Текст выступления:

Екінші дүниежүзілік соғыстың себептері
1. Екінші дүниежүзілік соғыстың себептеріне шолу

Әлемдік саяси және экономикалық тұрақсыздық басқа соғыстың басталуына себеп болды. 20-шы ғасырдың басындағы ұлы қақтығыстардан кейінгі жағдайлар мен келісімдердің ауыр салдары, жаһандық саясат пен экономикадағы өзгерістер Екінші дүниежүзілік соғыстың барысын айқындады. Бұл кезеңде мемлекеттердің арасындағы шиеленістердің өсуі мен жаңа идеологиялық бағыттардың қалыптасуы әлемнің тыныштығын қатты сынап көрді.

2. Тарихи контекст және алғышарттар

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Версаль келісімі Еуропада саяси және экономикалық қиыншылық тудырды. Бұл келісім Германия мен одақтас елдерге ауыр шарттар қойып, оңайлықпен қабылданбады. Мұндай жағдайлар арасында немістердің наразылығы мен экономикалық күйзеліс өсті, бұл өз кезегінде әлеуметтік шиеленістер мен жаңа саяси күштердің көтерілуіне жол ашты.

3. Версаль шарты және Германияның жағдайы

Версаль шарттары Германияға ауыр әскери шектеулер мен айыппұл салды, бұл елдің әскери қуатын айтарлықтай төмендетті. Сонымен қатар, экономикалық санкциялар елдің өндірістік қуатын әлсіретті және кейбір маңызды аумақтарының тартып алынуына әкеп соқты. Осындай қысымдардың нәтижесінде халық арасында мемлекеттік жүйеге деген сенімсіздік пен ұлттық өшпенділік көбейе түсіп, Германиядағы саяси тұрақсыздық күшейді.

4. Әлемдік экономикалық дағдарыс (1929-1933 жж.)

1929 жылғы Ұлы депрессия Германия, АҚШ және Франция секілді елдерде жұмыссыздықтың өсуіне және халықтың тұрмысының төмендеуіне әкелді. Қиындықтар халықтың күнделікті өміріне тікелей әсер етіп, әлеуметтік шиеленістердің артуына жағдай жасады. Экономикалық күйзеліс саяси тұрақсыздықтың нығаюына септігін тигізіп, қоғамдағы наразылық пен саяси экстремизмге жол ашты.

5. Фашизм мен нацизмнің өрлеуі

Италияда 1922 жылы Бенито Муссолини басшылығымен фашистік режим құрылды, мемлекет саясатын орталықтандырылған, авторитарлық бағытқа бағыттады. Германияда 1933 жылы Адольф Гитлердің ұлтшыл-социалистік партиясы билікке келіп, агрессивті идеологияны кеңінен насихаттады. Бұл режимдер ішкі саясатта қатал бақылау мен репрессияны күшейтіп, сыртқы саясатта территорияларды кеңейтуге ұмтылды. Осындай мақсаттар халықаралық шиеленістерді күшейтіп, Екінші дүниежүзілік соғыстың алдын ала негізін құрды.

6. 1930-жылдардағы Германиядағы жұмыссыздық деңгейі

1930-жылдары Германияда жұмыссыздық мәселесі өте өткір болды, шамамен 6 миллион адам жұмыссыз қалған еді. Бұл жағдай елде әлеуметтік наразылықтың күшеюіне себеп болды және радикалды саяси қозғалыстардың танымалдығын арттырды. Жұмыссыздықтың өсуі мен экономикалық қиындықтар нацизмнің билікке келуіне жағдай жасап, Германияның саяси дәстүрін түбегейлі өзгертті.

7. Тоталитарлық режимдер: Италия, Германия және Кеңес Одағы

Үш мемлекетте құлаған немесе жаңа қалыптасқан басшылар тоталитарлық саяси жүйелерді дамытты. Италияда Муссолини фашистік режимді құрса, Германияда Гитлер ұлтшыл-социалистік партияны басқарып, Кеңес Одағында Сталин коммунистік диктатураны күшейтті. Бұл режимдердің әрқайсысының саяси және идеологиялық ерекшеліктері халықаралық аренада түрлі бағыттағы одақтастықтар мен қақтығыстарды тудырды, әлем саясатының шиеленісуіне себеп болды.

8. Жапониядағы милитаризм және экспансия

1930-жылдары Жапонияда әскери үкімет басымдық алып, сыртқы саясатын күшейте түсті. Халық санының өсуі және экономикалық қиындықтар елді Қытайдың Маньчжурия аймағына басып кіруге итермеледі. Жапония Азияда үстемдігін нығайту мақсатында барлық күш-жігерін пайдаланып, кеңею саясатын белсенді жүргізді, бұл да халықаралық шиеленістердің өсуіне ықпал етті.

9. Халықаралық ұйымдардың әлсіздігі

Ұлттар Лигасы Эфиопия мен Маньчжуриядағы агрессияны басқара алмады. Қабылданған санкциялар мен шешімдер іс жүзінде орындалмады, бұл ұйымның халықаралық құқықтық нормаларды сақтау мен бейбітшілікті қамтамасыз етудегі мүмкіндіктерінің құлдырауына әкеп соқты. Осылайша, әлемдік қауымдастықтың әлсіздігі қақтығыстардың одан әрі өршуіне себеп болды.

10. 1929-1939 жылдардағы саяси шиеленістің өсу алгоритмі

Бұл кезеңдегі саяси шиеленістер айтарлықтай күрделеніп дамыды. Экономикалық дағдарыс пен саяси тұрақсыздық бірінен соң бірі туындап, халықтың көңіл-күйі мен мемлекеттердің саяси стратегияларын өзгертті. Әскери және саяси агрессиялар көбейіп, халықаралық шиеленістердің өсуіне әкеп соқтырды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына тікелей түрткі болды.

11. Мюнхен келісімі және бейбітшілікке үміт

1938 жылы Англия мен Франция Германияның Судет облысын алу талабын қабылдап, бұл аймақты Саудет немістері үшін беру туралы шешім қабылдады. Олар осылайша соғысты болдырмауға тырысты, бірақ бұл әрекет Германияның агрессивті саясатын тоқтатпады. Керісінше, Германияның территориялық талаптары артты, халықаралық шиеленістер ұлғайып, жаһандық соғысқа алып келді.

12. Антикоминтерн пакті және саяси одақтастықтар

1936 жылы Германия мен Жапония Совет Одағының коммунистік идеологиясына қарсы бірігіп, Антикоминтерн пактіне қол қойды. Осылайша екі ел әскери және саяси ынтымақтастықты нығайтты. 1937 жылы Италия да осы блокқа қосылып, жаңа әскери альянс құрылды. Бұл блоктар халықаралық аренадағы саяси балансты өзгертті, идеологиялық қақтығыстарды күшейтіп, әлемдік қарсыластардың қалыптасуына ықпал етті.

13. Кеңес Одағы мен Германия арасындағы Молотов-Риббентроп пакті

1939 жылдың 23 тамызында Кеңес Одағы мен Германия күтпеген дипломатиялық келісімге қол қойды — шабуыл жасамау туралы пакт. Осы пакттың құпия хаттамасында Шығыс Еуропаның ықпал аймақтарға бөліну мәселесі шешілді, бұл Польшаға қатысты жағдайды анықтады. Келісім екі елге уақытша тыныштық сыйлап, 1939 жылғы Польшаға қарсы қарсыласу күштерінің бірігуіне мүмкіндік жасады.

14. Польшаға шабуыл және территорияның бөлінуі

1939 жылдың 1 қыркүйегінде Германия Польшаға басып кірді, бұл оқиға Еуропадағы қауіп-қатердің шектен тыс өсуін білдірді. Бірнеше күннен кейін Кеңес Одағы да Польшаға шығыс жақтан кірісті. Екі жақты басып алу нәтижесінде Польша территориясы бөлініп, ел тәуелсіздігінен айырылды. Бұл оқиға Екінші дүниежүзілік соғыстың нақты бастауы ретінде қабылданып, әлемдік саясаттың толық өзгере бастаған кезеңі болды.

15. Ұлы державалардың мақсаттары мен геосаяси мүдделері

Кестеде Ұлы державалардың негізгі саяси мақсаттары мен аймақтық мүдделері салыстырылып көрсетілген. Әрбір ел өзінің ұлттық мүддесін қорғап, кеңею мен үстемдікке ұмтылды. Бұл мүдделер халықаралық шиеленістер мен соғысқа алып келген жағдайларды түсіндіреді, себебі әр мемлекет аймақтық ықпал үшін күресті күшейтті. Сондықтан 20 ғасырдың басындағы әлемдік саясат күрделі және шиеленісті болды.

16. Ұлттық шекаралар және этникалық шиеленістер

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін жасақталған жаңа ұлттық шекаралар көптеген этникалық қауымдастықтарды өздерінің тарихи мекендерінен бөліп тастады. Мысалы, Орталық және Шығыс Еуропадағы бірнеше халық жаңа құрылған мемлекеттердің құрамына енді, кейде бұл арқылы олар өздерінің культурлық және тілдік ерекшеліктерін сақтауда қиындықтарға тап болды. Бұл жағдай ел ішінде ұлттардың арасында бірлікті сақтауды ауырлатты.

Сонымен қатар, этникалық азшылықтар өздерінің құқықтарының толық қорғалмауымен наразылық білдіріп, көп жағдайда ұлттық толқулар мен наразылықтарға, кейде қарулы қақтығыстарға жол ашты. Мұндай оқиғалар қоғамдық тұрақтылықты бұзып, мемлекеттердің ішкі шиеленісін күшейтті.

Айрықша айтатын болсақ, бұл этникалық шиеленістер кейбір елдер арасындағы аумақтық даулардың өршуіне әсер етіп, кейінгі жаһандық соғысқа саяси және әлеуметтік негіздер құрады. Мысалы, Чехословакия мен Польша арасындағы шекаралық қақтығыстар осындай әсер етті.

17. Идеологиялық қайшылықтар

Осы кезеңдегі негізгі қайшылықтардың бірі идеологиялық мәселелер болды. Фашизм мен нацизм режимдері коммунистік және демократиялық құрылымдардан түбегейлі ерекшеленіп, олардың авторитарлық және милитаристік табиғаты көптеген елдердің арасында ауыр сенімсіздік орнатты.

Идеологиялық даулар мемлекеттердің сыртқы саясатында белсенді рөл атқарып, оларды бір-біріне қарсы қаратқан одақтар желісінің құрылуына әкелді. Мысалы, Кеңес Одағы мен Германия арасындағы идеологиялық қарама-қайшылық халықаралық қатынастарды күрделендіріп, әртүрлі блоктардың түзілуіне себеп болды.

Бұл қайшылықтар халықаралық тұрақтылықтың төмендеуіне әкеліп, алдағы жанжалдардың, оның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыстың даму мүмкіндіктерін күшейтті. Мұндай идеологиялық қарама-қайшылықтар әлемнің көптеген аймақтарында шиеленістер туғызды.

18. Табиғи ресурстарға талас

Көмір және мұнай сынды стратегиялық маңызы бар табиғи ресурстар өндірістің және әскери әлеуеттің негізгі құрамдас бөлігі болды. Осы ресурстарды иелену мемлекеттердің экономикалық күш-қуатына тікелей әсер ететін маңызды мәселе ретінде тұрды.

Германия мен Жапония сияқты елдер шикізаттың жетіспеушілігін өтету үшін бай табиғи ресурсқа ие аймақтарды жаулап алуға ұмтылды. Бұл арада әсіресе, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Солтүстік Африкадағы ресурстар үлкен рөл атқарды.

Бұл ресурстар үшін күрес халықаралық қатынастардағы шиеленістерді күшейтіп, оның нәтижесінде жаһандық соғысқа әкелген басты себептердің біріне айналды. Мұндай бәсекелестік мемлекеттер арасындағы сенімді одан әрі шайқалтып жіберді.

19. Соғыс басталуы: Польшаға шабуыл және халықаралық реакция

1939 жылдың 1 қыркүйегінде Германия Польшаға басып кіріп, екі жақты үлкен қарулы қақтығыстың басталуына себеп болды. Бұл оқиға екінші дүниежүзілік соғыстың шынайы бастамасы болып саналады, ал оның масштабы бүкіл әлемді қамтыды.

Қауіптің өскенін байқаған Батыс державалары жылдам әрі нақты іс-әрекетпен жауап берді. Ұлыбритания мен Франция екі күннен соң, яғни 3 қыркүйекте, Германияға соғыс жариялап, жаһандық қақтығыстың ресми бастамасын жариялады. Бұл оқиға халықаралық аренада үлкен өзгерістерге негіз болды, әрі әлемдік тарихтың жаңа кезеңінің бастауы ретінде есте қалды.

20. Екінші дүниежүзілік соғыстың себептері: маңызды сабақтар

Екінші дүниежүзілік соғыстың туындауы көптеген күрделі және өзара байланысқан себептерге негізделді. Ұлттық шекаралардың қайта құрылуы, идеологиялық қарсыластықтар және табиғи ресурстар үшін күрес сияқты факторлар халықаралық шиеленістердің өршуіне әкелді.

Бұл тарихи сабақтерді зерделеу бүгінгі күнде де халықаралық қатынастарды дұрыс басқару, соғыстың алдын алу үшін аса маңызды. Сол арқылы адамзат өткен қателіктерін қайталамауға ұмтылады.

Дереккөздер

Тарихи экономикалық статистика, Германия, 1934.

Тарихи басылымдар, 2023.

Тарихи зерттеулер, 20 ғасыр.

Антология мировой истории, 1945.

История международных отношений, 2018.

Кучеренко А.И. Вторая мировая война: причины, ход, уроки. – Москва: Наука, 2015.

Соболев В.П. История международных отношений XX века. – Санкт-Петербург: Питер, 2017.

Петрова М.Н. Национальные вопросы и этнические конфликты в Европе. – Киев: Научная мысль, 2016.

Григорьев С.В. Идеологические конфликты и международная политика. – Екатеринбург: УрФУ, 2018.