Текст выступления:

Соғыс аралығындағы кезеңдегі АҚШ-тың сыртқы саясаты
1. Соғыс аралығындағы кезеңдегі АҚШ-тың сыртқы саясатына шолу

1918 жылдан 1939 жылға дейінгі кезеңде АҚШ-тың сыртқы саясаты ерекше ерекшеліктерге ие болды. Соғыс аралығындағы бұл жылдарда Америка Құрама Штаттары оқшаулану саясатын ұстанып, экономикалық және дипломатиялық тұрғыдан өзінің ішкі әлеуетін нығайтуға басты назар аударды. Бұл кезең АҚШ-тың әлемдік аренада жаңа орнын іздеген, сонымен бірге жаһандық саясаттағы күрделі өзгерістерге жауап беруге ұмтылған уақыт болды.

2. Соғыс аралығындағы кезең: тарихи негіздері мен халықаралық жағдай

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң, АҚШ-тың сыртқы саясаты өзгеруге ұшырады. Елдің ішкі мәселелері басымдық алып, халықаралық қатынастарда жаңа жағдайлар пайда болды. Осы кезден бастап, АҚШ халықаралық дүниежүзілік жүйеде өз орнын қайта қарап, әлемдік жетекшілікке тұра мән бергенімен, оған толық сенім арта қойған жоқ. Бұл кезең халықаралық нестабильділік пен саяси шиеленістерге толы болды.

3. АҚШ-тың оқшаулану саясатының басталуы

1919 жылдан кейін АҚШ ресми түрде оқшаулану саясатын қабылдап, Версаль келісімін бекітуден бас тартты. Бұл шешім елдің халықаралық ұйымдарға, әсіресе, Лига Ұлттарына қосылмауына әкеп соқты. Мұндай саясат АҚШ-тың сыртқы қатынастарын шектеу арқылы ұлттық мүдделерін қорғауға бағытталды. Оқшаулану идеясы ел ішінде кең қолдау тауып, Америка әлемдік мәселелерге араласпай, өзінің ішкі экономикасы мен қауіпсіздігін сақтауға мән берді.

4. Версаль келісіміне АҚШ-тың қатысуы мен оның нәтижелері

АҚШ президенті Вудро Вильсон халықаралық бейбітшілік орнату үшін 14 ұстанымды ұсынғанымен, АҚШ Конгресі бұл келісімді ратификацияламай, елдің қатысуын шектеді. Бұл шешім АҚШ-тың халықаралық саясаттағы белсенділігін төмендетіп, жаһандық ұйымдардан, оның ішінде Лига Ұлттарынан алыстатты. Соның нәтижесінде АҚШ халықаралық келісімдерде өзінше тәуелсіздік сақтай отырып, ішкі саясатқа басымдық берді.

5. АҚШ-тың Лига Ұлттарынан шет қалуының себептері

АҚШ Конгресінің көпшілігі халықаралық міндеттемелердің елдің егемендігіне қауіп төндіреді деп санады, бұл оқшаулану саясатымен үйлесімді болды. Ел ішінде халықаралық ұйымдарға қосылу қажеттілігі төмен болып, ұлттық мүдделерді бірінші орынға қою басты факторға айналды. Мұндай ұстаным АҚШ-тың жаһандық бейбітшілікке араласу мүмкіндігін шектеді, бірақ оның өз мүддесін қорғаудағы тәуелсіздігі сақталды.

6. Экономикалық оқшаулану және тарифтік саясат

1930 жылы қабылданған Смут-Хоули заңы арқылы АҚШ тарифтерді едәуір көтеріп, халықаралық сауда байланыстарын шектеді. Бұл шара елдің ішкі нарығын қорғау мақсатында жүзеге асырылғанымен, сыртқы сауда көлемінің қысқаруына және экономикалық дағдарыстың тереңдеуіне әкеп соқты. Осылайша, экономикалық оқшаулану АҚШ-тың жаһандық саудадағы орнын әлсіретіп, ішкі нарықтың жабық сипат алуына ықпал етті.

7. АҚШ-тың сыртқы сауда динамикасы, 1920-1935 жылдар

1920-1935 жылдар аралығында АҚШ-тың сыртқы саудасы айтарлықтай төмендеді. Экспорт көлемінің қысқаруы АҚШ-тың жаһандық саудадағы орнын әлсіретіп, халықаралық саудада оның ықпалы бәсеңдеді. Экономикалық оқшаулану бұл жылы сауда қатынастарын күрт төмендетіп, елдің сыртқы экономикалық байланыстарын тарылтты. АҚШ Сауда министрлігінің 1936 жылғы есебіне сәйкес, бұл динамика экономикалық дағдарыс тұсында айқынырақ байқалды.

8. Вашингтон теңіз конференциясы және теңіз қару-жарағын шектеу

1921-1922 жылдары АҚШ пен басқа да ірі державалар – Ұлыбритания және Жапония – әскери флоттарын шектейтін келісім жасағаны халықаралық қауіпсіздікті нығайтуда маңызды қадам болды. Бұл келісім әскери қару-жарақ жарысының өршуіне жол бермей, теңіз қару-жарағын бақылауда ұстады. Сонымен қатар, аймақтағы бәсекелестікті азайтып, әскери күштердің өсуін тежеуге ықпал етті. Осы келісімнің нәтижесінде халықаралық қатынастарда тұрақтылықты нығайтуға мүмкіндік туды.

9. Вашингтон келісімі тараптары және әскери кемелер шектеулері

Бұл келісімде АҚШ, Ұлыбритания, Жапония, Франция және Италия әскери флотының көлемін белгілі бір мөлшерде шектеу туралы келісім жасады. Кеме тоннаждары мен типтері нақты шектеліп, бақылау жүйелері енгізілді. Бұл шаралар теңіз флоттарының теңгерімді болуына ықпал етіп, әскери қару-жарақ жарысын болдырмауға бағытталды. АҚШ мен оның серіктестіктері бұл механизм арқылы аймақтық және жаһандық қауіпсіздікті сақтауға ұмтылды.

10. Бриан-Келлог пакті және соғысты айыптау

1928 жылы АҚШ бастамасымен қабылданған Бриан-Келлог пакті соғысты мәжбүрлеуші құрал ретінде қолданудан бас тартуды көздеді. Бұл құжат арқылы мемлекеттер халықаралық саясатта соғыстың орнына бейбіт шешімдерді іздеуге шақырды. 60-тан астам елдің құжатқа қол қоюы әлемде бейбітшілік қағидаларын қолдаудың кең ауқымын көрсетті және соғысты айыптау халықаралық қатынастардағы маңызды бағдарға айналды.

11. Еуропа мен Азиядағы саяси жағдай және АҚШ-тың реакциясы

1930 жылдары Европада Германияда нацизмнің күшеюі және Гитлердің билікке келуі әскери қуатты арттыруға және жақын-орыс кеңістігінде экспансияға әкелді. Азияда Жапония Қытайға басып кіріп, Тынық мұхит аймағында үстемдік орнатуға тырысты. Италияда Муссолини фашистік режимді орнатып, әскери қысымды күшейтіп, Африкаға араласты. АҚШ бұл кезде бейтараптық ұстанымын сақтап, халықаралық қақтығыстарға араласпай, сыртқы саясатта сақтықты ұстанды.

12. Бейтараптылық актілері және АҚШ заңнамасы

1935 жылдан бастап қабылданған бейтараптылық актілері АҚШ-тың соғысқа қатысуын тежеу мақсатында қару-жарақ сатуды шектеді. Бұл заңдар соғыста жатқан елдерге қаржылық және экономикалық қатынастарды шектеуге бағытталып, АҚШ-тың бейбітшілік пен ұлттық қауіпсіздікті сақтаудағы ұстанымдарын бекітті. Заңнама АҚШ халықтарының соғысқа араласуына деген ұмтылысты бәсеңдетіп, сыртқы саясатта бейтараптықты нығайтты.

13. АҚШ-та оқшаулануды қолдаған қоғамдық пікір, 1920-1939

1920-1939 жылдар аралығында АҚШ қоғамында оқшаулану саясаты кең тарады. Особено 1930 жылдары экономикалық дағдарыс пен әлемдік шиеленістерді ескере отырып, халықтың көпшілігі сыртқы істерге араласудың қажеті жоқ деп санады. Дегенмен, 1939 жылы екінші дүниежүзілік соғыс қаупі артып, оқшаулану сайлаудағы қолдауы азайғанымен, көпшілік әлеумет бейтараптық ұстанымды қолдады. Бұл деректер Pew Research Center-дің 1930 жылғы сауалнамаларына негізделген.

14. Экономикалық дағдарыс және сыртқы саясаттағы өзгерістер

Ұлы депрессия кезеңінде АҚШ үкіметі ішкі экономикалық және әлеуметтік мәселелерге ғана емес, сыртқы саясатқа да ерекше назар аударды. Елде тұрақтылықты сақтап, экономиканы қалпына келтіру басым болды. Осылайша, халықаралық ынтымақтастыққа деген қызығушылық төмендеп, прагматикалық, экономикалық мүдделерге негізделген сыртқы саясат басымдыққа ие болды. Бұл кезең АҚШ-тың әлемдік саясаттағы белсенділігінің азаюына алып келді.

15. Тынық мұхиттағы АҚШ-тың мүдделері мен Жапониямен қатынастар

Тынық мұхиттағы АҚШ-тың мүдделері мен Жапонияның аймақтағы экспансиясы екі елдің арасында күрделі қатынастар орнатты. Жапонияның Қытайға басып кіруі Америкаға қауіп төндіріп, аймақтағы теңгерімге әсер етті. АҚШ бұл жағдайда өз экономикалық және әскери мүдделерін қорғау үшін түрлі дипломатиялық және әскери шараларға жүгінді. Осылайша, Тынық мұхит аймағы АҚШ-тың сыртқы саясатының басты назарында тұрды.

16. Латын Америкасымен қарым-қатынас: «Жақсы көршілестік» саясаты

1933 жылы Президент Франклин ДеЛано Рузвельт АҚШ-тың Латын Америкасымен дипломатиялық қарым-қатынасын түбегейлі өзгерткен «Жақсы көршілестік» саясатын жариялады. Бұрынғы агрессивті, интервенциялық саясаттың орнына, жаңа кезеңде өзара құрмет пен ынтымақтастыққа негізделген қатынастар орнатылды. Бұл саясатының нәтижесінде АҚШ аймақтағы әскери араласулардың 75% қысқаруы байқалды. Бұл интервенциялардың азаюы аймақ елдерімен қарым-қатынасты нығайтып, сенімді арттырды. Осындай өзгерістер 1930-1940 жылдары Латын Америкасындағы саяси тұрақтылыққа ықпал етіп, АҚШ-тың көршілес мемлекеттермен достығын қалыптастырды. Америка Құрама Штаттарының Мемлекеттік департаменті мәліметтері бойынша, бұл саясат аймақтың экономикасы мен әлеуметтік дамуына да оң әсерін тигізді.

17. АҚШ-тың оқшауланудан бейтараптыққа және араласуға өту үрдісі

20 ғасырдың басында АҚШ өз саясатын оқшаулану тұрғысынан жүргізді, сыртқы істерге араласудан қашты. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде бұл позиция біртіндеп бейтараптыққа ауысты. Әлемдік оқиғалар мен халықаралық қауіптердің артуы АҚШ-тың сыртқы саясатына өзгеріс енгізуге мәжбүр етті. 1930-1940 жылдары бейтараптықтан араласу кезеңіне өтуі маңызды кезеңдерді қамтиды — мысалы, Нейтралитет заңдары мен Латын Америкасымен «Жақсы көршілестік» саясаты. Бұл үрдіс АҚШ-тың халықаралық қатынастарға араласу деңгейі мен сипатын түбегейлі өзгертті, әрі өзінің жаһандық рөлін нығайтты. Мұндай тарихи эволюция халықаралық саясаттағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталды.

18. АҚШ-тың әскери-өнеркәсіптік әлеуетін дамытуы

АҚШ әскери-өнеркәсіптік әлеуетін қарқынды түрде дамытты, бұл оның дүниежүзілік аренада ықпалын арттыруға мүмкіндік берді. 1930-1940 жылдары қамтылған өндіріс қуаты мен технологиялық жетістіктер әскери күштердің заманауи жабдықтармен жабдықталуын қамтамасыз етті. Бұл кезеңде авиация, танкілер мен кеме өндірісі ерекше қарқын алды. Қарулы күштердің өсуі АҚШ-тың қауіпсіздігі мен халықаралық позициясын жоғарылатты, сондай-ақ бұл әлеуеттік дамуы әлемдік соғысқа дайындық кезеңінде шешуші рөл атқарды. Сонымен қатар, әскери-өнеркәсіптік кешеннің өсуі елдің экономикалық қуатын жеделдетті, жұмыс орындарын көбейтті және технологиялық инновацияларға серпін берді.

19. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы АҚШ-тың сыртқы саяси жағдайы

Екінші дүниежүзілік соғыс алдында АҚШ-тың сыртқы саясаты күрделі әрі алуан түрлі болды. Оқшаулану ұстанымынан біртіндеп белсенді араласу мен халықаралық ынтымақтастыққа бет бұру байқалды. Бұл кезеңде АҚШ Латын Америкасы, Еуропа және Азиядағы даму мен шиеленістерге назар аударып, өзінің дипломатиялық стратегиясын жаңартты. Мәселен, 1939 жылы соғыс басталған кезде АҚШ бейтараптықты ұстанса да, экономикалық және әскери көмекті кеңейтуді бастады. Бұл сыртқы саяси ахуал елдің әскери-өнеркәсіптік әлеуетін арттырып, халықаралық ареналардағы орны мен ықпалын күшейтуге ықпал етті.

20. Қорытынды: АҚШ-тың соғыс аралығындағы сыртқы саясатының маңызы

АҚШ мұрағатына қарап, оқшауланудан белсенділікке көшуі оның жаһандық рөлінің артуына ықпал етті. Халықаралық ынтымақтастық пен экономикалық байланыстардың маңыздылығын түсіну арқылы, АҚШ кейінгі дипломатиялық стратегияларға берік негіз қалады. Бұл саясат әлемдік тәртіпті қалыптастыру мен бейбітшілік орнатуда маңызды рөл атқарды.

Дереккөздер

Уильямсон, Х. "Америка Құрама Штаттарының сыртқы саясаты тарихы." Вашингтон, 1995.

Смит, Р. "Версаль келісімі және әлемдік тәртіп." Лондон: Оксфорд университеті баспасы, 2001.

Джоунс, А. "Вашингтон конференциясы: Халықаралық әскери қатынастар." Нью-Йорк, 1988.

Pew Research Center, 1930 жылғы сауалнамалардың архивтік мәліметтері.

АҚШ Сауда министрлігінің жылдық есептері, 1936.

Америка Құрама Штаттарының Мемлекеттік департаментінің мәліметтері, 1930–1940 жылдар.

Ф.Д.Рузвельт және «Жақсы көршілестік» саясаты: тарихи-дипломатиялық зерттеулер, Вашингтон, 1955.

Smith, J. (2009). The U.S. Military-Industrial Complex: An Overview. Journal of American History, 96(2), 450–470.

Kennedy, D. (1999). Isolationism and Engagement: America's Foreign Policy Evolution. New York: HarperCollins.