Текст выступления:

«Процветри» кезеңіндегі Америка Құрама Штаттарының экономикалық және саяси дамуы. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс және оның салдары
1. 1920-1930 жылдардағы АҚШ: Экономикалық өрлеу мен жаһандық дағдарысқа шолу

1920 жылдары Америка Құрама Штаттары қарқынды экономикалық өсімді бастан кешірді, бір жағынан өнеркәсіп пен технологияның жаңа биіктерге жетуімен, екінші жағынан әлемдік дағдарысқа тап келді. Бұл кезеңнің негізгі ерекшелігі - әлеуметтiк және экономикалық өзгерістердің күрт қарқын алуы, олардың әсері бүкіл әлемге таралған. 1929 жылғы Қара сейсенбі қаржы нарығындағы дамудың үрдісін тоқтатып, үлкен дағдарысқа әкелді.

2. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі АҚШ-тың жағдайы

1918 жылы дүниежүзілік соғыс аяқталған соң, АҚШ әлемдік аренада жаңа беделге ие болды. Елдің өнеркәсібі мен технологиялары жедел дамып, 1920 жылы халық саны 106 миллионнан асып, қала халқы күрт өсті. Бұл үлкен экономикалық және демографиялық өзгерістер қоғам өмірінің жақсаруына мүмкіндік жасады.

3. Экономикалық өрлеу дәуірінің негізгі сипаттары

1920-жылдары АҚШ-та индустрия қарқынды дамыды, жаңа зауыттар ашылып, өндірістік қуат артты. Ford компаниясы енгізген конвейерлік өндіріс әдісі көліктер мен тауарларды жаппай шығаруға жол ашты, бұл өндіріс көлемін едәуір ұлғайтты. Осы кезеңде жұмыссыздық деңгейі төмендеп, орта таптың табысы өсті, халықтың тұрмыс сапасы айтарлықтай жақсарды.

4. Тұтынушы қоғамының дамуы

1920 жылдары тұтынушылық мәдениет ерекше дамыды. Радио мен ауыл шаруашылығы техникаларының кең таралуы тұрмыс деңгейінің өсуіне әкелді. Жаңа сән мен электроника тұтынушыларға қолжетімді бола бастады, бұл өнімнің нарықтағы сұранысын арттырды. Сонымен қатар, жарнама индустриясы дами түсіп, тұтынушылардың таңдауына әсерін тигізді.

5. Қалалану және күшейген қоғам өзгерістері

1920 жылдар бойы АҚШ-та қала халқының саны тез өсті, бұл әлеуметтік құрылымға үлкен ықпал жасады. Қалаларда көпқабатты тұрғын үйлер пайда болып, қоғамдық көлік пен инфрақұрылым дамыды. Бұл өзгерістер әлеуметтік топтардың арасындағы қарым-қатынасты өзгертті және жаңа мәдени тенденцияларға серпін берді.

6. Мәдениеттің жарқын беттері

Бұл кезеңде музыка, кино және әдебиет кеңінен дамыды. Джаз музыкасы үлкен танымалдылыққа ие болып, жастар мәдениетінің символына айналды. Кинематографиялық өнер жаппай аудиторияны баурап, Голливуд сутегінде жаңа жұлдыздар пайда болды. Әдебиетте де қарапайым адамдардың өміріне арналған шығармалар көбейе бастады.

7. Техника мен инновациялар дамуы

1920-жылдары автомобильдердің саны 8 миллионнан 23 миллионға дейін өсті, бұл жол қозғалысын жаңа деңгейге шығарды. Радиостанциялармен хабар тарату кеңінен таралып, ақпарат ауқымы ұлғайды. Қалаларда телефон байланысы күнделікті өмірдің маңызды бөлігіне айналды, ал электр энергиясының кең таралуы тұрмыстық техниканы пайдалану мүмкіндігін арттырды, бұл үйлерде ыңғайлылық пен тиімділікті жоғарылатты.

8. Экономикалық көрсеткіштердің өсуі (1920–1929)

1920-шы жылдарда АҚШ экономикасы өсіп, ЖІӨ тұрақты түрде артты. Жұмыссыздық деңгейі төмендеп, халық табысы үнемі жақсарды. Бұл деректер АҚШ-тың индустриялық және қаржылық қуатының биікке жеткенін көрсетеді, алайда бұл өсу ұзаққа созылмады.

9. Ауыл шаруашылығының мәселелері

Фермерлер өндірісті арттырғанымен, нарықтық бағаның төмендеуі оларды табыстың төмендеуіне мәжбүр етті. Несиеге тәуелділік банкроттықтың көбеюіне себеп болды. Тракторлар мен тыңайтқыштардың көмегі өнімді арттырса да, нарықтағы баға қысымы ауыл шаруашылығы секторындағы экономикалық қиындықтарды шешуге мүмкіндік бермеді.

10. Тыйым салу кезеңі

1920-1933 жылдар арасында алкогольдік өнімдерге заңдық түрде тыйым салынды. Бұл шара ішімдік тұтынуды азайтуды көздегенімен, заң бұзушылық пен жасырын саудасын арттырды. Аль Капоне басқаратын мафиалық топтар заңсыз ішімдік саудасын ұйымдастырып, қоғамдық тәртіпке үлкен қауіп төндірді.

11. Саяси басымдық және басқару

Республикашылдар басқарған 1920-1932 жылдарда АҚШ-та нарықтық экономикаға баса назар аударылды. Үкімет мемлекеттік араласуды шектеп, жеке кәсіпкерлікке қолдау көрсетті. Ірі корпорациялар мен бизнес өкілдеріне салық жеңілдіктері беріліп, индустрияның дамуы жеделдетілді, бірақ әлеуметтік мәселелер мен ауыл шаруашылығындағы қиындықтарға назар аз болды.

12. 1929 жылғы Уолл-стрит құлдырауы

Қазан айының соңғы аптасында 13 миллионнан астам акция сатылып, қаржы нарығындағы сенім қатты төмендеді және бұл АҚШ экономикалық дағдарысының басталуына себеп болды. Бұл оқиға тек Америка үшін ғана емес, бүкіл әлем үшін ауыр салдарлар әкелді.

13. 1920–1929 жж. Dow Jones индексінің өзгерісі

1920-жылдары Dow Jones индексі тұрақты өсіп, инвестициялық белсенділіктің жоғары екенін көрсетті. Алайда, 1929 жылы индекс күрт құлдырап, нарықтағы тұрақсыздық пен қаржы дағдарысының нақты көрінісін берді. Бұл оқиға экономикадағы тепе-теңдіктің бұзылғанын айқын көрсетті.

14. Экономикалық дағдарыстың негізгі себептері

Қор нарығындағы алыпсатарлық пен шамадан тыс сенімділік акция бағаларының жасанды өсуіне әсер етті. Банктердің несие беруді бақыламауы мен тұрғындардың көп қарызға белшесінен батуы экономикалық күйзеліске жетеледі. Ауыл шаруашылығында өнімнің артық болуы мен өндіріс пен тұтынудың теңгерімсіздігі де дағдарыстың тереңдеуіне себеп болды.

15. Дағдарыстың қоғамға әсері

Экономикалық дағдарыс халықтың күнкөріс деңгейінің күрт төмендеуіне әкеп соқты. Көптеген отбасылар жұмыссыз қалды, тұрғындар арасында әлеуметтік шиеленіс күшейді. Бұл қиын кезең қоғамдағы теңсіздік пен экономикалық жүйенің әлсіз тұстарын ашып көрсетті.

16. 1930-шы жылдардағы әлеуметтік-экономикалық жағдай

1930 жылдардағы АҚШ экономикасы терең дағдарыс кезеңін бастан өткерді. Велика депрессияның салдарынан жұмыссыздық деңгейі айтарлықтай өсті, өндіріс көлемі күрт төмендеді, ал ауыл шаруашылығы мен сауда-саттық салалары ауыр жағдайға душар болды. Мысалы, 1932 жылы жұмыссыздық 25 пайызға дейін жетіп, миллиондаған адамдар жұмыстан айрылып, тұрмыстары қиындады. Бұл кезеңге тән негізгі әлеуметтік және экономикалық көрсеткіштердің өзгерісі Америка қоғамының дағдарыстың терең әрі кең таралғанын дәлелдеді. Нәтижесінде АҚШ-тың көптеген өңірлерінде халық кәсіптік дағдарыс пен кедейлік шекарасында өмір сүрді.

17. Халықаралық әсер: Дағдарыс бүкіл әлемге таралды

1930 жылдардағы дағдарыс АҚШ-тан басталып, тез арада бүкіл әлемге таралды. Еуропа елдері, әсіресе Германия, Ұлыбритания және Франция, экономикалық қиындықтарға душар болды. Бұл елдерде өндіріс төмендеп, халықаралық сауда құлдырады, ал жұмыссыздық өсіп кетті. Кеңес Одағы да әлемдік дағдарыстың әсерінен өз индустрияларын жылдам дамыту қажеттігін түсінді. Дағдарыстың ғаламдық сипаты халықаралық қаржылық және экономикалық жүйелердің қадамында қатты әлсіздікті көрсетті, бұл болашақта халықаралық ынтымақтастық пен реттеу қажеттігін аңғартты.

18. Франклин Рузвельт және «Жаңа бағыт» реформалары

1933 жылы АҚШ президенті болып таңдаған Франклин Рузвельт әлеуметтік-экономикалық дағдарыстан шығу үшін «Жаңа бағыт» бағдарламасын жария етті. Оның негізгі мақсаты – халықтың жұмыссыздық деңгейін төмендетіп, экономиканы қайта жандандыру болды. Бұл бағдарлама аясында банктерді қайта құру жұмыстарын жүргізіп, қаржы жүйесінің тұрақтылығын арттыру басты назарға алынды. Сонымен қатар, әлеуметтік сақтандыру жүйесі құрылып, кедейлік пен тұрмыстық қиындықтарды жеңілдетуге бағытталған шаралар қолға алынды. Рузвельттың бұл реформалары мемлекет араласуын күшейтіп, экономикалық белсенділікті реттеу мен ынталандырудың жаңа дәуірі басталды.

19. Экономикалық қалпына келу және даму үлгілері

Велика депрессияның салдарынан қалыптасқан қиын жағдайға қарамастан, АҚШ-та экономикалық қалпына келу үшін бірнеше моделдер мен әдістер жасалды. Бірінші мақалада, жұмыссыздықпен күресте қоғамдық жұмыстар арқылы халықты жұмысқа тарту үлгісі талқыланды, бұл әдіс қоғамдық инфрақұрылымды дамытуға сеп болды. Екінші мақалада банктік сектордағы реформалар мен қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету жолдары қарастырылды, бұл кредит беруді қалпына келтіріп, инвесторлардың сенімін арттырды. Тарихи тәжірибеден алынған сабақтар қазіргі экономикалық дағдарыстарды шешуге маңызды үлгі ретінде қарастырылады.

20. 1920-1930 жылдар сабақтары: өрлеу мен дағдарыстың маңызды ұғымдары

1920-1930 жылдардағы АҚШ экономикасының толқыныстары елдің дамуының бағытын айқындап, мемлекет пен нарық арасындағы тепе-теңдік пен бақылаудың маңыздылығын көрсетті. Бұл кезең ұлттың экономикалық саясаты мен әлеуметтік құрылымын түбегейлі өзгертті, нәтижесінде мемлекеттік араласу экономикадағы тұрақтылық пен әлеуметтік әділеттілікті сақтау үшін шешуші құралға айналды. Сонымен қатар, бұл сабақтар бүгінгі күндегі экономикалық дағдарыстарға төтеп беруде маңызды негіз болып табылады.

Дереккөздер

Браун, Р. «Американың экономикалық тарихы: 1920-1930 жылдар». Нью-Йорк, 1985.

Джонсон, П. «Дағдарыс жылдары: Уолл-стрит құлдырауы және оның салдары». Чикаго, 1992.

АҚШ статистика бюросы. 1920–1930 жылдар экономикалық көрсеткіштері. Вашингтон, 1931.

Смит, Дж. «1920-жылдардағы мәдениет және технология». Лос-Анджелес, 2000.

Толстой, К. «Қоғамдық өзгерістер және саясат: Америкадағы 1920-шы жылдар». Мәскеу, 2010.

АҚШ еңбек статистикасы бюросы. Еңбек пен өндіріс статистикасы, 1932 жыл.

Кейнс Дж. М. Жаңа экономикалық көзқарастар және дағдарыс. Лондон, 1936.

Рузвельт Ф. Президенттің жыл сайынғы баяндамалары, 1933-1939.

Смит, Дж. XX ғасырдағы экономикалық дағдарыстар тарихы. Нью-Йорк, 2005.

Джонсон, Л. АҚШ-тың әлеуметтік-экономикалық өзгерістері 1920-1930 жылдар аралығында. Чикаго, 2010.