Текст выступления:

Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы
1. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы: Негізгі тақырыптар

Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы — 20-ғасырдың ең ұлы трагедияларының бірі. Бұл соғыс әлемнің геосаяси картасын түбегейлі өзгертті. Мұнда біз оның тарихи себептеріне, негізгі оқиғаларына және ықпалдарына қысқаша шолу жасайтын боламыз, сонымен бірге тарихи мәліметтер мен сараптамалық қорытындыларды назарға аламыз.

2. Халықаралық шиеленістердің терең тағылымы

Версаль келісімі Германияға ауыр жүктеме салды, мемлекет экономикалық және саяси дағдарысқа душар болды. Бұл кезеңде Еуропада тұрақсыздық күшейіп, тоталитарлық режимдердің көтерілуіне мүмкіндік туды. Неміс халқының ашуын пайдаланып, экстремистік күштер билікке келіп, соғыстың іргетасын қалады.

3. Версаль келісімінің Германияға әсерлері

Версаль келісімі Германияның әскери қуатын айтарлықтай шектеу арқылы халық арасында наразылық туғызды. Бұл келісім экономикалық тұрғыдан да ауыр салмақ түсірді: ауыр репарациялар инфляция мен жұмыссыздықты қоздырды, арқасында халықтың үкіметке сенімі азайды. Осындай көтерілуге ұлтшыл қозғалыстар шығып, олардың басында Адольф Гитлер тұрды, ол нацистік партияны халық арасында танымал етті.

4. Нацизмнің күшеюі мен Гитлер үкіметі

1933 жылы Гитлер Германия канцлері қызметіне кіріскенде, нацистік партияның диктатурасы орнады. Ол антисемиттік саясат жүргізіп, саяси оппозицияларды жоюға күш салды. Оның билігі кезінде Германия әскерін қайта құру жұмыстары жеделдетіліп, Ұлттық социалистік режимнің әскери қуаты артты, бұл оның агрессивті сыртқы саясатын жүзеге асыруға мүмкіндік берді.

5. 1930-жылдары әскери шығындардың өсуі

Бұл кезеңде Германия әскери бюджетін екі есеге арттырып, қару-жарақ өндірісін күшейтті. Италия мен Жапония да қарулы күштерін модернизациялауда белсенді болды. Әскери шығындардың өсуі — бұл елдердің агрессиялық амбицияларын арттыра түскен маңызды сигнал болды, олардың ғаламдық қақтығысқа дайындықтарын көрсетті.

6. Германияның агрессивті қадамдарының хронологиясы

1936-1939 жылдары Германия Рейн өлкесін қайтадан әскери бақылауға алады, Австрияны қосып, Чехословакияның бір бөлігін басып алады. Бұл қадамдар халықаралық қауымдастықтың әрекетсіздігін пайдаланып, Германияның саясатын қатты күшейтуіне себеп болды. Әсіресе, 1939 жылғы Мюнхен келісімі Германияға территориялық кеңеюді заңдастыруға мүмкіндік берді.

7. Мюнхен келісімі және оның зардаптары

1938 жылы Англия мен Франция Германияның Чехословакияның Судет облысын иемденуін мойындады. Бұл келісімнің мақсаты — соғысты болдырмау еді, алайда ол агрессияға ашық жол ашты, Шығыс Еуропадағы жағдайды ушықтырып, кейінгі кезеңдегі үлкен қақтығысқа түрткі болды.

8. Одақтастар мен Ось елдерінің негізгі сипаттамалары

1939 жылы соғысқа қатысушы елдердің әскери қуаты әртүрлі болды. Кеңес Одағы саны жағынан алда тұрса, Германия технология мен әскери стратегиялар бойынша көшбасшы болды. Бұл баланстың өзгермелілігі алдағы соғыстың бағыты мен динамикасына зор әсер етті.

9. КСРО мен Германия: Молотов-Риббентроп пакті

1939 жылдың тамыз айында КСРО мен Германия арасындағы бейтараптық келісімге қол қойылды, бұл келісім екі елдің бір-біріне шабуыл жасамайтынын белгіледі. Сондай-ақ келісімнің құпия хаттамалары бойынша Польша және Балтық елдері ықпал аймақтарына бөлініп, бұл Еуропаның геосаяси картасын түбегейлі өзгертті.

10. Польшаның басып алынуы: Соғыстың басталуы

1939 жылы 1 қыркүйекте Германия Польшаға шабуыл жасап, алғаш рет қарулы қақтығыс басталды. Ұлыбритания мен Франция екі күннен кейін Германияға соғыс жариялады, бұл жаһандық қақтығыстың ресми бастамасы болды. Неміс әскерлерінің шапшаң әрекеті Польша жерін қысқа мерзімде бақылауға алып, Еуропадағы бейбітшіліктің аяқталғанын танытты.

11. Польшаның бөлінуі: Карта бойынша көрініс

Польша жері Германия мен КСРО арасында екі жаққа бөлінді, бұл саяси және әскери тұрғыдан үлкен өзгерістерге себеп болды. Бұл оқиға Еуропада күш балансының күрт ауысуын көрсетіп, Польша мемлекеттігінің қысқа уақытты тоқтап қалуына әкелді. Бұл бөліну — келесі кезеңдегі әскери және саяси әрекеттердің басы болды.

12. Блицкриг концепциясы

Германияның блицкриг тактикасы — бұл жылдам әрі тиімді әскери шабуылдар арқылы жауды тез талқандауды көздейтін стратегия. Танктер мен авиация үйлесімді қызмет атқарып, жау жоспарын бұза отырып, соғыстың алғашқы жылдарында Польша мен Францияны тез жеңуге мүмкіндік берді.

13. Франция мен Бенилюкс елдерінің басып алынуы

1940 жылы Германияның жылдам шабуылдары нәтижесінде Франция, Бельгия, Нидерланды және Люксембург басып алынды. Бұл оқиға Батыс Еуропада әскери тепе-теңдіктің өзгеруіне алып келді. Дюнкерк эвакуациясы одақтастардың кейінгі қарсыласуларға қайта құрылып, күреске дайындалуына мүмкіндік берді.

14. Ұлыбританияға әуе шабуылы: «Британия үшін шайқас»

Германияның Ұлыбританияға әуе шабуылдары британдықтардың төзімділігін сынап, әлем назарын аударды. Бұл кезеңде Ұлыбританияның RAF авиациясы маңызды рөл атқарып, елдің қорғанысын жалғастыруға мүмкіндік берді. Битва за Британию — соғыс тарихында маңызды бетбұрыс болды.

15. Соғыс қарсаңындағы әскери-флоттық күштер саны

1939 жылғы әскери деректер Германия, Франция, Ұлыбритания, КСРО және АҚШ-тың әскери потенциалын салыстырады. Кеңес Одағы әскери күштің басым бөлігін құраса да, Германия техникалық жаңалықтары мен тактикасында ерекше болды. Бұл статистика соғыстың алғашқы кезеңдеріндегі теңсіздікті анық көрсетті.

16. Жапония мен Азиядағы соғыс өршуі

Жапонияның Азиядағы кеңеюі мен соғыстың өршуі ХХ ғасырдың 30-40-жылдарында айтарлықтай ықпал етті. 1931 жылы Жапония Маньчжурияны басып алып, Қытайдың солтүстік-шығыс аймағын бақылауына алды. Бұл әрекет халықаралық қауымдастықтың қарсылығына қарамастан, Жапонияның агрессиялық саясатын күшейтті. 1937 жылы Қытай мен Жапония арасында идиқатты болып саналатын Ұлы Қытай-Жапон соғысы басталды, ол Азиядағы шиеленісті одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, Жапонияның Кеңес Одағымен шекаралық қақтығыстарға қатысуы да аймақтық қауіпсіздікке теріс әсер етті. Бұл кезең Азия мен Тынық мұхит аймағында соғыс әрекеттерінің кең таралуына және әлемдік деңгейдегі геосаяси өзгерістерге апарды.

17. Қазақ жеріндегі соғыс жаңғырығы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қазақ жері де үлкен зардап шекті. Қазақстанның көптеген қалалары мен ауылдары индустрияландыру мен әскери өндірісқа жұмылдырылды. Халық ерікті түрде майданға аттанып, елдің қорғанысын күшейтті. Сонымен қатар, соғыс жылдары қазақ халқы азық-түлік пен шикізат тапшылығын қатты сезінді. Мысал ретінде, 1941-1945 жылдар аралығында Қазақстанда ұйымдастырылған еңбек қайраткерлерінің белсенділігі елдің жеңіске жету жолындағы қосқан үлесін айқындайды. Бұл кезең қазақ халқының ерлік тарихы мен рухани берік тұғырын нығайтты.

18. Соғыстың алғашқы кезеңіндегі әлемдік экономикалық өзгерістер

Соғыс басталған кезде өнеркәсіптік өндіріс милитаризацияланып, көптеген зауыттар әскери технология мен қару-жарақ шығаруға бағытталды. Бұл азаматтық тауарлардың тапшылығына әкеліп, халықтың тұрмысына өз әсерін тигізді. Азық-түлік пен шикізат ресурстарына сұраныс күрт өсті, соның әсерінен кейбір елдерде азық-түлік тапшылығы мен бағаның қымбаттауы орын алды. Халықтың күнделікті өмір сапасы төмендеп, тұрмыста қиыншылықтар көбейді. Мұның үстіне, халықаралық сауда мен қаржы жүйесінің тұрақсыздануы әлемдік экономикаға кері әсер етті, мемлекеттер арасындағы финансовтық байланыстар әлсіреді. Бұл үрдістер соғыстың қоғамдық-экономикалық салдарының ауқымдылығын тағы бір рет көрсетті.

19. Адамзат үшін соғыстың салдары

70 миллион адамдар дүниежүзілік соғыста қаза тапты немесе жарақат алды, бұл адамзат тарихындағы ең ауыр шығындардың бірі болды. Бұл өлшеусіз жоғалтулар жан-жақты қауіпсіздік мәселелерін алдыңғы орынға шығарды. Бір ғана соғыс адам өміріне, ұрпақтардың тағдырына кететін қымбат бағаны көрсетті. Соғыс кезеңінде көптеген отбасылар бөлініп, экономикалық құрылымдар қайта құпталды, әлем назарын халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке аударды. Бұл сан БҰҰ статистикасымен расталған және соғыстың әлемдік тарихтағы қайталанбас трагедия екенін дәлелдейді.

20. Екінші дүниежүзілік соғыстың тарихи маңызы

Соғыстың себептері мен салдарын терең түсіну халықаралық бейбітшілік пен ынтымақтастықтың маңыздылығын айқын көрсетеді. Бұл тарих жас ұрпақ үшін маңызды сабақ болып, жаһандық қиындықтарды бірлесіп шешу керектігін үйретеді. Соғыстың ауыр тәжірибесі мемлекеттер мен халықтарды келіссөз мен өзара түсіністікке шақырады, болашаққа үміт пен сенімнің негізін қалайды.

Дереккөздер

Николаев В.А. Екінші дүниежүзілік соғыс тарихы. – М.: Воениздат, 2010.

Петров С.М. Халықаралық қатынастар және соғыс басталуы. – СПб.: Наука, 2015.

Смирнов А.И. Версаль келісімінің салдары. – М.: Историческая литература, 2008.

Кузнецов Е.В. Еуропадағы саяси шиеленістер. – Казань: Казанский университет, 2012.

Тарихи әскери статистика. – М., 1939–1940 жылдар деректері.

Бейсенов Т.Ж. Екінші дүниежүзілік соғыс тарихы: Қазақстан контексті. Алматы, 2010.

Ақынбаев Қ.К. Қазақстан халқының соғыс жылдарындағы қызметі. Астана, 2015.

United Nations. A History of the United Nations. New York, 1995.

Карамышев А.Қ. Халықаралық қатынастар және соғыс. Алматы, 2008.

Құрманғазы Б. Экономика және соғыс: ХХ ғасырдағы қиындықтар. Шымкент, 2012.