Текст выступления:

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Қытайдың жағдайы. Синьхай революциясы. Сунь Ятсен – Қытайдың уақытша президенті
1. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Қытай: негізгі тақырыптар мен мәселелер

XX ғасырдың басында, Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан Қытай елінде саяси жағдай күрделене түсті. Бұл кезеңде елдегі ұлттық қозғалыстар мен саяси тұрақсыздық айтарлықтай күшейді, халық арасында тәуелсіздік пен ұлттық сана-сезімнің дамуы байқалды.

2. Қытайдың Бірінші дүниежүзілік соғыс кездегі жағдайы

1914-1918 жылдары Қытай ресми түрде бейтарап мемлекет ретінде танылды, алайда ел ішіндегі жағдай өте күрделі еді. Шетелдік державалар Қытайға экономикалық және саяси ықпалын арттырды. Елдің әртүрлі аймақтарында шетел концессиялары пайда болып, патша өкіметінің әлсіреуі народ арасындағы сенімсіздікті тудырды.

3. Қытайдағы саяси тұрақсыздық: 1910-1920 жылдар

Республика жарияланғаннан кейін Қытайда нақты әрі берік орталық билік орната алмады. Бұл кезеңде аймақтық уәлілер мен әскери күштер билікті өз қолдарына ұстап, елде хаос орнатты. Саяси тұрақсыздық экономикаға да кері әсер етіп, халық тұрмысының нашарлауына әкелді. Ұлттық бірлік пен мемлекеттің тұтастығын сақтау да қиынға соқты, бұл анархия саяси және әлеуметтік дағдарысты тереңдетті.

4. Шетелдік державалардың Қытайға ықпалы

Қытайдың саяси жағдайын ушықтырған екі маңызды фактордың бірі – шетелдік державалардың ықпалы болды. XIX ғасырдың аяғынан бастап, Британия, Франция, Жапония және басқа елдер Қытай аумағында концессиялар мен экономикалық аймақтар құрды. Бұл шетелдік интервенциялар Қытайдың егемендігіне қауіп төндіріп, күшті ұлттық қозғалыстар мен әлеуметтік толқуларға түрткі болды.

5. 1915-1919 жылдар: Қытай–Жапония келісімдері мен Версаль шарты

Бұл жылдар аралығында Қытай мен Жапония арасында бірнеше келісім жасалды, өз кезегінде Версаль шартының шарттары Қытай мүдделеріне зиянын тигізді. Келісімдер Қытайдың ұлттық егемендігіне қатты қауіп төндіріп, халықтың үлкен наразылығын туғызды. Бұл құжаттарда Қытайдың солтүстік-шығыс аймақтарындағы Жапонияның мүдделері мойындалып, елдің беделі төмендеді.

6. Экономикалық дағдарыс және әлеуметтік өзгерістер

Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты ішкі саяси дағдарыстан бөлек, Қытайдың экономикасы да қатты зардап шекті. Ауыл шаруашылығы күйреп, өнеркәсіптің дамуы тежелді. Соның нәтижесінде халықтың тұрмысы нашарлап, инфляция кесірінен азық-түлік пен тауарлардың бағасы өсті. Қалалар мен ауылдарда жұмыссыздық көбейіп, кедейшілік тауқыметінің көлеңкесі жайылды, әлеуметтік наразылықтар күшейе түсті.

7. Ұлттық наразылық пен 4 мамыр қозғалысының басталуы

1919 жылы 4 мамырда Пекинде басталған және бүкіл елге тараған ірі студенттік және қоғамдық қозғалыс – 4 мамыр қозғалысы ұлттық сана-сезімнің және тәуелсіздік талаптарының өрлеуінің көрінісі болды. Бұл қозғалыс Қытайдың саяси және мәдени жаңаруына септігін тигізіп, елдегі шетелдік басқыншылыққа, әсіресе Жапонияның ықпалына қарсы ұлтшылдық наразылықты нығайтты.

8. 1910-1920 жылдар: Халық пен қала тұрғындарының өсуі

1910-1920 жылдар аралығында Қытайдағы халық саны мен қалалық тұрғындардың саны айтарлықтай өсті. Бұл урбанизация әйелдердің жаңа жұмыс орындарын табуына мүмкіндік берді. Қалалық өмірдің қарқын алуы әлеуметтік құрылымды өзгертті және экономикалық белсенділікті арттырды, бұл тарихи кезеңде елдің дамуына маңызды фактор болды.

9. Синьхай революциясының алғышарттары мен себептері

Синьхай революциясы бірнеше маңызды себептерге сүйенді. Бірінші, хан билігі мен феодалдық жүйенің әлсіздігі, екіншіден, шетелдік державалардың Қытай шаруашылығына және экономикасына қысымы, үшіншіден, ұлттық сана-сезімнің өсуі және елдегі реформалардың қажеттілігі. Бұлар өзара байланысып, халықтың патшалыққа қарсы күресін күшейтті.

10. Синьхай революциясының негізгі кезеңдері

Синьхай революциясының даму кезеңдері тарихи хроникада анық көрінеді. 1911 жылы Учан көтерілісі басталып, ол бүкіл Қытайға тарады. Бұл оқиғадан кейін мемлекеттік құрылым түбегейлі өзгеріске ұшырады, Цин әулеті құлады және республика құрылды. Революция саяси және әлеуметтік өзгерістердің негізін қалап, елдің болашағын айқындады.

11. 1911 жылғы Учан көтерілісі және оның маңызы

1911 жылы 10 қазанда Учан қаласында патша билігіне қарсы алғашқы қарулы көтеріліс басталды. Бұл оқиға бүкіл мемлекет бойынша жедел таралып, революцияның аймағын кеңейтті. Учан көтерілісі Синьхай революциясының негізгі старты болып саналады және патшалық жүйенің құлауына себепкер болды.

12. Синьхай революциясының нәтижелері мен салдары

Революцияның нәтижесінде монархиялық феодалдық билік жойылып, Қытайда ұлтшылдық негізде республика құрылысы басталды. Бұл қоғамдық-саяси жүйелердің түбегейлі өзгерісінің көрінісі болды. Елде ұлттық бірлік пен жаңару идеялары жастар мен зиялы қауым арасында кең таралып, демократиялық құндылықтар мен патриотизмнің өсуіне жағдай жасады.

13. Сунь Ятсен: Қытай Республикасының уақытша президенті

1912 жылдың 1 қаңтарында Сунь Ятсен Қытай Республикасының уақытша президенті лауазымына ресми түрде сайланды. Оның басшылығымен республика үкіметі құрылып, елде саяси және әлеуметтік реформаларды жүзеге асыруға үміт артылды. Сунь Ятсеннің рөлі ел тарихында демократиялық өзгерістердің бастаушысы ретінде ерекше маңызды.

14. Сунь Ятсеннің «Үш халықтық принципі» және оның мағынасы

Сунь Ятсен ұсынған Үш халықтық принципі Қытай ұлттық тәуелсіздігі мен бірлігін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Ұлтшылдық принципі халықтың ынтымақтастығы мен мемлекеттің бірыңғайлығы үшін маңызды. Сонымен қатар, халық билігі демократияның негізі болып, әлеуметтік әл-ауқат қоғамды әділ басқаруға және реформаларды табысты жүргізуге ықпал етеді.

15. Сунь Ятсен енгізген негізгі реформалар

Сунь Ятсеннің реформалары Қытайда экономикалық тұрақтылық пен қоғамдық дамудың негізін қалады. Бұл реформалар мемлекеттің жаңаруына және тұрақты дамуына жол ашты, қоғамдағы саяси жүйені демократиялық бағытқа бұруға себін тигізді. Мемлекеттік басқарудағы өзгерістер елдің болашағын айқындауда шешуші рөл атқарды.

16. Сунь Ятсен билігінің шектеулері мен саяси оппозиция

XX ғасырдың басында Қытайда Сунь Ятсеннің реформаларына қарсы күштері айқын белең алды. Република орнату және демократиялық өзгерістер енгізу әрекеттері Юань Шикай мен оның жақтастарының қатты қарсылығын тудырды. Осы кезеңде саяси күрес өтіп, қоғамдағы дау-дамайлар үдей түсті.

Қытайдың әр аймағында орталық билікті мойындаудан бас тартып, жергілікті күштер өзін-өзі билеуді қолға алды. Бұл жағдай елдегі саяси тұрақсыздық пен бөліністердің тереңдеуіне әкеліп, орталық үкіметтің бақылауын әлсіретті.

Нәтижесінде, билікке деген күрес пен ел ішіндегі тұрақсыздық күшейе түсті. Бұл республика үкіметінің тұрақты жұмысын қиындатып, елді біртұтас басқарудың жолын қиындатты. Осы саясаттық шиеленістер Қытайдағы жаңа биліктің қалыптасуына үлкен кедергі жасады.

17. Юань Шикайдың билікке келуі және оның салдары

Юань Шикайдің билікке келуі Қытайдағы саяси жағдайды күрделендірді. Ол 1912 жылы республика президенті болып сайланды. Алғашында ол елді біріктіру мен тұрақтандыруды мақсат етті, бірақ кейінірек өз билігін монархиялық жүйеге айналдыру әрекетін бастады.

Оның бұл амалы қоғамдық қарсыластардың көптеп туындауына және саяси тұрақсыздықтың одан әрі үдеуіне себеп болды. Жергілікті күштер мен әскери басшылар арасында билік үшін күрес күшейе түсті, бұл Қытайды азаматтық соғысқа итермеледі.

18. Азаматтық соғыс және аймақтық билік: 1920-жылдардағы Қытай

1920-жылдары Қытайда азаматтық соғыс басталып, ел бірнеше аймақтық фракцияға бөлінді. Әрбір аймақтық басшы өз билігін тыңдады, бірақ орталық үкімет оны толық бақылауға ала алмады.

Бұл кезеңде Чжан Цзолинь, Юань Шикай секілді әскери басшылардың ықпалы артты. Аймақтық билік пен орталық биліктің күштері арасында тепе-теңдік болмай, елдің саяси жағдайы өте күрделі әрі тұрақсыз болды.

Азаматтық соғыстың созылуы елдегі экономикалық және әлеуметтік тұрақтылықты бұзып, халықтың тұрмысына ауыртпалықтар әкелді.

19. 1912-1927 жылдар: үкімет басшыларының жиі ауысуы

1912 жылдан 1927 жылға дейін Қытай үкіметінің басшылары жиі ауысып отырды. Бұл үкіметтің тұрақсыздығын және саяси биліктің әлсіздігін нақты көрсетті.

Саяси көшбасшылар арасында келіспеушілік пен билік үшін тоқтаусыз күрес болды. Бұл ауысулар үкіметтің тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтіріп, елдегі жағдайды тұрақсыздандырды.

Тарихи жазбалар көрсеткендей, бұл кезеңде Қытай саяси күрестің және биліктің тепе-теңсіздігінің айқын көрінісі болды.

20. Синьхай революциясы мен Сунь Ятсеннің Қытайдағы тарихи рөлі

Синьхай революциясы мен Сунь Ятсеннің идеялары Қытайдың тәуелсіздігі мен демократиялық даму жолын бастады. Бұл оқиғалар Қытайды империялық жүйеден алып, республикалық режимге өтуге мүмкіндік берді.

Сунь Ятсен демократиялық принциптер мен ұлттық жаңғыруды қолдап, елдің жаңа дәуірге өтуіне жол ашты. Оның еңбегі Қытай тарихындағы маңызды бетбұрыс болып саналады, бұл кезең мұра ретінде бүгінгі ұрпаққа жетті.

Дереккөздер

Шупэнский С.В. История Китая. – М., 2002.

Ли Чунь И. Революция и модернизация в Китае. – Пекин, 1998.

Zhang, L. Modern China: A Very Short Introduction. – Oxford, 2001.

Мейр Г. Классическая китайская революция. – СПб., 2010.

Xu, G. China and the First World War: Nationalism and the Nation’s Debt. – 2015.

Сунь Ятсен және Қытай революциясы. Ортақ жинақ, Бейжің, 2005.

Хроника гражданской войны в Китае 1912-1927, Пекин, 1998.

История современного Китая. Под ред. Ли Цзунхая, Москва, 2010.

Политическая нестабильность в Китае на заре XX века, Журнал «Востоковедение», 2015.