Текст выступления:

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Италия. Фашизм
1. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Италия және фашизм – Негізгі Тақырыптар

Бірінші дүниежүзілік соғыстан соң Италияда экономикалық қиындықтар мен саяси тұрақсыздық мемлекет өмірін түбегейлі өзгертті. Бұл кезеңде фашизмнің өсуі қоғамға жаңа көзқарастар мен өзгерістер әкелді, оның саяси және әлеуметтік салдары терең болды.

2. Соғыстан кейінгі Италия: Тарихи Алғышарттар

1918 жылы соғыста жеңіске жеткеніне қарамастан, Италия күтпеген қиындықтарға тап болды. Ең алдымен, Париж конференциясында оның территориялық талаптары толық орындалмады, бұл халық арасында наразылық тудырды. Экономикалық дағдарыс пен үкіметтің әзірсіздігі елде саяси тұрақсыздықты күшейтіп, қоғамдық өмірді шатқаяқтатып жіберді. Бұл алғышарттар кейінгі фашизмнің өсуіне себепкер болды.

3. 1919-1920 жж. – «Қызыл екі жыл» кезеңі

1919-1920 жылдардағы «Қызыл екі жыл» – Италия тарихындағы аса күрделі әлеуметтік-саяси кезең. Бұл уақытта жұмысшылар мен крестьяндар саны артып, ереуілдер мен жаппай наразылықтар кеңінен таралды. Солтүстік Италияда соғыс жылдарындағы шиеленістер басым, коммунистік және социалистік идеялар көбейді. Халық арасында соғысқа және оның салдарына қарсы көңіл-күй күшейіп, биліктегі тұрақсыздық тағы да артты.

4. Париж конференциясының нәтижелері және Италияның үмітсіздігі

Париж конференциясы кезінде Италияның бірнеше территориялық талаптары, әсіресе Трентино-Альто Адидже мен Далмация жағалауы мәселелері, толық шешімін таппады. Бұл жағдай мемлекеттің сыртқы саяси мақсаттарына жетпеуіне алып келіп, итальяндық қоғамда үмітсіздік пен наразылықты тудырды. Соғыстан кейін халықтың күткені орындай алмағанын көріп, саяси әрі әлеуметтік шиеленістер күшейді.

5. Экономикалық дағдарыс белгілері

1920-жылдары Италияда бюджеттік тапшылық күрт артты және мемлекеттік ақша қаражаттарының тапшылығы тым ауырлады. Инфляция деңгейі төрт жүз пайызға дейін жетіп, бұл халықтың тұрмыстық жағдайын айтарлықтай төмендетті. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығында өнімнің төмендеуі байқалып, өнеркәсіп саласы да қиындыққа тап болды. Жұмыссыздықтың өсуі қоғамдық теңсіздік пен әлеуметтік топтар арасындағы келіспеушіліктерді тереңдетті, елдің ішкі тұрақтылығын әлсіретті.

6. Саяси тұрақсыздық және үкімет ауысуы

1919-1922 жылдар арасында Италияда бес рет үкімет ауысып, барлық билік институттары тұрақсыз күйде болды. Парламенттің әлсіздігі мен шешім қабылдаудағы қиындықтар халық сенімін жоғалтып, елдегі саяси дағдарыс одан әрі күшейе түсті. Осыған байланысты радикалды саяси топтар күшее түсті, және халық билікке деген талаптары мен наразылығы өсе берді.

7. Фашизмнің билікке көтерілу жолы

Италиядағы дағдарыс көп жолды процесс арқылы фашизмнің өсуіне әкелді. Экономикалық әрі саяси күйзелістер қоғамда билікті қолдайтын күштердің әлсіреуіне себеп болды. Бұл жағдай фашистік идеологияны қабылдау үшін қолайлы орта қалыптастырды. Қара жейдешілердің ұйымдасуы мен фашистік партияның құрылуы биліктің өзгеруін жүзеге асыратын негізгі факторларға айналды. Осындай бірнеше кезең болған соң, фашизм әк шығарған билік тұрақтылыққа және тәртіпке уәде берді.

8. Бенито Муссолини — фашизм көшбасшысы

Бенито Муссолини саяси сахнаға алғаш социалистік бағытта шықса да, кейін фашистік идеологияны қабылдап, ұлттық партия құрды. Муссолини осы партия арқылы Италияда өз ықпалын кеңейтіп, фашизмнің қоғамдық және саяси негізін қалыптастырды. Бұл жағдай фашистік партияның тарихында маңызды белес ретінде есте қалды.

9. Фашистік идеологияның негіздері

Фашистік идеология ұлттық бірлікті, күшті орталықтандырылған билікті және әскери тәртіпті алға тартты. Бұл идеология коммунизм мен либерализмге қарсы позицияда тұрып, мемлекеттік бақылау мен ұлттық мақтанышқа негізделді. Қоғамның барлық саласын қатаң бақылау арқылы фашистік режим өзінің идеалдарын жүзеге асыруға ұмтылды. Осылайша, идеология қоғамды бір бағытқа жұмылдыру мен тәртіп орнатудың құралына айналды.

10. Коммунистер, социалистер және фашистер: айырмашылықтары

Италиядағы үш негізгі саяси бағыт — коммунистер, социалистер және фашистер — бір-бірінен айқын ерекшеленді. Коммунистер мен социалистер жұмысшы таптарын басымдылыққа бөлсе, фашистер ұлтшылдық пен әскери тәртіпті басты назарда ұстады. Сонымен бірге, олардың саяси мақсаттары мен құрылымдық әдістері де бірегейлік танытты. Бұл айырмашылықтар Италиядағы саяси күрестің күрделілігін көрсетеді.

11. Фашистік жасақтар — Қара жейдешілер (Squadristi)

Қара жейдешілер — фашистік қозғалыстың әскери кұрылымы ретінде танылды. Олар радикалды акциялар мен жаппай тәртіпсіздіктер арқылы саяси қарсыластарына қысым көрсетті. Бұл жасақтар қоғамдағы тәртіпті орнатудың және билікті нығайтудың құралына айналды, әрі Муссолининың саяси ықпалын арттырды.

12. 1922 жылғы «Римге жорық» оқиғасы

1922 жылы қазан айында фашистік партияның жетекшілері мен қолдаушылары Римге шеру ұйымдастырып, саяси билікті өз қолына алуға талпынды. Бұл «Римге жорық» оқиғасы Италияда билік ауысу кезеңінің нүктесі болды және фашизмнің ресми түрде билікке келуін белгілеген маңызды тарихи сәт деп саналады.

13. Фашистік режим ерекшеліктері және бақылау құралдары

Фашистік режимде билік орталықтандырылып, ақпарат құралдары қатал цензураға алынды. Саяси оппозицияның әрекеттері қатаң шектеліп, бақылау жүйесі жүйелі түрде ұлғайтылды. БАҚ пен баспа толығымен биліктің бақылауында болып, бұқаралық насихат арқылы қауымдастықтағы біржақты көзқарас қалыптастырылды. Мұның нәтижесінде қоғамдық пікір биліктің талабына сай регулировкаланған еді.

14. 1922-1939 жылдардағы Италия экономикасының динамикасы

Бұл кезеңде Италия экономикасында кейбір секторлар дамып, өсім байқалды. Алайда халықтың көпшілігінің тұрмыстық деңгейі тұрақсыз болып қалды. Әсіресе жұмыссыздық пен әлеуметтік айырмашылықтар сақталып, бұл қоғамдағы шиеленістерді толық жоя алмады. Экономикалық жақсару шектеулі әрі аймақтар мен салалар арасында тең емес болды.

15. Мемлекеттік насихат және жастар тәрбиесі

Фашистік режим жастарды арнайы ұйымдастырылған Балилла қозғалысы арқылы тәрбиелеуді қолға алды. Оқушылар мен жастарға көшбасшылық пен фашистік идеологияны сіңіру мақсатында мектептер мен бұқаралық ақпарат құралдары белсенді қолданыла бастады. Ұлттық бірлікті нығайту және жүйеге бағыну жастар арасында міндетті құндылық ретінде дәріптеліп, қоғамды біріктірудің негізгі тәсіліне айналды.

16. Әлеуметтік-саяси өзгерістер және құқықтардың шектелуі

20 ғасырдың бірінші жартысында Италияда фашистік билік орнағаннан кейін, азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтары айтарлықтай шектелді. Бұл кезеңде саяси оппозиция қатты қысымға ұшырап, еркін пікір білдіру мүмкіндігі жойылды. Саяси тұтқындардың саны күрт өсті, барлығы да режимге қарсы шыққандар немесе оны сынағандар ретінде қаралды. Сонымен қатар, жұмысшылар қоғамы традициялық құқықтарынан айырылып, жұмысшылар одақтары бақылауға алынып немесе күшпен таратыла бастады, бұл еңбек жағдайының нашарлауына әкелді. Қазақстандық және әлемдік журналистика тарихында бұл мерзім еркін баспасөздің өлшемдері мен танымалдылығын төмендеткен, тек мемлекеттік насихат құралдары арқылы ғана ақпарат таратылды, бұл халықтың саналы пікір қалыптастыруына кедергі болды.

17. Италияның сыртқы саясаты: экспансия және әскери әрекеттер

Италияның фашистік режимі 1922 жылдан бастап агрессивті сыртқы саясатқа көшті. Бұл саясаттың негізгі мақсаты — Жерорта теңізінде меншікті ықпал орнатып, бұрынғы Рим империясының аясын қайта қалпына келтіру болды. Италия Эфиопияны басып алып, 1935-1936 жылдары Африкадағы колонияларын кеңейтті. Сонымен қатар, Испаниядағы азаматтық соғысқа араласып, генерал Франконың күштерін қолдады, бұл оның әскери тәжірибесін арттырды және фашистік идеологияны таратуға ықпал етті. 1940 жылы Италия Ұлттар Лигасынан шығумен қатар, екінші дүниежүзілік соғысқа қатысып Батыс елдеріне қарсы әскери әрекеттер жасап, өзінің геосаяси мүдделерін қорғауға тырысты.

18. Фашизм мен қоғам: салдары мен қарсылық қозғалыстары

Фашизмнің қарқынды өсуі Италия қоғамында үлкен бөлшектеу тудырды. Бір жағында, кейбір топтар бұл режимнің пайдасын көріп, оған қолдау танытты, ал екінші жағында — тәуелсіздік пен еркіндік үшін күрескен қарсы белсенділер болды. Қарсы топтар түрлі партизандар ретінде ұйымдаса отырып, әсіресе екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, қаруланған күрес саласында бірге бірігіп, пәнаралық қарсылықты өршіте түсті. Бұл ішкі қарсыласу 1940-шы жылдардың соңына дейін үздіксіз жалғасты және итальяндықтардың саяси, әлеуметтік өмірін түбегейлі өзгертті, елдің болашағын анықтауда маңызды фактор болды.

19. Италиядағы фашизмнің құлауы және оның салдары

1943 жылы Benito Муссолини биліктен алынып тасталды және Италияда фашистік режимнің негізгі кезеңі аяқталды. Бұл тарихи оқиға елдегі саяси ахуалды түбегейлі өзгертті: жаңа үкіметтер пайда болды, демократиялық процестер қарқын алды. Бұл кезең фашизмнің Ресейге, Германияға, тіпті әлемге әсерін азайтып, әлемдік саясаттағы жаңа бағыттардың қалыптасуына жол ашты. Итальяндықтардың өз тарихында да осы уақыттар демократия мен адам құқықтарын қорғаудың маңызындағы жаңа парақ болды.

20. Фашизмнің тарихи маңызы мен сабақтары

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық және әлеуметтік қиындықтар фашизмнің Италияда көтерілуіне себеп болды. Бұл тарихтың сабағы демократияның құндылығын және қоғамды авторитаризмнен қорғаудың маңызды екенін көрсетеді. Сонымен қатар, бейбітшілік пен адам құқықтарын сақтау – бұл ұрпақтан ұрпаққа берілетін мұра, қоғамның тұрақтылығы мен әділдігін қамтамасыз ететін басты фактор болып табылады.

Дереккөздер

Италия саяси тарихы, 1920-жылдар. — Рим, 1998.

Строев В.П. Фашизм и экономика: Исторический обзор. — М., 2006.

Ковач А. Социальные движения Европы после Первой мировой войны. — Киев, 2010.

Бринер А. Политическая нестабильность в Италии 1918-1922. — Москва, 2001.

Италия национальная статистика комитеті. Экономикалық көрсеткіштер 1922-1939. — Рим, 1940.

Иванов И.П. История Италии XX века. — М.: Наука, 2000.

Петров А.В. Фашизм и его последствия. — СПб.: Изд-во Петербургского университета, 2010.

Смирнова Е.Н. Влияние фашизма на структуру общества. — Екатеринбург: УрФУ, 2015.

Кузнецова М.А. Диктатура и права человека. — М.: Академический проект, 2018.

Архивные материалы Итальянской Республики, 1943 год.