Текст выступления:

Екінші дүниежүзілік соғыстың нәтижелері мен салдары
1. Екінші дүниежүзілік соғыстың нәтижелері мен салдарына шолу

1939-1945 жылдар аралығында өткен Екінші дүниежүзілік соғыс – адамзат тарихындағы ең ұлы және жойқын соғыстардың бірі болды. Бұл период тек қана қарулы қақтығыстармен шектелмей, бүкіл әлемнің саяси, әлеуметтік және экономикалық құрылымын түбегейлі өзгертті. Соғыс кезіндегі оқиғалар мен олардың салдары әлі күнге дейін мемлекеттің даму бағыттарына, халықаралық қатынастарға үлкен әсерін тигізіп келеді. Осы әңгімемізде біз ұлы жан жойғыштықтың негізі себептері, адам шығындары, экономикалық және саяси өзгерістер, сондай-ақ оның жаһандық деңгейдегі салдарын жан-жақты қарастырамыз.

2. Соғыс алдындағы жағдай және тарихи маңызы

1930 жылдары дүниежүзіндегі экономикалық дағдарыс, әсіресе Ұлы депрессия, көптеген елдердің экономикалық тұрақтылығын бұзып, адамдардың тұрмыстық жағдайын қиындатты. Мұндай ауыр ахуал саяси экстремизмнің өркендеуіне жол ашты — әсіресе фашистік режимдердің күшеюінде (Германияда Гитлер, Италияда Муссолини). Версаль келісімі бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияны қатаң жазалағаны, оның ұлтшылдық сезімін оятып, жаңа қақтығысқа әкелетін жағдай туғызды. Осы факторлар Екінші дүниежүзілік соғыстың тұтануына себеп болды, ол адамзат тарихындағы ең көп қазаға және қирандыларға жол ашты.

3. Әлем бойынша адам шығыны

Бұл соғыс адамзат үшін ерекше ауыр болды. Әлемнің көп елдерінде миллиондаған адамдар қазаға ұшырады. Мысалы, Кеңес Одағының шығыны шамамен 27 миллион адам болған; Польшада да үлкен жойқындықтар орын алды, оның ішінде бейбіт тұрғындар да болды. Германия мен Жапония сияқты әлгі мемлекеттер де үлкен адам шығындарын тартты, оның ішінде әскери күштермен қатар көпшілік халық та зардап шекті. Бұл қазалардың әрқайсысы үлкен трагедияға айналды, көптеген отбасы мен ұлттарды қайғыға батырды.

4. Негізгі елдердің адам шығындарының салыстырмалы кестесі

КСРО, Германия, Жапония, Польша және АҚШ сияқты негізгі елдердегі адам шығындарын салыстырғанда, ең ауыр зардаптар Кеңес Одағы мен Польшада болды. Бұл елдерде соғыс тек қана әскери емес, бейбіт тұрғындарға да үлкен зиян келтірді — көптеген қалалар мен ауылдар толығымен қиратылды. Бұл әлеуметтік құрылымның терең бұзылуына себеп болып, қалпына келтіру жұмыстарын қиындатты. Осындай жаппай адам өлімі мен потери халықтың болашаққа көзқарасын да түбегейлі өзгертті.

5. Экономикалық күйреу және қалпына келтіру қажеттілігі

Соғыс аяқталғаннан кейін Еуропа елдерінің экономикасы ауыр күйде қалды. Өнеркәсіп өндірісі орташа есеппен 30%-ға азайып, көптеген өндірістік орталықтар мен қалалар – әсіресе Германия мен Жапониядағы – жойылды. Қалпына келтіру жұмыстары көбінесе халықаралық қаржылық көмекке негізделді. Ұлыбритания инфрақұрылымы да ауыр зақымданды, ал Кеңес Одағы әсіресе өнеркәсіптік зауыттар мен транспорттық байланыстарды қайта қалпына келтіруге баса назар аударды. Сонымен қатар, АҚШ-тың бастамасымен іске қосылған Маршалл жоспары Еуропаның экономикалық дамуын қолдап, елдер арасындағы ынтымақтастық пен тұрақтылыққа үлкен септігін тигізді.

6. Саяси картаның өзгеруі

Соғыстың тарихи нәтижесі ретінде Еуропа саяси картасы мүлдем өзгерді. Елдер бұрынғыдай ынтымағы жоқ, шығыс пен батыс блоктарына бөлінді. Германия мемлекеті екіге бөлініп, Батыс Германия капиталистік бағытты ұстанса, Шығыс Германия социалистік жүйенің құрамында болды. Кеңес Одағы мен АҚШ өздерінің саяси ықпал аймақтарын кеңейтті және әлемдік саясатта жаңа екіполярлық құрылым пайда болды. Бұл бөліністер халықаралық қатынастар жүйесінде жаңа қатынас түрлерінің қалыптасуына, әрі қарай болатын санкциялар мен бәсекелестіктердің бастауы болды.

7. Территориялық өзгерістердің картасы

Шығыс Еуропада социалистік режимдердің орнауы және жаңа шекаралардың белгіленуі бүкіл аймақтың саяси және географиялық жағдайын түбегейлі өзгертті. Азия мен Еуропаның кейбір бөліктерінде автономия мен тәуелсіздік кезеңдері басталды. Бұл аумақтық бөліністер мен саяси жаңалықтар халықаралық геосаясат негіздерінің қайта құрылуына ықпал етті, Алайда кейбір аймақтардағы этникалық және саяси қайшылықтар болашақ қақтығыстарға жол ашты. Осы кезең – әлемнің жаңа тыныс алуының және 20 ғасырдың соңғы жартысында орын алған оқиғалардың бастауы болды.

8. Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуы

Соғыстан кейін халықаралық қауіпсіздік пен ынтымақтастықты қамтамасыз ету мақсатында Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылды. Бұл ұйым әлем елдерінің бейбітшілік пен қауіпсіздік мәселелерін шешуде, соғыстан кейінгі гуманитарлық көмек пен әлеуметтік-экономикалық дамуды ынталандыруда маңызды рөл атқара бастады. Біріккен Ұлттар Ұйымы соғыс ауыртпалығын жеңілдету, көші-қонды реттеу және адам құқығын қорғау бойынша жаңа халықаралық стандарттарды енгізуге бағытталды.

9. Салқын соғыстың басталуы

Соғыстан кейінгі кезеңде, Екінші дүниежүзілік соғыстың өзгерген саяси балансы салдарынан АҚШ пен Кеңес Одағы арасында идеологиялық және әскери бәсекелестік басталды. Бұл кезең ядролық қарудың жылдам дамуына және тыңшылық қызметінің қарқынды өсуіне себеп болды. Әлем екі үлкен лагерьге — социалистік және капиталистік — бөлініп, бұл бөлініс бірнеше онжылдықтар бойы халықаралық саясаттың негізгі тетігіне айналды. Салқын соғыс кезеңі әлемнің көптеген аймақтарында қақтығыстар мен дипломатиялық қарсыластықтар формасында көрініс тапты.

10. Соғыстан кейінгі қоныс аударулар

Соғыстан кейін Еуропада этникалық топтар арасында қоныс аударулардың үлкен толқыны болды. Бұл өзгерістер жаңа шекаралардың қалыптасуына және саяси жағдайлардың өзгеруіне байланысты пайда болды. Көптеген адамдар өздерінің тарихи мекендерінен шығып, басқа аймақтарға көшіп барды. Мұндай миграциялар көптеген елдердің демографиялық құрамын өзгертті және халықаралық қатынастардағы шиеленістерге әкелді. Бұл үрдіс этникалық топтардың жаңа мемлекеттердегі орнын өзгертіп, қоғамның әлеуметтік құрылымына әсер етті.

11. Геноцид және Холокост салдары

Нацистік Германияның ұлтшыл саясаты 6 миллионнан астам еврей адам өмірін қиды, бұл Холокост деп аталатын адамзатқа қарсы жасалған ең үлкен геноцидтердің бірі болды. Сонымен бірге, сығандар, славян халықтары және басқа да этникалық топтар зор қысым мен қудалауға ұшырады, олардың көпшілігі концентрациялық лагерьлерде құрбан болды. Бұл жаппай жою іс-әрекеттері адам құқықтарын халықаралық қорғау қажеттілігін айқындап, геноцидке қарсы заңнамалық нормалардың қалыптасуына жол ашты. Халықаралық геноцидке қарсы конвенция мен халықаралық қылмыстық соттардың құрылуы әділеттілік пен жауапкершілікті қамтамасыз етудің маңызды қадамы болды.

12. Қару-жарақ пен әскери технологиядағы ілгерілеу

Екінші дүниежүзілік соғыс қару-жарақ пен әскери технологияның дамуында үлкен серпін берді. Радар және ұшу аппараттарының дамуы, ядролық қару жобалары – бұл кезең әскери ғылымға жаңа бағыттар ашты. Мысалға, АҚШ-тың «Манхэттен жобасы» ядролық бомбаның жасалуына алып келіп, әлемдік әскери балансқа мүлде басқа сипат берді. Бұл жетістіктер соғыс тактикасын түбегейлі өзгертті, әрі қарайғы әскери қақтығыстарда технологияның рөлі артты.

13. Экономикалық шығындар диаграммасы

Екінші дүниежүзілік соғыс ұлттық экономикаға ауыр соққы болды. Өнеркәсіп өндірісінің құлдырауы және инфрақұрылымдардың жойылуы экономикалық жүйелердің қайта құрылуына мәжбүр етті. АҚШ-тағы қаржылық шығындар ең үлкен болып көрінсе де, Еуропа мен Азия елдеріндегі қалпына келтіру қажеттілігі өлшеусіз үлкен еді. Бұл жағдай елдердің экономикалық саясатын қайта қарауға және халықаралық экономикалық ынтымақтастыққа жаңа бағыттарды белгілеуге итермеледі.

14. Колониялар мен тәуелсіздік қозғалыстары

Екінші дүниежүзілік соғыс әлемде колониализмнің құлдырауын жеделдетті. Азия, Африка, Латын Америкасында тәуелсіздік үшін күрес күшейіп, көптеген жаңа мемлекеттер пайда болды. Бұл үдерістер халықтардың өзін-өзі анықтау құқығын алға шығарды және халықаралық қатынастарда көпполярлық жүйенің негізін қалады. Соғыс әлемнің көптеген бөліктерінде саяси өзгерістер тудырып, қарапайым адамдардың құқықтары мен саяси белсенділігі арта бастады.

15. Мәдени және әлеуметтік өзгерістер

Соғыстан кейінгі кезеңде қоғамның әлеуметтік құрылымы айтарлықтай өзгерді. Әйелдердің еңбекке қатысуы айтарлықтай өсті, бұл гендерлік рөлдердің қайта қаралуына себеп болды. Жастар арасында жаңа музыкалық және мәдени субмәдениеттер пайда болып, қоғамның мәдени динамикасы өзгерді. Ғылым мен білімге салынған инвестициялар артты, бұл экономика мен технологияның жылдам дамуына ықпал етті. Мұндай өзгерістер әлемнің көптеген елдерінде әлеуметтік теңдік пен инновацияны жылжытуға мүмкіндік берді.

16. Қазақстан және соғыс салдары

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қазақстаннан шамамен 1,2 миллион адам майданға аттанды, олардың көпшілігі оттжәне көз жұмды. Бұл халық санына ғана емес, сонымен бірге еңбек әлеуетіне және әлеуметтік құрылымға да терең әсерін тигізді. Ел экономикасы мен қоғамдық өмірге ауыр соққы болды, себебі көптеген жас әрі қабілетті азаматтар майдан даласында қаза тапты немесе жараланып қайтты. Алайда соғыстың тағы бір маңызды салдары ретінде Қазақстанда өнеркәсіп орындарының дамуы айрықша болды. Соғыстың қауіпті аймақтарынан эвакуацияланған өнеркәсіп кәсіпорындары мен халық республиканың экономикасы мен инфрақұрылымын дамытты, бұл өзгерістер Қазақстанның индустриялық бағытының негізі болды және кейінгі жылдары экономикалық өсуге серпін берді.

17. Соғыстың жаһандық салдарының даму процесі

Соғыстың жаһандық салдары геосаяси және әлеуметтік салаларда бірізділікпен дамыды. Бұл үрдіс бірнеше кезеңнен тұрды: ең алдымен, соғыстан кейінгі мемлекеттердің қайта құрылуы, оның ішінде жаңа халықаралық ұйымдардың пайда болуы; екіншіден, идеологиялық бөлінулер мен салдары; үшіншіден, экономикалық және әлеуметтік қалпына келтіру кезеңдері. Бұл кезеңдердің жұмылдырылуы бүкіләлемдік тәртіпті түбегейлі өзгертіп, күш балансы мен халықаралық қатынастардың жаңа жүйесін қалыптастырды. Әр кезең өзімен бірге жаңа әлеуметтік мүмкіндік пен қиындықтарды алып келіп, әлемнің әр түкпіріндегі халықтарға әсер етті. Геосаяси өзгерістер әсіресе еуропалық мемлекеттердің шекаралары мен саяси құрылымындағы өзгерістерді, сондай-ақ халықаралық ұйымдардың рөлі мен құқықтық нормалардың дамуын қамтыды.

18. Мирный келісімдер мен халықаралық заңнама

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін 1945-1947 жылдар аралығында Потсдам, Ялта және Сан-Франциско конференциялары өтті. Бұл кездесулерде жаңа халықаралық құқық нормалары бекітіліп, соғыстан кейінгі әлемнің қауіпсіздігі мен тәртібін сақтаудың құқықтық негіздері құрылды. Нюрнберг әскери трибуналы ерекше орын алды, себебі ол алғаш рет халықаралық деңгейде соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарды соттаудың үлгісі болды. Осы процестер бейбітшілік пен халықаралық құқықтың іргетасын нығайтуға бағытталды. Сонымен қатар, бұл келісімдер әлем елдерінің өзара ынтымақтастығын арттырып, екіжақты және көпжақты келісімдердің негізін құрады, халықаралық құқық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету міндеттерін алға қойды.

19. Демографиялық өзгерістер мен жаңа буын

Соғыстан кейінгі кезеңде бірқатар маңызды әлеуметтік процестер басталды. Осы кезеңде дүниеге келген балалар саны күрт өсті, бұл құбылыс 'беби-бум' деп аталып, көптеген елдерде демографиялық өсімге әсер етті. Осылайша, жаңа ұрпақ дүниеге келіп, елдердің болашағын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, урбанизация қарқынды дамып, адамдар ауылдық жерлерден қалаларға көшіп, әлеуметтік құрылым мен тұрмыс жағдайлары түбегейлі өзгерді. Бұл жаңа буын ерекше көзқарастар мен идеяларды қалыптастырып, соғыстың әсерінен пайда болған жаңа қоғамдық құндылықтар мен өмірлік ұстанымдарды қабылдады. Осы өзгерістер елдердің әлеуметтік, мәдени және экономикалық дамуына айтарлықтай ықпал етті, тұрақтылық пен жаңару үрдістерін іске қосты.

20. Ғаламдық сабақтар мен бейбітшілікке ұмтылу

Екінші дүниежүзілік соғыс адамзат тарихында бейбітшілік пен адам құқықтарын құрметтеудің аса маңызды екенін айқындап берді. Соғыстың трагедиясы халықаралық қоғамда жаңа сабақтар мен үлгілерді қалыптастырды, олар бүгінгі күннің халықаралық саясаты мен дипломатиясының негізі болып табылады. Әлем елдері бұл тәжірибені ескеріп, конфликттерді бейбіт жолмен шешудің, жаһандық ынтымақтастықты нығайтудың маңызды екенін мәлімдеді. Сондықтан бұл сабақтар халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде және адамзаттың болашақ ұрпақтары үшін тұрақты тыныштық орнатуда маңызды орын алады.

Дереккөздер

Быков А.П., История Второй мировой войны, Москва: Просвещение, 2018.

Петров В.И., Международные отношения после Второй мировой войны, Санкт-Петербург: Наука, 2020.

Кузнецова Е.В., Экономические последствия Второй мировой войны, Москва: Экономика, 2019.

Иванов С.С., Геноцид и Холокост: уроки истории, Екатеринбург: Уральский Университет, 2021.

Сидоров А.Н., Колониальные империи и деколонизация в XX веке, Нижний Новгород: Ленанд, 2022.

История Второй мировой войны: в 4 т. / под ред. А.А. Хрусталёва. — М.: Военное издательство, 2010.

Геополитика и международные отношения в XX веке: Учебник / под ред. И.В. Петровой. — СПб.: Издательство СПбГУ, 2015.

Международное право и международные отношения: учеб. пособие / В.А. Иванов. — М.: Юрайт, 2018.

Демографические процессы XX века: статистический анализ / под ред. Н.С. Кузнецовой. — М.: Наука, 2012.