Текст выступления:

"""Тоқырау"" жылдарындағы демографиялық үдерістер"
1. Тоқырау жылдарындағы демографиялық үдерістердің жалпы көрінісі

1970-1980 жылдарында Қазақстанда халық санының өсу қарқыны едәуір бәсеңдеді. Бұл кезең – республика үшін экономикалық және әлеуметтік даму тұрғысынан күрделі өзгерістердің уақыты болды. Урбанизация, яғни халықтың қалаға қоныстануы күрт артты, бұл ауылдық аудандардан қалаларға көшу үрдісінің күшеюімен байланысты. Осының нәтижесінде халықтың демографиялық құрылымында елеулі өзгерістер болды және Қазақстанның әлеуметтік ландшафтында жаңа шақтар қалыптасты.

2. Тоқырау кезеңінің тарихи, саяси және әлеуметтік контексті

1965-1985 жылдар арасында Қазақстанда экономикада тоқырау кезеңі байқалды. Өнеркәсіп өндірісі мен ауыл шаруашылығының даму қарқыны баяулап, үкіметтің барынша орталықтандырылған саясаты өзгерістерге икемсіз болып шықты. Бұл жағдай халықтың көшу үрдістеріне әсер етті: ауылдардан қалаларға және кейбір өңірлерге жұмыс іздеушілер саны артты. Мұның барлығы демографиялық көрсеткіштерге, соның ішінде халықтың өсуіне және құрылымына елеулі ықпал етті.

3. Демографиялық өзгерістердің негізгі себептері

Тоқырау жылдарындағы негізгi себептерге экономикалық жағдайдың нашарлауы, урбанизацияның қарқынды өсуі және туылатын балалар санындағы азаю жатады. Мысалы, ауыл шаруашылығында орын алған қиындықтар көптеген адамдардың жұмыс іздеп қалаға көшуіне әкеп соқты. Сонымен қатар, тұрғын үй жетіспеушілігі мен әлеуметтік қолдау жүйесінің жеткіліксіздігі отбасылардың көбею процесін тежеді.

4. Табиғи өсімнің динамикасы

1970-1985 жылдар арасында қазақтардың табиғи өсімі айтарлықтай төмендеді, бұл кезеңдегі экономикалық және әлеуметтік жағдайдың әсерін көрсетеді. Табиғи өсімнің 12% деңгейінде төмендеуі халықтың көбею қарқынының баяулауын көрсетеді. Бұл көрсеткіш ұлттық статистика бюросының мәліметтерімен расталған және елдегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің көрінісі болды.

5. Қазақстан халқының саны: жылдар бойынша өсуі

Халық санағының деректері бойынша Қазақстан халқының саны өсіп отыр, бірақ оның өсу қарқыны алдыңғы кезеңдерге қарағанда әлсіз. Бұл халықтың өсу қарқыны мен табиғи өсімнің төмендеуі, көші-қонның динамикасындағы өзгерістер жайлы толығырақ мәлімет береді. Сондықтан, жалпы халық санының ұлғаюы байқалса да, оның құрылымында белгілі бір тоқырау бар екенін көруге болады.

6. Қалаларға көші-қонның белсенділігінің артуы

Осы кезеңде қалаларға көші-қон белсенділігі айтарлықтай өсті. Адамдар жұмыспен қамтылу мүмкіндіктерін іздеу мақсатында ауылдық жерлерден қалаға ағыла бастады. Сонымен қатар, қалалардың өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымы дамып, тұрғын үй салу жұмыстары жүргізілсе де, тұрғын үй тапшылығы мәселесі өзекті болып қалды. Бұл урбанизацияның қарқынды өсуіне себеп болды және әлеуметтік құрылымды өзгертуге ықпал етті.

7. Ауыл және қала халқының үлестік құрылымы (1970-1985)

Бұл кезеңде ауылдық және қалалық тұрғындардың үлесі арасында айқын айырмашылықтар байқалды. Қалалардағы тұрғындардың үлесі едәуір артты, бұл урбанизацияның дамуымен тікелей байланысты. Деректерге сәйкес, ауылдан қалаға көшу қарқынды жүрді және бұл әлеуметтік-экономикалық жағдайлар бойынша еңбек нарығының өзгерісіне әсер етті. Мұның бәрі Қазақстан халық санағының 1985 жылғы мәліметтерінен көрініс тапты.

8. Қазақстандағы ұлттық құрам өзгерісі

1970-1985 жылдар арасында Қазақстанның этникалық құрамында да өзгерістер болды. Қазақтардың үлесі біртіндеп көбейіп, орыс және украин ұлттарының үлесі азайды. Бұл көшіп-қону үрдістерімен және халықтың көбею деңгейіндегі айырмашылықтармен түсіндіріледі. Осы өзгерістер елдің ұлттық демографиялық балансына жаңа сипат берді.

9. Ұлттық құрам үлесінің өзгерістері (1970-1985)

Ұлттық құрамы бойынша қазақтар үлесінің артуы байқалды, ал орыс пен украин ұлттарының үлестері аздап төмендеді. Бұл этникалық баланстың қайта құрылуын көрсетті. Қазақстанның ұлттық статистика бюросының 1986 жылғы деректеріне сәйкес, этникалық өзгерістер елдің мәдени және әлеуметтік ландшафтында маңызды орын алды.

10. Ішкі көші-қон процестерінің ерекшеліктері

Ауылдан қалаларға, әсіресе жастар арасында, жұмыс іздеу және өмірдің сапасын жақсарту мақсатында қоныс аудару белсенді түрде өсті. Шығыс және Солтүстік Қазақстан аймақтарына халықтың ағыны өнеркәсіптің дамуына тәуелді болды. Қала аудандарындағы экономикалық орталықтарда жұмысқа орналасу мүмкіндіктерінің артқаны бұл миграцияның негізгі себебі болды. Нәтижесінде, ішкі көші-қон демография мен әлеуметтік құрылымға айтарлықтай әсер етті.

11. Аймақтық миграция және халық ағымы

1985 жылғы статистикалық деректер Шығыс Қазақстан мен Қарағанды өңірлерінде ішкі көші-қон белсенділігі жоғары екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Алматы және Шымкент қалаларына миграция қарқынды болды. Бұл өңірлердегі экономикалық және өндірістік объектілердің дамуы нәтижесінде мигранттар ағыны байқалды. Мұның барлығы халықтың әлеуметтік және экономикалық жағдайына әсерін тигізді.

12. Туылым деңгейінің төмендеуі

1980 жылдары туған балалар саны 1000 адамға шаққанда 22 болды, бұл 1970 жылдармен салыстырғанда 5 ұпайға азайған. Бұл төмендеу халықтың өсу қарқынына теріс әсер етті. Сонымен қатар, туылымның төмендеуі халықтың структурасында қартаюға әкелді, бұл әлеуметтік және экономикалық даму үшін маңызды фактор болды.

13. Өлім-жітім көрсеткіштері

Балалар өлімі медицинада жетістіктер болғандықтан едәуір төмендеді, бұл жас топтарын сақтауға мүмкіндік берді. Дегенмен, ересек тұрғындардың өлім-жітім деңгейі көбейді, әсіресе созылмалы аурулар себебінен. Бұл факторлар халықтың жалпы денсаулығына кері әсерін тигізіп, орташа өмір сүру ұзақтығын азайтты.

14. Туылым мен өлім-жітім динамикасы (1970-1985)

Кестеде туылым коэффициентінің азаюы және өлім-жітім көрсеткішінің сәл өсуі айқын көрінеді. Бұл жағдай халықтың табиғи өсімінің баяулауына әкеп соқты. Сонымен қатар, өлім-жітімнің өсуі демографиялық ахуалды күрделендірді. Қазақстан Республикасы Статистика комитетінің 1986 жылғы мәліметтері бұл үрдісті нақты көрсетеді.

15. Демографиялық саясат және оның Қазақстандағы әсері

Мемлекет әлеуметтік бағдарламалар арқылы туу деңгейін көтеруге ұмтылды, бірақ тұрғын үй мәселелерін толық шеше алмады. Медициналық қызметтер мен балабақша орындарының жетіспеушілігі үлкен отбасылардың пайда болуына кедергі жасады, бұл халықтың өсу қарқынын баяулатты. Сонымен қатар, әлеуметтік қолдаудың шектеулі болуы жастар арасында ерте тұрмыс құру мен баланы ерте тууға ықпал етпеді.

16. Әлеуметтік инфрақұрылымдағы тапшылықтар (1970-1985)

1970-1985 жылдар аралығында Қазақстанның әлеуметтік инфрақұрылымында елеулі тапшылықтар байқалды. Сол жылдардағы мемлекеттік есептерге сүйенсек, мектеп, медициналық мекемелер және тұрғын үй салаларында қажеттілік айтарлықтай жоғары болды. Мектептерде оқушылар саны өсіп, жаңа білім беру орындарын ашу қажет болды, алайда бұл бағытта толықтай мүмкіндік жеткіліксіз болды. Медициналық қызметтер саласында емханалар мен ауруханалардың инфрақұрылымы дамымағандықтан, халықтың денсаулығын қорғау шаралары әлсіз болды. Соның салдарынан, әлеуметтік қызметтердің жетіспеушілігі тұрғындардың өмір сүру сапасын төмендетіп, халықтың жалпы денсаулығына кері әсерін тигізді.

Бұл кезеңдегі тарихи-кұжаттық ақпарат бойынша, әсіресе ауылдық жерлерде инфрақұрылымның күйі күрделі болды, тұрғындардың тұрмыстық жағдайлары мен кең қолжетімді әлеуметтік қызметтердің жоқтығы белгілі бір дәрежеде халықтың демографиялық өсуін тежеді. Экономикалық даму қарқыны мен урбанизацияның жеңілдікпен жүруінің арқасында қала орталықтары мен өндірістік аймақтар ғана жасампаз жаңалықтарға қол жеткізе алды. Қорыта айтқанда, сол замандағы әлеуметтік инфрақұрылымдағы тапшылықтар Қазақстанның дамуындағы бірқатар кедергілердің бастауы болды.

17. Көші-қон және басқа республикаларға кету себептері

1979-1985 жылдар арасында шамамен 400 мың адам Қазақстаннан басқа одақтас республикаларға қоныс аударды. Бұл кезеңде халықтың үлкен бөлігі әлеуметтік-экономикалық қиындықтарға тап болып, жұмыссыздық пен тұрмыс сапасы төмендігінен шаршады. Жұмыс орындарының аздығы халықтың негізгі көшіп кету себептерінің бірі болды. Сонымен қатар, кейбір отбасылар өз балаларының жақсы өмір сүруін қамтамасыз ету үшін басқа аймақтар мен республикаларды таңдап, сол жерлерде тұрақтауға бел буды.

Бұл көші-қонның салдары ретінде республиканың кадрлық ресурстары мен халықтық құрамында өзгерістер байқалды. Көптеген кәсіби мамандар мен жастар өз өңірлерін тастап, басқа республикаларға кетті, бұл Қазақстанның әлеуметтік және экономикалық әлеуетіне кері әсер етті. Көшіп-қонудың бұл үдерісі халықтың демографиялық тепе-теңдігін бұзып, елдегі әлеуметтік тұрақтылықтың әлсіреуіне себеп болды.

18. Жастар саны мен отбасы құрылымындағы трансформация

Өткен онжылдықтарда жастар арасында некеге ерте тұру салты айтарлықтай төмендеді. Бұл әлеуметтік құндылықтардың өзгеруімен және білім алудың маңыздылығының артуымен байланысты болды. Осы өзгерістер қоғамдағы дәстүрлі отбасы үлгісінде ыңғайлы жаңа тұрмыстық және қаржылық талаптардың пайда болуына әкелді.

Отбасы мүшелерінің орташа саны қысқарды, көбінесе 2-3 бала болатын шағын отбасылар қалыптасты. Бұл үрдіс өмір сүру деңгейінің әртараптануын, қалада тұратын жастардың білім алу және жұмысқа орналасуға деген ұмтылысын арттырды. Қалаға көшу көбейді, бұл урбанизацияның өсуіне әсерін тигізіп, жастар арасында белсенді қоршаған ортаны іздеу үрдісі күшейді. Осылайша, жастар тұрмысындағы және отбасы құрылымындағы трансформация жаңа әлеуметтік динамиканы қалыптастырды.

19. Тоқырау жылдарындағы демографиялық үдерістердің салдары

Тоқырау жылдарында Қазақстандағы ұлттық құрамы мен әлеуметтік құрылымның тұрақтылығы бұзылып, көпұлтты қоғамда белгілі бір шиеленістер туындады. Бұл кезеңде этникалық топтардың арақатынасы қиындықтарға тап болып, қоғамдағы өзара түсіністік кейбір мәселелерді күрделендірді.

Сонымен бірге, аймақтар арасындағы және әлеуметтік топтар арасындағы теңсіздік артты. Қала мен ауыл арасындағы өмір сүру жағдайының айырмашылығы ұлғайып, әлеуметтік дамудың теңсіздігі байқалды. Бұл жағдайлар көптеген тұрғындардың өміріндегі қайшылықтарды күшейтті.

Урбанизация қарқынының жоғарылауы халықтың сапалық құрылымында да өзгерістерге алып келді. Қалаларға көшу нәтижесінде тұрғындардың әлеуметтік жағдайы әртүрлі бағытта өзгеріп, жаңа кәсіби және мәдени топтар пайда болды. Осы үрдістер ұлттық даму мен әлеуметтік саясатқа жаңа талаптар қойды.

20. Тоқырау кезеңіндегі демографияның болашаққа әсері

1970-1980 жылдардағы демографиялық үрдістер Қазақстанның болашақта әлеуметтік-экономикалық дамуына және халық саясатының қалыптасуына маңызды негіз болды. Сол кезеңдегі халықтың құрылымындағы, көші-қон және демографиялық өзгерістер қазіргі қоғамның қалыптасуында шешуші рөл атқарды. Бұл факторлар Қазақстанның өңірлік даму стратегияларында, тұрғындардың әлеуметтік жағдайын жақсарту және әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту бағыттарында ескерілуі тиіс.

Демографиялық үрдістердің терең талдауы мен саналы саясат жүргізу еліміздің тұрақты дамуын қамтамасыз етудің кепілі болып табылады. Осылайша, өткеннің сабағын ұғына отырып, алдағы кезеңге сенімді қадам жасау маңызды.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросының ресми мәліметтері, 1980-1986

Қазақстан халық санағының деректері, 1985 жыл

Қазақстан Республикасы Статистика комитетінің жылдық баяндамалары, 1970-1986 жылдар

Демография және әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері бойынша ғылыми басылымдар, Алматы, 1987

Тоқырау кезеңіндегі Қазақстанның әлеуметтік тарихы, Ә.Құлжанова, 1990

Қазақстан Республикасы Әлеуметтік дамыту министрлігінің ресми есептері, 1985 жыл.

Тарихи-әлеуметтік зерттеулер институтының 1970-1985 жылдардағы демографиялық және әлеуметтік жағдай жөніндегі монографиясы, Алматы, 1990.

Нұрғалиев, Е.Ә. Қазақстандағы урбанизация және этникалық ауысымдар: әлеуметтік-экономикалық аспектілері. "Қазақстан әлеуметтік ғылымдары", №3, 2005.