Текст выступления:

XX ғасырдың басындағы әлемді аумақтық бөлуі және елдердің саяси құрылыс
1. XX ғасыр басындағы әлем: аумақтық бөлу және саяси құрылым

XX ғасырдың басында әлем кеңістігінде елеулі саяси өзгерістер орын алды. Еуропалық империялар планетаның түрлі аймақтарын өздерінің ықпалында бөлуге кірісті, бұл жаһандық геосаяси ландшафттың түбегейлі өзгеруіне әкеп соқты. Осы кезеңдегі аумақтық өзгерістер мен саяси құрылымның даму динамикасы кейінгі дүниежүзілік соғыстардың басталуына да себеп болды.

2. Империализмнің күшеюі мен әлемдік шиеленістер

1870-1914 жылдар аралығында индустриялық революцияның әсері еуропалық державалардың экономикалық және әскери қуатын арттырды. Осы кезеңде олар әлемдік үстемдік үшін күресіп, өз отарларын кеңейтті. Әскери одақтар құрылып, жаңа күштер пайда болды. Бұл факторлар Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғышарттарын жасады, себебі державалардың арасындағы бәсекелестік шиеленісе түсті.

3. Империализм: ұғымы мен ерекшеліктері

Империализм — бұл елдердің басқаларды саяси және экономикалық бақылауда ұстау саясаты, ол әсіресе ХХ ғасыр басында кеңінен тараған. Европа державалары бұл әдіспен жаңа рынкалар мен шикізат көздерін иемденуге тырысты. Мәселен, Үндістандағы Британ империясы мен Вьетнамдағы Француз ықпалы — әртүрлі отарлық басқару әдістері мен ерекшеліктерінің жарқын үлгілері болды. Бұл аймақтарда колониялар жергілікті мәдениеттер мен әкімшіліктерді өз мүддесіне бейімдей отырып, әртүрлі тәсілдермен басып алынды.

4. 1914 жылғы әлемдік отарлардың үлестік бөлінісі

1914 жылы әлемдегі ірі отарлық иеліктердің басым бөлігі Ұлыбритания мен Францияның қолында болды. Бұл екі держава әлемнің әртүрлі аймақтарын бақылап, саяси және экономикалық ықпалын күшейтті. Сонымен қатар, тәуелсіз мемлекеттердің саны да айтарлықтай көп еді, олар өздерінің ұлттық құқығын сақтап қалуға тырысты. Үлкен империялардың билігі жер шарындағы аумақтың жартысынан астамын қамтыды, бұл аталмыш елдердің жаһандық саясаттағы үстемдігін көрсетеді.

5. Негізгі еуропалық державалардың ерекшеліктері

Негізгі еуропалық державалар – Ұлыбритания, Франция мен Германия – отарлық саясатын әртүрлі жолдармен жүзеге асырды. Мысалы, Ұлыбритания «күннің батпайтын империясы» аталып, оның отарлары әлемнің төрт бөлігінде тараған. Франция мәдени экспансия мен жергілікті әкімшілік құрылымын дамытуға мән берді. Германия өзінің соңғы қосылып, индустриялануға бағытталған отарларын стратегиялы түрде пайдаланды. Бұл державалар саяси, экономикалық және мәдени ықпалдарын арттыруға белсенді болды.

6. Ұлыбритания: әлемдік империяның қуаты

Ұлыбританияның отарлығы мұсылман Үндістаны мен солтүстік америкалық Канададан бастап, Австралия мен Африканың ірі қалаларына кеңейтілді. Тіпті, оның ықпалы 400 миллионнан астам адамға тиді. Бұл алып империя географиялық ауқымы тұрғысынан оның экономикалық және әскери күшінің негізі болды. Оның «күннің батпайтын империясы» атауы әлемдегі күн әрдайым оның бір аймағында батпайтынына негізделген.

7. Франция отарларының ауқымы мен әсері

Франция Солтүстік және Батыс Африкадан бастап, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Кариб бассейніндегі аймақтарға дейін өзінің отарлық ықпалын жүргізді. Бұл кеңістікте 60 миллионнан астам адам тұрды. Француз отарларында мәдениет пен экономикаға ерекше назар аудarылды, олардың мәдени экспансиясы арқылы француз тілі мен мәдениеті кеңінен тарады. Сонымен қатар, Франция жергілікті әкімшілік жүйені ұйымдастырып, өз билігін нығайтты.

8. Германияның отарлық амбициялары

Германияның отар сыйымдылығы II империяның индустриялық қуатымен тығыз байланысты болды. Африкадағы Того, Камерун, Намибия және Тынық мұхиты аралдары оның отарларына жатты. Бұл аймақтарда шамамен 15 миллион адам тұрған. Германия өнеркәсіпті дамытып, жаңа нарықтарды тауып, осы аймақтарда экономикалық және стратегиялық мақсаттарын жүзеге асыруға ұмтылды.

9. Еуропа елдері мен отар аумақтары (1914)

1914 жылғы кестеде еуропалық державалардың отарлары мен халық саны көрсетілген, бұл кезеңнің империализм деңгейін айқындайды. Ұлыбритания мен Франция ең ірі отарларды басқарды, ал Ресейдің аумағы кең, тек ішкі территорияларға қатысты. Бұл деректер қазіргі әлемдік геосаяси құрылымның негізін қалаған беделді империялардың рөлі туралы түсінік береді.

10. Ресей империясы: ауқымы мен құрылымы

Ресей империясы ХХ ғасырдың басында әлемдегі ең үлкен аумақтық мемлекет болды. Оның құрамына Кавказ, Орталық Азия, Сібір мен Польша сияқты әртүрлі аймақтар кірді. Халық саны 125 миллионнан астам, түрлі этникалық топтар мен мәдениеттер әртүрлі ұлттардың бірлестігін білдірді. Монархия билігі күшті әрі орталықтандырылған болатын, бұл билік құрылымы Ресейдің ішкі саяси және экономикалық өміріне ерекше сипат берді.

11. Австро-Венгрия және Осман империясы: этникалық әртүрлілік

Австро-Венгрия империясы бірнеше ұлт пен этностың федерациясына ұқсас құрылымда болды, бұл орта және шығыс Еуропада көп мәдениеттердің бірлесуін қамтамасыз етті. Осман империясы Балкан түбегі, Араб елдері мен Анатолияда үстемдік етіп, көптеген этникалық топтар мен тілдердің көптүрлілігін сақтап қалды. Бұл империяларда түркілер, славяндар, арабтар өздерінің тарихи мұраларын және мәдени ерекшеліктерін қорғап, бірге өмір сүрді.

12. Саяси құрылыстың түрлері: монархиялар мен республикалар

XX ғасыр басында Еуропада көпшілігі абсолютті немесе конституциялық монархияларды ұстанды. Бұл басқару түрлерінде корольдер мен императорлардың билігі заң жүзінде нақтыланды. Алайда АҚШ, Аргентина және Бразилия сияқты Америка елдерінде республикалық басқару жүйесі дамып, билік халық өкілдеріне негізделді. Мұндай модель азаматтық құқықтардың кеңеюіне және демократиялық институттардың нығаюына септігін тигізді.

13. Азия елдерінің саяси құрылымдық өзгерістері

XX ғасырдың басында Жапонияда конституциялық монархияға өту болды, бұл биліктің бір бөлігін парламентке беріп, елдің алға жылжуына мүмкіндік туғызды. Қытайда әлі Цин династиясы билік жүргізіп, Маньчжурлар мемлекетті басқарды. Сонымен қатар Ресей мен Осман империялары Азиядағы өз аумақтарына ықпалын жалғастырды. Бұл жағдайлар Азиядағы саяси құрылымның күрделілігін және өзгерістердің түрлі бағытта жүріп жатқанын көрсетті.

14. Африка картасының отарлық өзгерістері

XX ғасырдың басында Африка картасы еуропалық державалардың отарлық саясатымен толығымен өзгерді. Көптеген аймақтар колонияға айналып, тәуелсіз мемлекеттердің саны азайды. Бұл процесті 1884-1885 жылғы Берлин конфессиясы және соңғы жылдардағы қақтығыстар мен келісімдер айтарлықтай қалыптастырды. Отаршылдықтың бұл кезеңі Африканың этникалық, мәдени ландшафтында іргелі өзгерістер әкелді.

15. Азияның тәуелсіз және отарланған елдері (1914)

1914 жылғы кестеге сәйкес, Азия елдерінің кейбірі тәуелсіздік мәртебесіне ие болса, басым бөлігі отарлық биліктің астында болды. Тәуелсіздік негізінен Орта Азия мен Оңтүстік Азияда шектеулі болды, ал Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің көпшілігі отарлау кезеңінде болды. Бұл карта Азиядағы саяси жағдайдың күрделілігін және отарлық ықпалдың кең таралғандығын айқын көрсетеді.

16. Солтүстік және Оңтүстік Америкадағы саяси карта

Солтүстік Американың саяси картасы бүгінгі күні үш басты ұлттық мемлекетті біріктіреді: АҚШ, Канада және Мексика. Бұл елдер бірнеше ғасырлық отарлық кезеңнен кейін тәуелсіздік алып, өздерінің мемлекеттілік құрылымдарын нығайтып, экономикалық және әлеуметтік даму жолында берік қадамдар жасады. Екінші жағынан, Оңтүстік Америка елдері XIX ғасырдағы ұлт-азаттық қозғалыстар нәтижесінде Испания мен Португалияның отарлық билігінен босанып, тәуелсіз республикаларға айналды. Бұл процесс жылдар бойы күрес пен дипломатиялық келіссөздер арқылы жүзеге асқан. Сонымен қатар, Америка құрлығындағы ірі мегаполистер — Нью-Йорк, Буэнос-Айрес, Мехико — тек экономикалық ғана емес, мәдени және әлеуметтік орталықтарға да айналды. Бұл қалаларда өнер, білім және бизнестің шиеленісті байланысы қалыптасып, бүкіл мемлекеттік даму бағыттарына ықпал етті. Ақыр соңында, Америка қалқанындағы саяси өзгерістер жаңа демократиялық жүйелердің қалыптасуына, азаматтардың құқықтары мен еркіндіктерінің артуына, сондай-ақ экономиканың өркендеуіне негіз салды. Осылайша, құрлықтың әртүрлі аймақтарындағы саяси процестер қазіргі заманғы демократия мен халықтың әл-ауқатын қамтамасыз етудің басты буындарына айналды.

17. Австралия мен Мұхит елдерінің саяси дамуы

Өкінішке орай, осы слайдта нақты мақалалар мәтіндері көрсетілмегендіктен, Австралия мен Мұхит елдерінің саяси дамуы туралы маңызды фактілерді атап өту орынды. Австралия XIX ғасырда Британ империясының отары ретінде пайда болды, оның саяси жүйесі ұзақ уақыт конституциялық монархияға негізделген. XX ғасырда солтүстік-солтүстік-Батыстағы Мұхиттағы арал елдері отарлық басқарудан біртіндеп тәуелсіздік алып, өз мемлекеттерін құруға бет бұрды. Мұхит елдеріндегі мәдени ерекшеліктер мен географиялық жағдайлар олардың саяси даму динамикасына айтарлықтай әсер етті. Бұл өңірлердегі саяси процестер көбінесе халықтық дәстүрлер мен халықаралық қатынастар арасында теңгерім табуға бағытталды, нәтижесінде қазіргі кезде бұл мемлекеттер әлемдік аренада өзіндік орнын құрған тең құқылы субъектілер ретінде танылды.

18. Отарлаудың тарихи процесі

Отарлаудың тарихи процесі басталғаннан бастап бірнеше айқын кезеңдерге бөлінеді. Ең алдымен, XVII-XVIII ғасырларда Еуропа елдері жаңа құрлықтарды игеріп, экономикалық ресурстарды өз пайдасына тартуға ұмтылды. Бұл кезең отарлық экспансияның бастамасы болды. Келесі кезеңде, XIX ғасырда отарлау белсенді түрде дамып, саяси және әскери құралдар арқылы жергілікті халықтарға өз бақылау орнатылып, әкімшілік жүйелер құрылды. Үшінші кезеңде, XX ғасырдың басына таман ұлттық тәуелсіздікке ұмтылыстар күшейіп, ұлт қозғалыстары пайда болды. Әр кезеңде экономикалық мақсаттар, саяси билікті нығайту және мәдени ықпал ету негізгі факторлар болған. Бұл тарихи процестердің нәтижесінде қазіргі тәуелсіз мемлекеттер пайда болып, жер-су бөліністері белгіленді және халықаралық қатынастардың заманауи жүйесі қалыптасты.

19. Ұлттық қозғалыстар мен тәуелсіздік үшін күрес

XIX және ХХ ғасырларда көптеген аймақтарда ұлттық қозғалыстар өрбіді, олардың ішінде Үндістандағы Махатма Гандидің бейбітшілік негізіндегі күресі ерекше орын алады. Оның философиясы «ахимса», яғни зорлық-зомбылықсыз күрес, әлемдік қауымдастыққа рухани және саяси жаңғыру үлгісін көрсетті. Сонымен бірге, Қытайда 1911 жылы болған Синьхай революциясы Цин әулетін құлатып, республика билігін орнату бағытындағы алғашқы тарихи қадам болды. Бұл оқиға Қытайдың модернизациясына жол ашты. Африка құрлығында да көпұлтты халықтар отаршылдарға қарсылық білдіріп, ұлттық сана мен тәуелсіздік идеяларын кеңінен өркендетті. Осылайша, бұл қозғалыстар әлем картасында жаңа мемлекеттердің пайда болуына және халықтардың өз тағдырын шешуге бағыт алған күрес жолына айналды.

20. Аумақтық бөлу мен саяси құрылымдардың тарихи маңызы

XX ғасырдың басындағы аумақтық және саяси өзгерістер қазіргі халықаралық қатынастардың негізін қалап, кешенді мемлекетаралық жүйе құрылуына мүмкіндік берді. Бұл кезең тарихи тұрғыдан көптеген империялардың ыдырауына және жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуына куә болды. Сонымен қатар, ұлттық сана-сезімнің өсуі мен саяси құрылымдардың қалыптасуы қоғамның демократиялық бастамалары мен халықаралық құқықтың дамуына жол ашты. Осылайша, бұл тарихи трансформациялар әлемдік саясат пен экономикадағы жаңа парадигмалар мен қарым-қатынастардың түпкі негізін жасады, әрі бүгінгі күннің жаһандық жағдайына ықпал етуде маңызды рөл атқарады.

Дереккөздер

Костомаров Н.И. История империализма. — М., 2005.

Соловьев С.М. История России с древнейших времен. — СПб, 2010.

Smith, Tony. Imperialism in the Age of Nationalism. — Oxford University Press, 1998.

Brown, Judith. Modern Africa: Politics, History and Society. — Routledge, 2001.

Макарова Е.В., Историческая география Европы XX века. — М., 2015.

Гумилёв Л.Н. Этногенез и биосфера Земли. — М.: Наука, 1990.

Кейзер Г. Империализм. Критика экономического капитализма. — М.: «Прогресс», 1981.

Смит А. Введение в международные отношения. — СПб.: Питер, 2010.

Флеров Г.Н. История колониализма и деколонизации. — М.: Высшая школа, 2005.

Штернфельд Р. Движение за независимость в Азии: уроки истории. — М.: Наука, 1998.