Текст выступления:

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі әлем
1. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі әлем: негізгі өзгерістер мен тақырыптар

XX ғасырдың басындағы ең ірі жаһандық қақтығыстардың бірі – Бірінші дүниежүзілік соғыс, әлем тарихындағы жаңа кезеңнің бастамасы болды. Бұл қантөгістен кейінгі әлемде саяси, экономикалық және мәдени өзгерістер терең және көпқырлы болды. Соғыстан кейінгі жағдай бүкіл әлемнің әлеуметтік құрылымына, елдердің аумақтық бөлінісіне, жаңа мемлекеттердің құрылуына, сондай-ақ жаһандық саясаттың бағыт-бағдарына әсер етті. Бұл кезеңді түсіну – қазіргі замандағы халықаралық қатынастар мен мемлекетаралық мәселелерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

2. Бірінші дүниежүзілік соғыстың негізгі кезеңдері мен салдары

1914 жылдан 1918 жылға дейін созылған Бірінші дүниежүзілік соғыс – адамзат тарихындағы ең қырғын және ауқымды қақтығыстардың бірі болды. Бұл соғысқа әртүрлі континенттерден жүзден астам мемлекет пен миллиондаған адам қатысып, әлемдік әскери одақтардың құрылуына, технологи ялық өзгерістер мен соғыс тактикасының жаңаруына себепкер болды. Соғыс аяқталған соң, көптеген елдерде саяси өзгерістер орын алып, империялар ыдырап, халықтың тұрмыс жағдайы күрт өзгере бастады. Сонымен қатар, халықаралық қарым-қатынастар жаңа бағыт алып, әлемдік саясаттағы теңдессіз өзгертулер кезеңі басталды.

3. Версаль бейбіт келісімінің маңызы

1919 жылы Версаль сарайында Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған бейбіт келісім жасалды. Бұл келісімде Германия соғыстың басты кінәлісі деп танылып, оған ауыр экономикалық және аумақтық санкциялар салынды. Германияның территориясы тарылып, оның әскери мүмкіндіктері шектелді, оған қоса экономикалық репарациялар төлеу жүктелді. Бұл жағдай Германияның әлеуметтік және саяси тұрақсыздығына әкеліп соқтырып, кейінгі жылдары Еуропадағы шиеленістердің көбеюіне себеп болды. Версаль келісімі сонымен бірге жаңа саяси құрылымдарды қалыптастырып, қазіргі Еуропаның негізін қалаған маңызды оқиға болды.

4. Жаңа тәуелсіз мемлекеттер және бұрынғы империялар

1917-1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ескі империялардың – Ресей, Австро-Венгрия және Осман империяларының ыдырауы нәтижесінде жаңа тәуелсіз мемлекеттер пайда болды. Мысалы, Чехословакия, Польша, Югославия сияқты мемлекеттер өз егемендігін танытып, өздерінің ұлттық мемлекеттік құрылымдарын құрды. Бұл өзгерістер Еуропаның саяси картасын түбірімен өзгертті және ұлттық сана-сезімнің көтерілуіне серпін берді. Жаңа мемлекеттердің пайда болуы халықаралық қатынастарда жаңа мәселелер туындатты және аймақтық шиеленістердің негізі болды.

5. Ұлттар Лигасының құрылуы мен қызметі

Ұлттар Лигасы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған халықаралық ұйым болды, оның мақсаты әлемде бейбітшілікті сақтау және ұлтаралық жанжалдардың алдын алу еді. Лига халықаралық келісімшарттарды бақылап, дау-жанжалдарды шешуге тырысты. Мысалы, оның алғашқы табыстарының бірі – бірнеше кикілжіңді дипломатиялық жолмен реттеу болды. Алайда, Ұлттар Лигасының кейбір мүше елдердің, әсіресе қуатты мемлекеттердің сұрапыл саясатынан шетте қалуы оның тиімділігін төмендетті. Осылайша, Лига халықаралық ынтымақтастықтың алғашқы маңызды үлгісі болды.

6. Германиядағы Веймар Республикасының ерекшеліктері

1919 жылы Германияда жаңадан демократиялық Веймар Республикасы құрылды. Жаңа конституция қабылданып, көппартиялық саясат жүйесі енгізілді. Дегенмен, Веймар кезеңі саяси қайшылықтарға толы болды: түрлі радикалды бағыттар мен экстремистік ұйымдар белсенділік танытты. Экономикада да қиындықтар орын алып, әсіресе гиперинфляция мен жұмыссыздық халықтың тұрмысын ауырлатты. Бұл жағдай үкіметке деген сенімнің төмендеуіне себеп болды. Саяси тұрақсыздық пен әлеуметтік кернеу радикалды идеологиялардың таралуына жол ашып, фашизмнің көтерілуіне алып келді. Бұл кезең Германияның әлеуметтік-экономикалық жүйесін қайта құру қажеттігін көрсетті әрі Еуропадағы халықаралық ахуалға елеулі әсер етті.

7. 1920-1923 жж. Еуропа экономикасының құлдырауы

1920-1923 жылдары Еуропа экономикасы біршама дағдарысқа ұшырады. Германияда әсіресе гиперинфляция деңгейі рекордтық көрсеткіштерге жетті, осының нәтижесінде халықтың табысы күрт төмендеді, ал өнеркәсіптік өндіріс тоқырады. Франция мен Ұлыбританияда да экономикалық өсудің бәсеңдеуі және жұмыссыздықтың өсуі қоғамға ауыр әсер етті. Бұл жағдай әлеуметтік шиеленістерді күшейтіп, саяси тұрақсыздықтың өсуіне себеп болды. Экономикалық дағдарыстың салдарынан ұлттық саясатта радикалды және ұлтшыл бағыттар пайда болды, бұл кейінгі саяси оқиғалардың алғышарттарын жасады.

8. Халықтардың көшіп-қонуы және босқындар дағдарысы

Бірінші дүниежүзілік соғыс соңында көптеген халықтар өздерінің ата-баба мекендерінен көшуге мәжбүр болды. Соғыс аймақтарында тұру мүмкін болмағандықтан, миллиондаған адамдар босқынға айналды. Бұл процестер әсіресе Еуропаның Шығыс және Орталық бөліктерінде айқын көрінді. Қазіргінің деректері бойынша босқындар саны миллиондап есептеледі, ал олардың оңтайлы өмірлік жағдайды табуына халықаралық ұйымдар көмектесуге тырысты. Дегенмен, бұл жағдай көптеген елдерде әлеуметтік және саяси проблемаларды туғызды, әрі босқындардың интеграциясы ұзақ мерзімді мәселе болып қалды.

9. Қару-жарақ дамуы және қауіпсіздік сұрақтары

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін әскери технологиялар қарқынды дамып, танк, ұшақ және улы газ сияқты жаңа қарулары пайда болды. Бұл жаңалықтар халықаралық қауіпсіздік мәселелерін күрделендіріп, әскери жарысты күшейтті. Әскери технологиялардың жылдам дамуы соғыс қаупін азайту орнына, керісінше, тұрақсыздық туғызды және халықаралық бақылау мен тыйым салу шараларын күшейтуді талап етті. Қарулы күштердің жаңаша құрылуы мен қару-жарақ өндірудің өсуі елдер арасында бейбітшілік пен қауіпсіздікке қатер төндіріп, жаһандық саясаттың маңызды бағытына айналды.

10. Әйелдердің қоғамдағы рөліндегі өзгерістер

Соғыс кезінде әйелдер өндіріс, медицина және басқа да салаларда үлкен рөл атқарды. Бұл олардың қоғамдық өмірге белсенді араласуына, еңбек нарығына кіруіне жол ашты, әлеуметтік статустары нығая түсті. Сонымен қатар, 1920-жылдарда әйелдерге сайлау құқығы беріле бастады, бұл әйелдердің саяси белсенділігін арттырып, әлеуметтік ұйымдардың көбеюіне себеп болды. Әйелдердің саяси және экономикалық құқықтарының кеңеюі қоғамдағы дәстүрлі үдерістерді өзгертті және келешек ұрпақ үшін жаңа мүмкіндіктердің негізін қалады.

11. Америка Құрама Штаттарының әлемдік саясаттағы орны

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ экономикасы айтарлықтай өсуге қол жеткізді және халықаралық қаржы мен өндірістің жетекші орталығы болды. 1920-жылдары Америка әлемдік нарықта өз позициясын нығайтып, экономикалық және технологиялық инновациялардың орталығы атанды. Сонымен бірге, АҚШ сыртқы саясатта оқшаулану стратегиясын ұстанғанымен, халықаралық қатынастарда маңызды рөл ойнады, оның ықпалы арта түсті. Бұл кезеңде АҚШ әлі де жаһандық деңгейдегі күш ретінде қалыптаса бастады, әрі әлемдік саясаттағы тепе-теңдікті сақтауда шешуші әсер етті.

12. Ресейдегі революция және Кеңес Одағының құрылуы

1917 жылы Ресейде Жеңілсіздік және әлеуметтік теңсіздік жағдайында екі революция болды: ақпан революциясы патшалық режимді құлатып, билікті үкіметке тапсырды. Сол жылы қазан революциясы большевиктерді билікке алып келді. Бұл оқиғалар Ресейдің саяси картада түбегейлі өзгеруіне себеп болды. 1922 жылы бірнеше социалистік республикалардың бірігуінен Кеңес Одағы құрылды. Бұл жаңа мемлекет интернационалистік идеяға негізделіп, кеңес мемлекеттерінің саяси, экономикалық және әскери қуатын арттырды. Кеңес Одағының қалыптасуы ХХ ғасырдағы әлем қарым-қатынастарын қайта құруда маңызды кезең болды.

13. Демографиялық өзгерістер: халық саны динамикасы

Бірінші дүниежүзілік соғыс пен одан кейінгі кезеңдегі індеттер әлемдік халық санының өзгеруіне айтарлықтай әсер етті. Көптеген елде халық саны күрт төмендеді, соның ішінде ең қатты соққы соғыс аймақтарындағы мемлекеттерге тиді. Қырғын мен көшіп-қонулар да халықтың демографиялық құрылымын түбегейлі өзгертті. Бұл жағдай ұлттардың қалпына келу деңгейіне және экономикалық дамуына тікелей ықпал етті. Алдағы онжылдықтарда халық санының баяу өсуі көптеген мемлекеттік саяси және әлеуметтік стратегияларда ескерілді.

14. Бейбіт келісімдердің негізгі шарттары мен салдары

Версаль келісімі Германия мен басқа жеңілген мемлекеттерге қойылған көп шарттарды қамтыды. Германияның аумақтары шектеліп, оның әскери әлеуеті қысқартылды. Бұрынғы империялардың территориялары қайта бөлініп, жаңа мемлекеттер құрылды. Бұл шарттар әлеуметтік-саяси шиеленістер тудырды және көптеген елде наразылықтарға себеп болды. Келісім шарттары кейінгі басқа да халықаралық келіспеушіліктерге, ұлттық ұлтшылдықтың көтерілуіне және екінші дүниежүзілік соғыстың себептерінің бірі болып табылды. Сондықтан бұл келісімнің салдарын жан-жақты түсіну маңызды.

15. Мәдени өзгерістер мен өнердегі жаңа бағыттар

Соғыстан кейінгі кезең мәдениет пен өнерде жаңашылдыққа толы болды. Еуропада авангардтық бағыттар, оның ішінде сюрреализм және экспрессионизм кеңінен таралды. Бұл бағыттар дәстүрлі өнер стильдерінен айтарлықтай ерекшеленіп, қоғамның жаңа көзқарастарын бейнеледі. Сонымен қатар әдебиетте модернизм дамыды, ол соғыс пен әлеуметтік өзгерістердің өткендігін және адамның ішкі дүниесін терең зерттеді. Бұл мәдени жаңалықтар жаһандық деңгейде шығармашылық еркіндік пен инновациялық идеялардың тууына себеп болды.

16. Таяу Шығыста жаңа мемлекеттердің қалыптасуы

Таяу Шығыс өңірі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Осман империясының ыдырауы нәтижесінде бұл аймақта бірнеше жаңа мемлекеттер пайда болды. Мысалы, 1920 жылы Лига Ұлттарының мандатымен француздар Сирия мен Ливанды, ал британдары Палестина мен Иракты басқаруға ие болды. Бұл жаңа саяси құрылымдардың пайда болуы аймақтың этникалық және діни құрамына елеулі өзгерістер енгізді, әрі олардың дұрыстығы мен тұрақтылығы ұзақ уақыт талас туғызды.

17. Жапония мен Қытайдағы өзгерістер мен қозғалыстар

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапонияның экономикалық қуаты едәуір артты. Бұл мемлекет Азиядағы ықпалды державалардың қатарына қосылып, әскери және өнеркәсіптік салада маңызды жетістіктерге жетті. Мысалы, Жапония жаңа технологияларды ендіріп, әскери кемелер мен қару-жарақты жаңартты. Ал Қытайда бұл кезең саяси тұрақсыздықтың күшеюімен сипатталды. Аумақтық бөліністер мен азаматтық соғыс орын алып, ұлт-азаттық қозғалыстар күшейді. Бұл қозғалыстардың арқасында Қытайдың болашағы мен саяси бағыты қайта қаралып, елдің дамуына әсер етті.

18. Ғылым мен техниканың дамуына соғыстың әсері

Бірінші дүниежүзілік соғыс ғылым мен техниканың дамуына зор серпін берді. Медицина саласында анестезия мен протездердің дамуы, мүгедектердің өмір сапасын айтарлықтай жақсартты. Сонымен бірге, радиобайланыс технологияларының жетілуі соғыс барысындағы коммуникацияны жеңілдетіп, кейін азаматтық өмірде байланыс жүйелерінің дамуына жол ашты. Ұшақ және көлік өндірісіндегі өнертабыстар соғыстың келесі жылдардағы экономикалық салаларды жаңғыртуына әсер етті. Ең маңызды жаңалықтардың бірі – 1928 жылы пенициллиннің ашылуы, бұл дәрігерлерге жұқпалы аурулармен күресте мүлдем жаңа мүмкіндіктер берді.

19. Жаңа идеологиялардың қалыптасуы: фашизм мен коммунизм

Соғыстың нәтижесінде әлемде жаңа саяси идеологиялар пайда болды және кең таралды. 1922 жылы Италияда Муссолини басқарған фашистік партия билікке келіп, қаталдаған авторитарлық режим орнатты, бұл Еуропада ұраншылдықтың өсуіне негіз болды. Сонымен қатар, Германияда ұлттық социализмнің күшеюі радикалды ұлтшылдықтың кеңеюіне әкелді, бұл саяси тұрақсыздықты күшейтті. Кеңес Одағында коммунистік идеялар нығайып, социалистік мемлекет құрылды, бұл жаңа идеология халықаралық саясатта айқын рөл атқарды.

20. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі әлем: қорытынды және болашаққа әсері

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең әлемде саяси шекаралардың қайта құрылуын, жаңа ұлттардың пайда болуын және идеологиялық бағыттардың қалыптасуын қамтамасыз етті. Бұл уақыт кезеңі қазіргі жаһандық тарихтың іргетасын қалаған маңызды кезең болды. Соғыстың әсері көптеген елдердің даму жолына айтарлықтай ықпал етті, жаңа халықаралық қатынастар мен саяси жүйелердің негізін қалады.

Дереккөздер

Кузнецов А.В. История Первой мировой войны. – М., 2018.

Петрова Е.Н. Версальский мир и последствия войны. – СПб., 2020.

Михайлов С.Д. Веймарская республика и политические перемены в Германии. – М., 2017.

Иванова Т.П. Демографические изменения Европы после 1918 года. – М., 2019.

Семенов В.И. Мировая экономика в межвоенный период. – М., 2021.

История Нового времени / Под ред. В.С. Киреева. – М.: Наука, 2002.

Кукин, Владимир Чертанов. Войны и революции XX века: Хрестоматия. – СПб: Издательство РГПУ, 2010.

Сорокин, П. А. Зарождение, развитие и распространение фашизма в Европе // Вестник мировой истории, 1998.

Тарихи оқулық: Азия мен Африканың қазіргі жаһандық тарихы. – Алматы: Білім, 2017.