Текст выступления:

Н. Ә. Назарбаев – Қазақстан Республикасының бірінші Президенті
1. Тақырыпқа шолу және негізгі мәселелер

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірі мен қызметіне қысқаша кіріспе жасап, оның еліміздің қалыптасуы мен дамуына қосқан орасан зор үлесін атап өткен жөн. Бұл тақырып ұлттық тарихымыздың басты әрі маңызды кезеңін ашады.

2. Өмірбаяндық деректер мен тарихи оқиғалар

Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 1940 жылы Алматы облысы, Шамалған ауылында дүниеге келді. Кеңес Одағының ыдырауы кезеңінде, қиын әрі күрделі заман бола тұра, ол еліміздің тәуелсіздік алуына және жаңа мемлекет құрылуына негіз қалаушы ретінде танылды. Оның өмір жолы қазақ халқының рухани және саяси өрлеуінің айнасы іспетті.

3. Балалық және жастық шағы

Өмірінің алғашқы жылдарында Нұрсұлтан Назарбаев ауылдық ортада өсті, еңбекке ерте араласты. Оның балалығында білім алуға ынтасы жоғары болды, бұл кейінгі жетістіктерінің негізін қалады. Жастық шағында ол индустрия саласында түрлі қызметтер атқарып, еңбекқорлық пен табандылық қасиеттерін көрсетті.

4. Алғашқы еңбек тәжірибесі

Жас Нұрсұлтан еңбек қызметін металлургия саласынан бастады, онда ол кәсіби шеберлігін шыңдап, жетекшілік қабілеттерін дамытты. Әр түрлі өндірістік орындарда тәжірибе жинақтап, оның саяси мансабы да біртіндеп дами бастады. Осы кезең оның болашақ көшбасшылық жолындағы маңызды кезең болды.

5. Саяси қызметтің басталуы

1979 жылы Қазақстан Компартиясының Орталық Комитетінің хатшысы ретінде саяси қызметке қадам жасады. Бұл қызмет оған кеңістікте үлкен тәжірибе мен ықпал берді. 1984 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы болып тағайындалып, елдің экономикасы мен саяси саласына шешуші ықпал етті. Бұл қызметтері оның жетекшілік қабілеттерін одан әрі күшейтті.

6. Тәуелсіздікке қадамдар

Назарбаевтың жетекшілігімен Қазақстан Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін тәуелсіздікке бағыт алған қадамдары мақсатты және жүйелі болды. Ол елдің егемендігін нығайтуға, саяси және экономикалық реформаларды жүзеге асыруға ұмтылды. Оның бастамалары республиканың халықаралық аренада өзіндік орнын табуына мүмкіндік жасады.

7. Алғашқы Президент ретіндегі маңызды қадамдар

Тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Президенті ретінде Назарбаев елдің жаңа саяси, экономикалық құрылымын құрды. Ол елдің бірлігі мен тұрақтылығы үшін маңызды институттар мен заңдарды қабылдады. Соның бірі ұлттық валютаны енгізу және білім, денсаулық сақтау салаларын реформалау болды. Бұл қадамдар Қазақстанның дамуының негізін қалады.

8. Тәуелсіздік жылдарындағы негізгі реформалар

Қазақстан тәуелсіздік алған алғашқы жылдарынан бастап экономика, валюта, білім мен денсаулық сақтау салаларын реформалауға ерекше көңіл бөлді. Бұл реформалар мемлекеттің тұрақты дамуына мүмкіндік беріп, халықаралық деңгейде интеграциялануына себепші болды. ҚР Ұлттық статистика бюросының мәліметтеріне сүйенсек, осы кезеңдегі өзгерістер елдің ішкі тұрақтылығы мен халықтың әл-ауқатын арттырды.

9. Экономикалық өсім мен жаңару

1993-2018 жылдар аралығында Қазақстан экономикасы екі есеге өсті, бұл елдің халықаралық деңгейде бәсекеге қабілеттілігін арттырды. 2010 жылы жалпы ішкі өнім 150 миллиард АҚШ долларына жетті. Бұл көрсеткіш елдің тұрақты өсімі мен стратегиялық даму саясатының жемісі екені анық. ҚР Ұлттық статистика бюросының есептері бұл табыстың негізін нақты көрсетеді.

10. Қазақстанның ЖІӨ динамикасы (1991-2019)

Қазақстанның ЖІӨ көрсеткіштері 1991 жылдан бастап тұрақты өсуді көрсетті, соның ішінде 1998 жылғы экономикалық дағдарыстан кейін қалпына келтіру байқалады. Бұл динамика елдің экономикалық тұрақтылығы мен даму бағытының сенімділігін дәлелдейді. ҚР Ұлттық экономика министрлігінің 2020 жылғы деректері бұл үрдістің маңыздылығын растайды.

11. Саяси жүйені жаңарту

1995 жылы жаңа Конституция қабылданып, елдің саяси жүйесі реформаланды. Бұл құжат азаматтық құқықтар мен мемлекеттік басқару механизмдерін нақтылады. Сондай-ақ, парламент екі палаталы жүйеге көшіріліп, заң шығарушы биліктің тиімділігі артты. 2000-жылдары Президенттің өкілеттіктері кеңейтіліп, басқару жүйесі демократиялық талаптарға сәйкес жаңғырды.

12. Астана қаласының қалыптасуы мен дамуы туралы естеліктер

Қазақстанның жаңа астанасы Астана 1997 жылы елдің стратегиялық орталығы ретінде таңдалды. Осыдан бастап қаланың дамуы қарқынды басталды. Қала заманауи инфрақұрылыммен жабдықталды, мәдени және экономикалық орталыққа айналды. Астананың тарихы Қазақстанның тәуелсіздік кезеңіндегі табыстарының символына айналды.

13. Ұлтаралық келісімнің басты негіздері

Қазақстанның көпұлтты қоғамы ұлттық келісімде негізделеді. Бұл негіздерге әр этностың мәдениеті мен тілін құрметтеу, тең құқықтық және бірлескен даму жатады. Ел ішінде тұрақтылық пен бейбітшілікті қамтамасыз ету — құрбандыққа толы тарихи сабақтардың нәтижесі. Ұлтаралық келісім еліміздің бірлігін сақтаудың басты кілті.

14. Халықаралық ынтымақтастық және бедел

Қазақстан жаһандық аренада белсенді саясат жүргізеді. Ол БҰҰ мен ТМД сияқты ірі ұйымдарға мүше болып, әлемдік мәселелерді шешуге қатысады. 2010 жылы ЕҚЫҰ төрағалығына келіп, аймақтық қауіпсіздік пен ынтымақтастықты нығайтты. Ядролық қаруды азайтуды қолдауы арқылы әлем бейбітшілігіне үлес қосты. Бұның бәрі еліміздің халықаралық беделін арттырады.

15. Назарбаев реформаларының негізгі бағыттары

Назарбаевтың реформалары экономика, білім, индустриализация, ұлттық бірлік пен халықаралық бастамалар саласында жүзеге асырылды. Бұл бағыттар Қазақстанның тұрақты дамуы мен әлемдік қауымдастықтағы орнының нығаюына негіз болды. Әр кезеңде қабылданған шешімдер мемлекеттілікті күшейтіп, халықтың өмір сүру деңгейін жақсартуға бағытталды.

16. Семей ядролық полигонын жабу

1991 жылғы 29 тамыз – Қазақстан тарихындағы ерекше маңызды дата. Осы күні Семей ядролық сынақ полигоны ресми түрде жабылды. Бұл шешім республикада ғана емес, бүкіл әлемде ядролық сынақтар мен қару сынағын тоқтатудың мәнді қадамы болып саналады. Семей полигонының қызметі 40 жылға жуық уақытқа созылды, ол кезеңде жүздеген жарылыстар жасалды, олардың әсері экологияға және адамдардың денсаулығына зиян тигізді. Сондықтан оның жабылуы бүкіл халық үшін үлкен жеңіс болды.

Бұл оқиға Қазақстанның ядролық қарудан арылу бағытындағы ұстанымының айқын көрінісі болды. Елдің бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдауындағы орны нығайып, халықаралық қауымдастық тарапынан жоғары бағаланды. Қазақстан ядролық қаруға қарсы халықаралық қозғалыстарға үлгі болды, және осы бастамасы жер баспасында қару-жарақ сынақтарының тоқтатылуына қатты ықпал етті.

17. Білім саласындағы реформалар мен жобалар

1993 жылы Қазақстан білім саласында үлкен қадам жасады – «Болашақ» бағдарламасы іске қосылды. Бұл бағдарлама жастарға шетелдегі жетекші университеттерде сапалы білім алуды қамтамасыз етті, әсіресе ғылыми және техникалық бағыттар бойынша. Осының арқасында еліміздің жас ұрпағы халықаралық деңгейдегі тәжірибе жинақтады.

Сонымен бірге, Назарбаев Зияткерлік мектептері желісі құрылып, бұл білім беру мекемелері дарынды балаларға ерекше мүмкіндік берді. Олар инновациялық оқыту әдістерін қолдана отырып, Қазақстандағы білім сапасын жаңа деңгейге көтерді.

Сондай-ақ, Назарбаев Университетінің ашылуы арқылы елімізде білім мен ғылымның халықаралық стандарттары орнатылды. Бұл университет қазақстандық ғылым мен білімнің әлемдік аренада танылуына жол ашты, оның зерттеу жұмыстары мен кадр дайындаудағы жетістіктері ерекше бағаланады.

18. Мәдениет пен спорт саласындағы жетістіктер

Қазақстан мәдениеті мен спорты тәуелсіздікке қол жеткізгеннен бері едәуір дамыды. Елдің мәдени өмірі байып, жаңа фестивальдер мен халықаралық көрмелер жиі өтуде. Мысалы, қазақ ұлттық киімдері мен дәстүрлі өнері жаңаша көзқараспен таныстырылып, әлемге таныла бастады. Спортта да жетістіктер мол, Қазақстанның олимпиадалар мен әлемдік чемпионаттарда алған медальдары өсуде.

Дәстүрлі әндер, халықтық билер мен қолөнердің қайта жандануынан мәдени мұралардың сақталуы мен дамуы мүмкін болды. Сонымен қатар, спорт саласындағы жетістіктер жастардың салауатты өмір салтын ұстануына үлгі болды, бұл олардың патриоттық сезімін арттырып, елдіктерінің нығаюына ықпал етті.

19. Президенттік мансаптан кейінгі қызмет

2019 жылы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Республикасының тарихи басшысы ретінде «Елбасы» атағын алды. Бұл оның елдің дамуы мен тұрақтылығында ұзақ жылдар бойы атқарған еңбегінің жоғары бағасы болды. Президенттік өкілеттігін тоқтатқаннан кейін де Назарбаев қоғамдық келісім мен даму мәселелерінде белсенді болып, елдің үлкен мәселелерін шешуге үлес қосты. Ол жаңа ұлттық саясаттың қалыптасуына жетекшілік жасап, халықаралық қарым-қатынастарды нығайтуға ықпал етті.

Бұл кезең Назарбаевтың Қазақстан тарихындағы тұрақтылық пен бірлікті қамтамасыз етуге арналған қызметінің жалғасы болды.

20. Назарбаевтың тарихи рөлі мен ел болашағы үшін мәні

Нұрсұлтан Назарбаев тәуекелшіл көшбасшы ретінде тәуелсіз Қазақстанның негізін қалаған маңызды тұлға. Оның елді бірлікке шақырып, тұрақтылықты қамтамасыз етудегі бастамалары бүгінгі Қазақстанның шарықтауын қалыптастырды. Назарбаевтың саяси және экономикалық реформалары елдің даму жолында жаңа дәуірге бастау болды.

Оның қызметі ұлттық бірлікті нығайтып қана қоймай, халықаралық деңгейде бейбітшілік пен өзара түсіністіктің үлгісін көрсетті. Қазақстанның бүгінгі бейбіт және дамып келе жатқан мемлекетке айналуында Назарбаевтың тарихи рөлі ерекше маңызды.

Дереккөздер

А.Жұмабеков. Қазақстан тарихы: мемлекеттік оқулық. Алматы, 2018.

Б.Жұматов, С.Қанапиянов. Тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуы. Астана, 2016.

ҚР Ұлттық статистика бюросының ресми мәліметтері, 2020.

М.Өмірбаев. Нұрсұлтан Назарбаев – мемлекеттіктің іргетасы. Алматы, 2019.

ҚР Ұлттық экономика министрлігі. Экономикалық даму есептері, 2020.

Государственная политика Республики Казахстан: Учебное пособие / Под ред. Н. Назарбаева. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

История Казахстана в XX веке: монография / Автор-составитель Т. Жуматов. – Нур-Султан: Астана, 2019.

Развитие образования в Казахстане: опыт и перспективы / Журнал «Образование и наука», №4, 2021.

Международные отношения Казахстана: анализ и перспективы / Изд-во КазНУ, 2022.