрылымы жаңғыртылды. Бұл өзгеріс биліктің бірегей басшылығын қамтамасыз етті және елдің басқару тиімділігін арттырды. Сонымен қатар, республиканың егемендігі жарияланып, басқару формасы президенттік жүйеге ауыстырылды. Нұрсұлтан Назарбаев ұжымдық биліктің маңызын ескере отырып, жаңа саяси курс қалыптастырды. Бұл реформалар еліміздің мемлекеттік тұтастығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды.

13. Қазақстан халқының саяси белсенділігінің өсуі (1985-1991)

1985 жылдан бастап Қазақстан халқының саяси белсенділігі жыл сайын артты. Бұл өсім қоғамдағы саяси сананың дамуын, азаматтық құқықтар мен құқық-бостандықтардың кеңеюін білдіреді. Азаматтық ирреформация мен демократиялық реформалар қоғамдық қатысуды негізге ала отырып, халықтың өзін-өзі басқару мен шешім қабылдаудағы құқықтарын нығайтты. Бұл кезең республика үшін саяси мәдениеттің қалыптасу тарихында ерекше маңызды болды.

14. Қазақстандағы демократиялық өзгерістердің даму кезеңдері

Қазақстандағы демократиялық өзгерістер бірнеше кезеңнен тұрады. Алғашқы кезеңдерінде қайта құру саясаты енгізіліп, жариялылық пен сөз бостандығы артты. Кейін экономикалық реформалар басталып, азаматтық белсенділік пен саяси ұйымдар қалыптасты. Соңғы кезең тәуелсіздікке бағытталған саяси басқару жүйесінің қалыптасуы болды. Бұл күрделі үдеріс елдің әлеуметтік-экономикалық, саяси дамуына негіз болып, жаңа тарихи дәуір басталды.

15. Қазақстандағы алғашқы демократиялық сайлаулардың нәтижесі

1989-1991 жылдар аралығында өткен алғашқы демократиялық сайлаулар Қазақстанда саяси өмірдің айтарлықтай өзгеруін көрсетті. Сайлаулар барысында көппартиялы жүйеге көшу бет алды, халық кеңінен қатысып, саяси өкілдік деңгейі артты. Бұл сайлаулар азаматтық қоғамның қалыптасуына түрткі болды және елдегі демократияның дамуы үшін маңызды саты болды. Алғашқы тәжірибе ретінде олар Қазақстанның тәуелсіздік алуына жағдай жасады.

16. Жаңа Конституция және адам құқықтары

Қазақстанның тәуелсіздік алған жылдарында жаңа Конституция қабылдануы – елдің құқықтық негізін қалыптастырудағы аса маңызды оқиға болды. Бұл құжат адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың кепілі болып саналды және оның негізінде жаңа заңдар мен әлеуметтік институттар құрылды. Конституция азаматтардың құқықтары мен міндеттерін нақтылап, демократиялық қоғамның қалыптасуына жол ашты. Мысалы, ең алғаш рет бейбіт жиналыстар мен сөз бостандығы конституциялық деңгейде бекітілді, бұл қоғамдағы ашық пікірталас пен азаматтық белсенділікті арттырды.

17. Баспасөз және ақпарат құралдарының рөлі

Тәуелсіздік жылдарында баспасөз бен ақпарат құралдары елдегі саяси және әлеуметтік өзгерістерді көпшілікке жеткізудің негізгі көзіне айналды. Олар қоғамдық пікір қалыптастыруда және ел ішіндегі түрлі мәселелерді ашық талқылауда маңызды рөл атқарды. Телевидение, радио және баспасөз беттерінде реформаларға қатысты кең ауқымды ақпарат таралып, азаматтардың ақпарат алу құқығы нығайды. Бұл құралдар халықтың саяси сауатын арттырып, демократиялық құндылықтардың кеңінен таралуына ықпал етті.

18. Экологиялық қозғалыстардың тарихи маңызы

«Невада-Семей» қозғалысы - ядролық сынақтарға қарсы шыққан халықтық күштердің көрінісі. Бұл қозғалыс Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігін қорғауда маңызды рөл атқарып, Семей полигонын жабу туралы шешімнің қабылдануына ықпал етті. Халықаралық мойындауды алған бұл қозғалыс азаматтық қоғамның дамуының бір белгісі болып, экологтардың қоғамдық сананың жаңаруында алатын орнын айқындады. Оның арқасында жерасты су қорларын қорғау және экологиялық мәселелерге назар аудару кеңінен талқылануға бастады.

19. Қайта құру кезеңіндегі жастардың белсенділігі

1986 жылғы «Желтоқсан» оқиғасы Қазақстан жастарының саяси және қоғамдық өмірге белсенді араласуына түрткү болды. Бұл тарихи сәт жастарды бастамашы күшке айналдырып, олардың саяси санасын оятты. Студенттік және жастар ұйымдары оқу орындарында белсенді жүріп, мәдени және саяси шараларда маңызды рөл ойнай бастады. Жастардың бұл белсенділігі елдегі өзгерістерге серпін беріп, демократиялық үдерістердің іргетасын бекіте түсті.

20. Қайта құру кезеңінің тарихи маңызы

«Қайта құру» жылдары Қазақстанның демократияға өтуінің іргетасын қалап, елдің саяси белсенділігін арттырды. Азаматтық қоғамның дамуы осы кезеңде көп ықпал етіп, халықтың еркін пікірін білдіруге жағдай жасады. Бұл процестер тәуелсіздіктің жариялануына бастау болып, қоғамдағы өзгерістердің негізін құрды, соның арқасында Қазақстан жаңа саяси құрылымға көшті.

Дереккөздер

История Казахстана. Учебник для средней школы. Алматы, 2002.

А.Н. Умаров. Казахстан в эпоху перестройки. Алматы: 1995.

Горбачёв М.С. Перестройка: Новый взгляд на социализм. Москва, 1987.

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік архиві. Документы по истории перестройки и независимости.

Қазақстан тарихы: академиялық оқулық. Алматы, 2008.

Абаев, Т. Т., Қазақстан Республикасының Конституциясы: құқықтық құрылымы және даму перспективалары, Алматы, 2015.

Жұмаділов, М. Б., Ақпарат құралдарының қоғамдық өмірдегі рөлі, Нұр-Сұлтан, 2018.

Қожахметов, Ә. Ж., Экологиялық қозғалыстың тарихы мен даму тенденциялары, Алматы, 2020.

Солтанов, Р., Желтоқсан оқиғасы және жастардың саяси белсенділігі, Қорғаныс министрлігі баспасы, 2017.

Тұрсынбаев, Б. Ж., Қазақстандағы «Қайта құру» кезеңі: саяси және әлеуметтік өзгерістер, Шымкент, 2016.