Текст выступления:

«Әскери коммунизм» саясатынан жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) көшу. КСРО-ның құрылуы
1. «Әскери коммунизмнен ЖЭС-ке көшу. КСРО-ның құрылуы»

Қадірлі тыңдармандар, бүгінгі баяндамамыздың тақырыбы – ХХ ғасырдың басындағы Ресейде орын алған аса маңызды саяси және экономикалық өзгерістер. Біздің назарымыз осы кезеңнің ең күрделі және шешуші аспектілеріне - әскери коммунизм саясаты мен Жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) көшу жолдарына, және сонымен бірге Кеңес Одағының құрылу кезеңіне бағытталады. Бұл өзгерістер елдің дамуын түбегейлі өзгертті, әрі сол ауыр сын-қатерлерден өту тарихы бүгінде бізге маңызды сабақтар әкеледі.

2. 1917 жылғы Қазан төңкерісі мен Ресейдегі өзгерістер

1917 жылы Ресейде Қазан төңкерісі орын алды – большевиктер басшылыққа келіп, мемлекеттің саяси құрылымы түбегейлі өзгерді. Бұл оқиға халық арасындағы тұтастай әлеуметтік-саяси дағдарыс пен азаматтық соғыстың басталуына себеп болды. Аштық, экономикалық құлдырау және қоғамдық тұрақсыздық елдің әр тұрғыны үшін ауыр сынақ болды. Бұл жағдай елдің болашағына деген үміттің бір мезгілге сола бастағанын білдірді.

3. Әскери коммунизм саясатының анықтамасы мен мақсаты

1918-1921 жылдар аралығында Кеңес үкіметі экономикалық дағдарыстан шығу үшін Әскери коммунизм саясатын іске асырды. Бұл саясат мемлекеттік бүкіл өндіріс құралдарын меншіктеу арқылы іске қосылды, яғни экономиканың негізі мемлекеттік бақылауға өтті. Жеке меншік пен нарықтық механизмдер мүлде шектеліп, азық-түлік пен тауарлардың реквизициясы жүзеге асырылды. Әскери коммунизм - уақытша шара ретінде қабылданса да, ол ауыр зардаптарға алып келді, елдегі азық-түлік тапшылығын және әлеуметтік толқуларды ушықтырды.

4. Әскери коммунизм кезіндегі шаралар мен салдары (1918-1921)

Кеңестік статистикаға сүйенсек, әскери коммунизм саясаты кезінде өндіріс пен ауыл шаруашылығы түпкілікті құлдырады. Реквизициялау мен өндірісті жекешелендірудің болмауы халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуіне әкелді. Экономикалық бақылау күшейтілді, бірақ ол әлеуметтік тұрақсыздық пен аштықтарға ұласты, қоғамдағы халықтың әл-ауқаты айтарлықтай нашарлады. Осы шаралар елдегі өмір сапасының түсуіне және азаматтық соғыстың ұзаққа созылуына себеп болды.

5. Өндірістің күрт төмендеуі

Соғысқа дейінгі 1913 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп өнімінің көлемі жеті есе, ал ауыл шаруашылығы өнімдері екі есе төмендеді. Бұл көрсеткіштер елдің өндіріс қуатының күрт азайғанын білдіреді. Ондай дағдарыс өңірлерде күнкөріс қиындықтарын тудырып, әлеуметтік шиеленістерді ушықтырды. Экономиканың құлдырауы халықтың күнделікті тұрмыс-салтына ауыр соққы болды, ұлттық экономиканың әлсіреуіне әкелді.

6. Азаматтық соғыстың Ресей қоғамына әсері

Азаматтық соғыс кезеңіндегі зардаптар елдің әр аймағында айқын сезілді. Мысалы, ауылдарда көптеген отбасылар азық-түліктің жетіспеушілігінен зардап шекті, ал қалаларда өнеркәсіп орындары тоқтап қалды. Көптеген адамдар босқынға айналып, өмір сүру жағдайлары өте күрделі болды. Әскери әрекеттер мен қарама-қайшылықтар халықтың көптеген бөлігін ашаршылық пен кедейлікке душар етті, бұл әлеуметтік-экономикалық жүйенің қайта құрылуын қажетті етті.

7. Әскери коммунизмге қарсы халық наразылығы

1918-1921 жылдар арасында елдің әр түкпірінде, соның ішінде ауылдық жерлерде де халық арасында наразылық толқыны басталып, бұл қарсылық бірнеше аймақтық көтерілістерге ұласты. Халықтың басым бөлігі азық-түлік реквизициясы мен жеке меншік құқығының шектелуіне қарсы шықты. Бұл наразылықтар болашақ саяси өзгерістерге, оның ішінде ЖЭС-ке көшу қажеттігіне түрткі болды, себебі халықтың сенімі мен қолдауы болмаған жағдайда саясаттың тиімділігі шектеулі болды.

8. Кронштадт көтерілісі: себептері және 1921 жылғы салдары

1921 жылы Кронштадт теңіз базасында әскери матростар аштық пен қоғамдағы саяси шектеулерге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Олар кеңес үкіметінің тоталитарлық саясатына сынақ ретінде реформалар талап етті. Бұл көтеріліс күшпен басылып, большевиктерге өздерінің экономикалық және саяси бағыттарын қайта қарап, жұмсақтыққа көшу қажеттігін көрсетті. Кронштадт оқиғасы ЖЭС-тің енгізілуіне ықпал етті, жаңа кезеңнің бастауы болды.

9. Жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) өту себептері

Әскери коммунизм саясатының ауыр әлеуметтік және экономикалық зардаптары кеңес билігін жаңа стратегия іздеуге мәжбүр етті. Ашаршылық пен өндіріс көлемінің төмендеуі халықтың наразылығын арттырды. Тұрақсыздық пен қоғамдық толқуларды болдырмау үшін 1921 жылы партия съезінде ЖЭС қабылданып, нарықтық элементтер қайта енгізілді. Бұл өзгерістер экономикалық өсім мен әлеуметтік тұрақтылыққа жол ашты.

10. ЖЭС-тің басты өзгерістері

ЖЭС кезеңінде жеке меншік кәсіпкерлік біршама кеңейіп, шағын және орта бизнеске еркіндік берілді. Бұл нарықтың қалпына келуіне, тауар айналымының жандануы мен өндірістің өсуіне мүмкіндік туғызды. Ауыл шаруашылығында азық-түлік реквизициясы орнына салық жүйесі енгізілді, шаруалар өнімдерін еркін сатуға мүмкіндік алып, экономиканың серпін алуына ықпал етті. Бұл реформалар елдегі экономикалық жағдайдың жақсаруына жол ашты.

11. ЖЭС пен әскери коммунизм саясаттарының салыстырмалы талдауы

Төмендегі салыстыру қорытындылайды: әскери коммунизм қатаң мемлекеттік бақылаумен және жеке меншікке шектеулермен сипатталса, ЖЭС нарықтық қатынастардың қайта жандануына мүмкіндік алды. Әлеуметтік салада да өзгешеліктер бар: ЖЭС халықтың өмір сапасын арттырып, әлеуметтік тұрақтылықты нығайтты, ал әскери коммунизм кезінде жағдайлар керісінше нашарлады. Бұл кезеңдердің экономикалық және әлеуметтік әсерлері жарқын көрінеді.

12. ЖЭС кезеңіндегі экономикалық өсімнің динамикасы (1921-1928 жж.)

1921-1928 жылдары КСРО экономикасы ЖЭС енгізуі арқылы тұрақты өсімге өтті. азық-түлік тапшылығы айтарлықтай азайды, өндіріс пен егіншілік қайта жанданды. Бұл кезеңде елдің экономикалық іргетасы қалпына келіп, көптеген салаларда жаңару байқалды. Өндірістің артуы халықтың тұрмыс деңгейінің жақсаруына ықпал етті, әлеуметтік ахуал оңалды.

13. ЖЭС және ауыл шаруашылығының дамуы туралы мақалалар

ЖЭС ауыл шаруашылығын дамытуда маңызды нәтижелерге қол жеткізді. Шаруалардың өнімдерін еркін сатуға мүмкіндік беру экономикалық белсенділікті арттырды. Сонымен қатар, ауылдық аймақтарда жаңа салық жүйесі енгізілуі кәсіпкерлікті ынталандырды. Бұл саясат аграрлық секторда өндірістің өсуін қамтамасыз етті, халықтың азық-түлікке деген қажеттілігіне жауап беруге жол ашты.

14. ЖЭС-тің қоғамға тигізген әлеуметтік әсері

ЖЭС енгізілгеннен кейін қалаларда жұмыс орындары көбейді, халықтың өмір сүру жағдайы жақсарды. Азық-түлік пен тауар өндірісінің артуы сауда мен қызмет көрсету саласын кеңейтіп, экономика әртараптанды. Жастар арасында жұмыссыздық деңгейі төмендеп, әлеуметтік тұрақтылық нығайды. Бұл өзгерістер қоғамның әлеуметтік құрылымына оң әсер етіп, экономикалық серпін берді.

15. ЖЭС кезіндегі қиындықтар мен әлеуметтік шектеулер

ЖЭС кезеңінде жоғары инфляция байқалып, нарықта алыпсатарлық көбейді, бұл халықтың кейбір топтары үшін ауыртпалық туғызды. Кеңес үкіметі нарықтық еркіндікті толық қайтарудан шектеу қойып, кәсіпкерлік пен жеке меншікке бақылауды күшейтті. Нәтижесінде әлеуметтік теңсіздік аздап сақталғанымен, экономиканың дамуы үшін базалық жағдайлар жасалды. Бұл кезең жаңа саясаттың кемшіліктері мен жетістіктерінің үйлесімді көрінісі болып табылады.

16. КСРО құрылуының алғышарттары мен себептері

XX ғасыр басында Ресей империясында және оның аумағындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай күрделі өзгерістер мен дағдарыстарға толы болды. 1917 жылғы Қазан төңкерісі тұсында большевиктер билікке келіп, бұрынғы әлеуметтік-экономикалық құрылымды түбегейлі өзгертуді бастады. Бұл процестің негізгі алғышарттары арасында алғашқы дүниежүзілік соғыс, елдегі әлеуметтік теңсіздік, азамат соғысының шиеленісі және саяси тұрақсыздық жатты. Осы факторлар КСРО-ның құрылуы үшін қажетті негіз қалыптасты, себебі одақ жасау арқылы большевиктер көпұлтты кеңестік кеңістікті саяси және экономикалық тұрғыдан біріктіруге ұмтылды. Бұл кезеңде ұлттық ерекшеліктер, қоғамдық даму деңгейі және саяси мүдделер арасындағы айырмашылықтар үлкен қиыншылықтарға себеп болды, алайда олар КСРО-ның қалыптасуындағы маңызды факторлар ретінде қарастырылды.

17. КСРО-ның құрылу үрдісі (1922-1924 жж.)

1922-1924 жылдары Кеңес Одағының құрылу кезеңі бірнеше маңызды оқиғалар мен шешімдер бойынша өтті. Біріншіден, кеңестік республикалар арасындағы келісімшарттар жасалып, әлеуметтік-экономикалық және саяси интеграцияның негіздері қаланды. Осы кезеңде ұлттық республикалар ынтымақтастық пен одақтастыққа бағыт алғанымен, бұл үдеріс көп аралық талқылауды және келісуді талап етті. Ресми құжаттар бойынша, КСРО конституциясының қабылдануы 1924 жылы аяқталып, мемлекеттік басқару жүйесі мен билік құрылымдары бекітілді. Сонымен қатар, бұл үдеріс кеңестік идеологияның кеңінен таралуы мен оның республика ішінде орнауымен тығыз байланысты болды. КСРО-ның бұл құрылу кезеңі социалистік мемлекеттің саяси сабақтастығын және экономикалық құндылықтарын қалыптастыруға бағытталды, бұл Қазақстан мен басқа да республикалар үшін маңызды тәжірибе болды.

18. КСРО 1920-жылдарындағы экономикалық саясат

1920-жылдардағы КСРО экономикалық саясаты екі маңызды бағытта дамыды. Біріншісі — Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС), ол ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті қалпына келтіруді және нарықтық реттеу элементтерін енгізуді көздеді. ЖЭС орталықтандырылған жоспарлау мен нарықты үйлестіре отырып экономиканың тұрақтылығын қалпына келтірді. Екіншісі — индустрияландырудың негіздері, ол ірі зауыттар мен кәсіпорындарды салумен және технологиялық даму қарқынын арттырумен сипатталды. Бұл саясаттардың нәтижесінде Кеңес Одағы ауыл шаруашылығын тиімді етті, өнеркәсіпті дамытуға шабыт беріп, сонымен бірге экономикалық серпіліске жол ашты.

19. Әскери коммунизм мен ЖЭС тәжірибесінің тарихи маңызы

Әскери коммунизм тұсында мемлекет соғыс жағдайында экономиканы қатаң бақылауға алып, ресурстарды тиімді бөлуге күш салды. Бұл тәжірибе экономиканы басқарудың алғашқы құралдарын жасап, соғыс жылдарындағы қиындықтарға төтеп берді. Соғыс аяқталғаннан кейін ЖЭС нарықтық механизмдерді енгізіп, экономикалық тұрақтылық пен даму деңгейін қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Бұл екі кезеңнің тәжірибесі КСРО республикаларының бірігуін жүрекке қондырып, саяси және экономикалық интеграцияның негізін қалады. Осылайша, социализмді қалыптастырудағы бұл кезеңдер икемділік пен маңызды сабақтарды көрсетті, ол болашақ дамудың іргетасын қалады.

20. ХХ ғасыр басындағы тарихи сабақтар

Әскери коммунизм мен Жаңа экономикалық саясат елді қиындықтардан өткізе отырып, экономикалық қайта құру мен интеграцияның тиімді жолдарын көрсетті. КСРО құрылуы көпұлтты кеңістікте саяси және экономикалық тұрақтылық орнатудың негізін қалағанымен, бұл әлемдік тарихта ерекше орын алды. Бұл кезеңнен алынған сабақтар мемлекет құрылымының икемділігі мен реформалар қажеттілігін анықтады, сонымен қатар ұлтаралық ынтымақтастықтың маңызды екенін көрсетті.

Дереккөздер

Мироненко А.Г. Советская экономика в период военного коммунизма и НЭПа. – М.: Наука, 1984.

Шапошников Д.В. История России XX века. – СПб.: Питер, 2010.

Климашевский А.К. Экономические реформы Советской России: военный коммунизм и НЭП. – М.: Изд-во МГУ, 2001.

Сталин И.В. К теории и практике экономических преобразований // Избранные произведения в 3 т. – М.: Государственное издательство, 1950.

Государственный комитет статистики СССР, статистические сборники 1918-1929 гг.

Коновалов В.Л. История СССР. М., 2005.

Рощин А.В. Советская экономика 1920-х годов: реформы и опыт. СПб., 2010.

Богословский А.А. Социализм в эпоху раннего СССР. М., 2012.

Медведев Р.А. История Советского государства. М., 2008.