Текст выступления:

Қазақстанның 1997 жылдан бастап экономикалық дамуы
1. 1997 жылдан бастап Қазақстан экономикасының дамуы: негізгі бағыттар мен ерекшеліктер

Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі уақытында, атап айтқанда 1997 жылдан бастап, ел экономикасы үлкен өзгерістер мен трансформациялар кезеңінен өтті. Бұл жылдарда Қазақстан нарықтық реформаларға негізделген экономикалық даму стратегиясын таңдады, бұл өз кезегінде елдің тұрақты және ұзақ мерзімді өсуіне бағыт берді. Құрылымдық өзгерістерге ұмтылу елдің әртүрлі салаларында инновациялар мен заманауи технологияларды енгізуді талап етті, сонымен қатар мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттыруды көздеді. Бұл бағыттар Қазақстанның экономикалық тәуелсіздігін нығайтып, әлемдік нарықта бәсекеге қабілеттігін арттыруға мүмкіндік берді.

2. Экономикалық дамудың бастауы: 1990-жылдардың аяғы

1990-жылдардың соңына қарай Қазақстан жаңа нарықтық экономикалық жүйеге көшу кезеңіне аяқ басты. Бұл кезеңде меншік нысандары жекешелендіріліп, нарықтық механизмдер енгізілді. Мұндай өзгерістер экономиканы тұрақсыздыққа апарды, бірақ олар реформалардың негізгі қозғаушы күші болды. Елдің экономикалық саясаты инвестицияларды тартуға және өндіріс пен технологияны жаңартуға бағытталды, бұл жаңа өндіріс орындарының ашылуына және экономиканың әртараптандырылуына сеп болды. Осылайша, Қазақстан өз экономикасын жаңа негізгі принциптер негізінде қайта құруды бастады.

3. «Қазақстан-2030» даму стратегиясының енгізілуі

1997 жылы Қазақстанның дамуы үшін маңызды стратегиялық құжат — «Қазақстан-2030» ұлттық даму стратегиясы қабылданды. Бұл стратегия елдің ұзақ мерзімді экономикалық және әлеуметтік дамуына бағдар берді. Жоспарға сәйкес, экономиканы әртараптандыру, инновацияларды енгізу, әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту және халықаралық аренада бәсекеге қабілеттілікті арттыру міндеттері қойылды. Стратегия аясында көп салаларда реформалар жүргізіліп, мемлекет ғылыми-техникалық прогресті қолдау арқылы ұлттық экономикасын жаңғыртуға ұмтылды. Бұл бастама Қазақстанның дамуының негізін қалап, елдің әлемдік экономикалық жүйеге интеграциялануына маңызды серпін берді.

4. Қазақстан экономикасының секторларының қайта құрылуы

Қазақстанда экономиканың негізгі секторлары айтарлықтай өзгерістерден өтті. Мысалы, ауыл шаруашылығы саласында жүрілген реформа ауыл шаруашылық өнімділігін арттыруға бағытталды, бұл тағам қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Өнеркәсіп саласында машина жасау мен металлургия ірі өндірістік қуаттарға ие болып, экспортқа бағытталды. Қызмет көрсету саласы дамып, туризм мен қаржы секторлары ұлттық экономиканың маңызды бөлшегіне айналды. Әр сектордың құрылымын қайта құру экономиканың тұрақтылығын нығайтып, жұмыс орындарын көбейтуді қамтамасыз етті, осылайша Қазақстанның жалпы экономикалық өрлеуіне ықпал етті.

5. ЖІӨ өсімі, 1997–2023 жылдар аралығы

1997 жылдан бастап Қазақстанның ішкі жалпы өнімінің (ЖІӨ) өсу қарқыны әртүрлі кезеңдерде өзгеріп отырды. 2000 жылдардың басында қарқынды өсім байқалды, бұл елдің нарықтық реформалары мен инвестициялық тартымдылығының артуымен байланысты. Кейінгі жылдарда өсу қарқыны белгілі бір дәрежеде тұрақталды, алайда жаһандық қаржылық дағдарыстар мен ішкі проблемалар кей тұстан өсімді бәсеңдетті. Әсіресе 2008-2009 жылдардағы дағдарыс экономиканың бірнеше секторына әсер етті. Оның үстіне, пандемия сияқты сыртқы факторлар да экономикалық даму деңгейіне ықпал етуін тоқтатқан жоқ. Осындай жағдайларға қарамастан, Қазақстанның экономикалық өсуі ұзақ мерзімді перспективада салыстырмалы түрде тұрақты болды.

6. Индустриялық-инновациялық даму стратегиясы (2003–2015)

2003-2015 жылдар аралығында Қазақстан индустриялық-инновациялық даму стратегиясын жүзеге асырды. Бұл стратегияның аясында машина жасау және құрылыс материалдары өндірісі кеңейіп, елімізде жаңа зауыттар мен өндіріс орындары ашылды. Сондай-ақ, химия өнеркәсібінде жоғары технологиялы өнім шығаруға баса назар аударылды, ғылыми зерттеулер мен өндірісті автоматтандыруға ерекше көңіл бөлінді. Бұл саладағы инновациялар ішкі нарықты қанағаттандырумен қатар, экспорттық әлеуетті де күшейтті. Нәтижесінде, отандық өндірістердің халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігі артты, бұл экономикадағы инновациялық негіздің қалыптасуына маңызды серпіліс берді.

7. Мұнай-газ секторының экономикалық рөлі

2000-2010 жылдарда Қазақстанның мұнай өндіру көлемі үш есеге өсті, бұл елді әлемдік нарықта маңызды экспорттаушы ретінде танытты. Мұнай-газ секторы елдің экономикалық өсімінің негізгі драйверіне айналып, инвестициялардың ағымына жол ашты. Осы кезеңде Каспий құбыр консорциумы сияқты ірі энергетикалық жобалар іске қосылып, мұнай тасымалының тиімділігі және экспорттық бағыттар кеңейді. Бұл саладағы табыстар Қазақстан экономикасының сыртқы сауда балансына оң әсерін тигізіп, елдің қаржылық тұрақтылығын нығайтты.

8. Салалар бойынша экспорттық құрылым (2005, 2015, 2022 жыл)

Қазақстанның экспорттық құрылымында мұнай секторы басым орынға ие. 2005–2022 жылдар аралығында мұнай экспортындағы үлес тұрақты түрде жоғары болды, бұл сала елдің негізгі валюталық түсімдерін қамтамасыз етеді. Сонымен бірге металл өнеркәсібінің үлесі де едәуір үлкен, металл өнімдері экспортта маңызды позицияны иеленеді. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорт үлесі біртіндеп өсіп, агроөнеркәсіп кешенінің даму мүмкіндіктерін көрсетті. Бұл динамика экономиканың ұдайы әртараптандырылуына және жаңа экспорттық нарықтардың ашылуына бағытталғанын дәлелдейді.

9. Шетелдік инвестицияларды тарту

1997 жылдан бері Қазақстан экономикасына шетелдік инвестициялардың көлемі елеулі өсті, әсіресе мұнай-газ, металлургия және инфрақұрылым салаларына бағытталды. Бұл инвестициялар елдің экономикалық дамуына тұрақтылық пен серпін берді, жаңа өндірістер мен жобалардың іске асуына мүмкіндік туғызды. Жалпы, Қазақстанның тікелей шетелдік инвестициялары 370 миллиард АҚШ долларынан асты, бұл халықаралық сенімділіктің және нарықтық экономикаға үрдістің айғағы болып табылады.

10. Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы (2010-2020)

2010-2020 жылдар аралығына арналған үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы Қазақстанның өндіріс секторын толық жаңғыртуға бағытталды. Бағдарлама аясында жаңа технологиялар мен инновациялық жобалар енгізіліп, машина жасау мен химия өнеркәсібі салаларында жаңа өндірістер ашылды. Бұл шаралар елдің экономикасын әртараптандыруға септігін тигізіп, жұмыс орындарының санын арттыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, отандық өнімдердің сапасы жақсарып, халықаралық бәсекеге қабілеттілігі едәуір артты.

11. Қазақстанның экономикалық реформаларының кезеңдері (1997–2023)

Қазақстанның экономикалық реформалары бірнеше негізгі кезеңнен өтті. Алғашқы кезеңде нарықтық механизмдерді енгізу және меншік формаларын әртараптандыру басты міндет болды. Кейінгі кезең – индустриялық-инновациялық даму стратегиясын жүзеге асыру, экономика базасын нығайтуға бағытталды. Әрі қарай әлемдік және аймақтық экономикалық жағдайларға байланысты тұрақтандыру шаралары қабылданды. Әрбір кезең реформалардың тиімділігін арттыруға және глобалдық интеграцияға жедел көшуге бағытталған. Бұл реформалардың кешені ел экономикасының тұрақты дамуы мен әлемдік нарықтағы орнын нығайтуға мүмкіндік берді.

12. 2007-2009 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысы

2007-2009 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы Қазақстан экономикасына елеулі әсер етті. Осы кезеңде банк секторы тұрақсыздықты бастан кешіріп, қаржы жүйесін қорғау үшін мемлекет арнайы тұрақтандыру бағдарламасын іске қосты. Дағдарыстың салдары жұмыссыздық деңгейінің өсуіне және кей өндірістің қысқаруына алып келді, бұл әлеуметтік мәселелердің ушығуына себеп болды. Экономиканың негізгі салаларының төмендеуі мемлекеттік қолдау шараларын және реформаларды жеделдетуді талап етті, экономикалық белсенділіктің бәсеңдеуі айқын байқалды.

13. Инфрақұрылымдық бағдарламалардың дамуы

2014 жылы іске қосылған «Нұрлы Жол» инфрақұрылымдық бағдарламасы елімізде теміржол, автомобиль жолдары, тұрғын үй және энергетика салаларын дамытуға бағытталды. Бұл бағдарлама арқылы аймақтық экономиканың дамуы жеделдетіліп, ішкі нарық кеңейді. Сонымен қатар, бағдарлама Қазақстанның экспорттық әлеуетін арттырып, халықаралық сауда қатынастарын нығайтуға маңызды үлес қосты. Осылайша, инфрақұрылымдық инвестициялар елдің тұрақты дамуына және экономикалық интеграцияның тереңдеуіне септігін тигізді.

14. Қазақстандағы инфляция деңгейінің өзгерісі, 1998–2022

1998 жылдан бері Қазақстандағы инфляцияның деңгейі күрделі динамика көрсетті. Соңғы жылдарда инфляцияның өсуі жаһандық экономикалық жағдайлар мен ішкі факторлардың қиысуының нәтижесі болды. Бұл тұрақсыздық экономикалық тұрақтылыққа кері әсер етті және монетарлық саясаттың қайта қаралуына қажеттілік туғызды. Қазақстан Ұлттық Банкі осы кезеңде инфляцияны тежеу және экономиканың теңгерімді дамуын қамтамасыз ету мақсатында түрлі шаралар қабылдады. Инфляцияның ауытқуы мемлекет үшін жаңашыл, тиімді шешімдер қабылдаудың қажеттігін анық көрсетті.

15. Тұрмыс деңгейі және халықтың табысы

2000 жылдары орташа айлық жалақы 13 000 теңгеден 2010 жылы 69 000 теңгеге дейін өскенін байқауға болады, бұл еңбек нарығының дамуының көрсеткіші болды. 2022 жылы жалақы деңгейі 285 000 теңгеге жетіп, халықтың сатып алу қабілеті айтарлықтай артты және тұтыну нарығы кеңейді. Осы кезеңде кедейшілік деңгейі 34%-дан 5,2%-ға дейін төмендеді, бұл әлеуметтік жағдайлардың жақсарғанын айқын дәлелдейді. Тұрмыс деңгейінің артуы білім беру, денсаулық сақтау және тұрғын үй мәселелерін шешуді талап етеді, бұл бағыттарда мемлекеттік саясаттың жалғаса беруі қажет.

16. Ауыл шаруашылығының жаңғыруы мен дамуы

Ауыл шаруашылығы саласы Қазақстан тарихында әрқашан стратегиялық маңызы зор секторлардың бірі болып келді. 2017 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде елімізде агроөнеркәсіп кешенінде елеулі модернизация қалыптасты. Бұл кезеңде жаңа өндіріс орындары ашылып, заманауи технологиялар енгізілді. Сонымен қатар, экспорттың көлемі айтарлықтай артты, бұл өз кезегінде қазақтың ауылшаруашылығы өнімдерінің халықаралық рыноктағы бәсекеге қабілеттілігін айтарлықтай көтерді.

Цифрландыру және технологиялық дамудың әсері айтарлықтай мол болды. Егіншілік пен мал шаруашылығына қатысты жаңа цифрлы шешімдер мен инновациялық әдістер еліміздің аграрлық секторын жаңғыртты, өндіріс тиімділігін арттырып, өнімділік деңгейін жаңа белеске шығарды. Бұл бағыттағы өзгерістер Қазақстанның агрохалық шаруашылығының замануи үрдістерге сай дамуын қамтамасыз етіп, ауыл тұрғындарының өмір сапасын жақсартуға мүмкіндік берді.

17. Ірі шетелдік компаниялар мен инвестициялар, 1997–2023

1997 жылдан 2023 жылға дейінгі аралықта Қазақстан экономикасында шетелдік инвестициялар маңызды рөл атқарды, әсіресе мұнай-газ саласында. Ірі халықаралық компаниялардың қатысуы осы саладағы қарқынды өсім мен жаңа технологияларды енгізудің алғышарты болды. Мысалы, әлемдік деңгейдегі мұнай компаниялары елдің байырғы табиғи ресурстарын тиімді игеруге атсалысып, елдің энергетикалық қауіпсіздігі мен экспорттық потенциалын арттырды.

Бұл инвестициялық белсенділік еліміздің экономикалық дамуының тұрақтылығын қамтамасыз етіп, жұмыс орындары көбейді және жергілікті кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттырды. Сонымен қатар, мұнай-газ кешеніндегі технологиялық өрлеу жер қойнауын барлау мен өндіру тиімділігін арттыруда үлкен серпін берді.

18. COVID-19 пандемиясының экономикалық әсері

2020 жылы бүкіл әлемді шарпыған COVID-19 пандемиясы Қазақстан экономикасына да ауыр соққы болды. Елімізде экономикалық қызметтің қысқаруы 2,6 пайызға дейін төмендеп, бұл іскерлік белсенділіктің бәсеңдеуіне себеп болды. Сонымен бірге жұмыссыздықтың өсуі әлеуметтік тұрақтылықты сақтау қажеттігін айқын көрсетті.

Пандемияның асқынған кезеңінде мемлекет тарапынан қабылданған қолдау шаралары — жәрдемақылар мен әлеуметтік пакеттер — халықтың табысын қорғауға және бизнестің жұмысын сақтауға бағытталды. Бұл шаралар қоғамдағы шиеленістің алдын алып, экономиканың бір қалыпты қалпына келуін қамтамасыз етті.

19. Қазақстандағы цифрландыру: инновация мен мүмкіндіктер

Қазақстан цифрландыру саласында айтарлықтай жетістіктерге жетуде. Мысалы, электрондық үкімет порталы халыққа қызмет көрсетудің тиімді және ашық әдістерін енгізді, бұл мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін арттырды. Сонымен бірге, ауыл шаруашылығында цифрлы шешімдер енгізіліп, тыңайтқыштарды, суарманы, тұқымдарды тиімді қолдану деңгейі көтерілді, бұл өнім сапасы мен көлемін арттыруға ықпал етті.

Инновациялық бастамалар IT секторында стартаптардың дамуына серпін берді, бұл жас кәсіпкерлерге жаңа мүмкіндіктер ашып, елдің технологиялық экономиканы нығайтуға бағытталған саясаттарының нәтижесін көрсетеді.

20. Қазақстанның тұрақты экономикалық дамуының болашағы

Елдің экономикалық болашағы әртараптандыру мен инновацияға негізделген саясатта жатыр. Бұл бағыттар шикізатқа тәуелділікті төмендетіп, экономиканың тұрақты өсуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, халықтың тұрмыс сапасын арттыру арқылы қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын күшейтетіні сөзсіз.

Ұзақ мерзімді перспективада инновациялық жобаларды қолдау мен жаңа технологияларды енгізу Қазақстанның жаһандық бәсекеге қабілетті экономикалық жүйесін қалыптастыруға жағдай жасайды. Бұл өз кезегінде еліміздің тұрақты дамуы мен азаматтарының әл-ауқатының өсуіне жол ашады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігінің ресми статистикасы, 2023 жыл.

Қазақстан Ұлттық Банкі. Экономикалық статистика және талдау. 2023 жыл.

Қазақстанның Инвестициялар жөніндегі агенттігі (KAZINVEST). Инвестициялық шолу. 2023 жыл.

«Қазақстан-2030» Ұлттық даму стратегиясы. Қазақстан Республикасы Үкіметі, 1997.

Е.А. Муханова. Қазақстан экономикасының трансформациясы: нарықтық реформалар кезеңі. Алматы, 2015 жыл.

Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі. Экономикалық көрсеткіштерінің ресми статистикасы, 2021.

KAZINVEST. Қазақстанға тартылған инвестициялар туралы аналитикалық зерттеу, 2023.

Қазақстан Республикасының Агроөнеркәсіп кешенінің даму стратегиясы, 2017-2023 жылдар.

World Bank. Kazakhstan Economic Update, 2020.

Digital Kazakhstan. Қазақстандағы цифрландыру саясатының ресми құжаттары, 2022.