Текст выступления:

XVIII ғасырдың басындағы қазақ-орыс қарым-қатынасы
1. XVIII ғасырдың басындағы қазақ-орыс қарым-қатынасының негізгі бағыттары

XVIII ғасырдың басында қазақ-орыс қарым-қатынасы тарихи маңызды кезеңге аяқ басты. Бұл кезеңде екі халықтың саяси, экономикалық және әскери байланыстары едәуір дамып, әрі күрделене түсті. Осы кезең қазақ даласында Жоңғар шапқыншылығы мен Ресей империясының шығысқа бағытталған экспансиясы сияқты факторларымен сипатталады. Қарым-қатынастың негізгі бағыттары саяси ықпал мен экономикалық алмасу арқылы қалыптасты, бұл қазақ елінің тарихи дамуында үлкен рөл атқарды.

2. Тарихи алғы шарттар мен саяси жағдай

XVIII ғасырдың басында қазақ хандығы қиын кезеңді бастан өткерді. Жоңғарлардың шапқыншылығы қазақ қауымына ауыр сынақ болды, бұл белгілі бір уақытқа дейін саяси тұрақсыздықты тудырды. Сонымен бірге, Ресей империясы өзінің шығыс бағытындағы саясатын ұлғайта бастады. Бұл жағдай қазақ-орыс қатынастарының жаңа кезеңге өтуіне себеп болды. Ресейдің экспансиясы қазақ топырағына ұлтаралық қарым-қатынастар мен ынтымақтастықтың жаңа формаларын әкелді.

3. Қазақ хандығы XVIII ғасырдың басында

XVIII ғасырдың басында қазақ хандары территория мен билікті үш жүзге – Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүзге бөлді. Бұл бөлініс ұлттық құрылымға өз ерекшеліктерін енгізіп, аймақтық биліктің дамуына ықпал етті. Әсіресе, хандықтың орталық билігінің әлсіреуі үш жүздің саяси тұрғыдан толық бірікпеуіне әкеп соқты, бұл өз кезегінде ішкі тұрақсыздықты тудырды. Ұлт саны шамамен 3 миллионға жетіп, халық демографиялық тұрғыдан өсті әрі қоғам күрделенді.

4. Ресей империясының шығыс саясаты

XVIII ғасырда Ресей империясы шығысқа қарай кеңейуді көздеді. Бұл бағытта түрлі әскери және дипломатиялық экспедициялар жасалды, орыс әскерлері бекіністер тұрғызып, аймақтық бақылауды нығайтты. Империя қазақ жерлеріне ықпалын арттыра отырып, сауда және мәдени байланыстар орнатты. Осылайша, Ресейдің шығыс саясаты қазақ халқы өміріне терең әсер етті, кей жағдайларда оны қорғаушы, ал кейде қарсылас ретінде көрінді.

5. Жоңғар шапқыншылығы және оның әсері

XVIII ғасырдың басында Жоңғарлардың қазақ жеріне жасалған бірнеше жойқын шапқыншылықтары болды. Бұл соғыстар қазақ хандарының күшін әлсіретті, халықтың тұрмысына кері әсерін тигізді. Жоңғар шапқыншылығы қазақтардың бірлігін артыру қажеттігін туғызды және Ресеймен одақтастық пен әскери ынтымақтастыққа итермеледі. Бұл оқиғалар өлкедегі билік тақталары арасында да өзгерістерге жол ашты.

6. Бұқар жырау мен Абылай ханның ұстанымдары

XVIII ғасырдағы Бұқар жырау қазақ халқының рухани көшбасшысы ретінде елдің бірлігі мен тәуелсіздігін қорғау үшін зор қызмет атқарды. Ол сыртқы қатерлерге қарсы дипломатиялық келіссөздерді қолдап, халық рухын көтерді. Абылай хан болса, өз билігін ұстап тұрып, Ресей империясымен келіссөздер жүргізуге ұмтылды. Ол елдің қауіпсіздігі мен бейберекетін басты назарға алып, тәуелсіздік пен бейбіт өмірді сақтауға тырысты.

7. XVIII ғасырдың басы: Қазақ-орыс елдері арасындағы сауда көлемі

XVIII ғасырдың басында қазақтар негізінен мал шаруашылығы өнімдері мен терілерді Ресейге экспорттады. Ал Ресей жағы қазақтарға металл бұйымдар, шаруашылық құралдары және күнделікті қажетті заттарды жеткізді. Сауда көлемі үш есе өсті, бұл екі ел арасындағы экономикалық байланыстың нығаюын және өзара тәуелділіктің артқанын көрсетті. Бұл қарым-қатынас қазақ қоғамы экономикасының дамуында ерекше орын алды.

8. Қазақ жүздерінің Ресейге қосылу жылдары

XVIII ғасырда қазақ жүздері Ресей империясына бодандыққа біртіндеп қосылды. Ең алғаш Кіші жүз Ресейге мойынсұнды, бұл бодандықтың бастамасы болды. Кейін Орта және Ұлы жүздер де Ресеймен келіссөздер жүргізіп, саяси ықпалдың әсері артты. Бұл үдеріс қазақ жерінің Ресей империясының құрамына енуі мен басқарудың жаңа формаларының енгізілуіне алып келді.

9. 1731 жылғы Кіші жүздің Ресейге ант беруі

1731 жылы Кіші жүздің ханы Әбілқайыр ресми түрде Ресей империясына бодандыққа ант берді. Бұл оқиға екі ел арасындағы саяси қарым-қатынастың негізін қалап, қазақ хандарының Ресеймен күрделі, бірақ тұрақты байланысын білдірді. Осы ант беру арқылы Кіші жүз Ресеймен әскери және сауда байланыстарын нығайтып, аймақтың тұрақтылығы үшін бірлескен саясат жүргізілді.

10. Патша әкімшілігінің саясаты және бекіністер салу

Ресей патшалығы қазақ даласында өз әкімшілігін енгізу мақсатында бекіністер мен әскери негіздер салды. Бұл бекіністер арқылы орыс билігі аймақтық бақылауды күшейтіп, сауда және әскери маңызды нұсқаларды бақылауға алды. Сонымен қатар, әкімшілік құрылымдар арқылы қазақ жерлерінде жаңа тәртіп орнатылып, патша өкіметінің ықпалы артты. Бұл үдеріс қазақтардың әлеуметтік-экономикалық және мәдени өміріне үлкен өзгерістер әкелді.

11. Қазақ қоғамындағы өзгерістер

Орыс бодандығы орнағаннан кейін қазақ даласындағы әкімшілік билік жаңа жүйеге ауысты. Патша өкіметі арқылы старшындар мен сұлтандар билікті жүзеге асырып, тиімді бақылау орнатты. Қазақтар жаңа әскери міндеттерге тартылып, орыс армиясына қосымша қызметтер атқарды. Сонымен қатар, салық жинау жүйесі өзгеріп, қаржы айналымы күшейді. Бұл үрдіс дәстүрлі билік құрылымдарының әлсіреуіне әкеліп, жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуына жағдай жасады.

12. Дипломатиялық және сауда мәселелері

XVIII ғасыр ішінде қазақ билеушілері мен Ресей арасындағы дипломатиялық байланыстар тұрақты түрде дамыды. Мемлекеттік келіссөздер елшіліктер арқылы жүріп, екі мемлекет арасындағы қарым-қатынас нығайды. Сауда бекеттерінің ашылуы ішкі нарыққа кең көлемде металл бұйымдары, киім-кешек және басқа қажетті тауарларды әкелді. Бұған қоса, қазақ ұлдарына орыс мектептерінде білім алу мүмкіндігі беріліп, мәдени алмасу күшейді, білім деңгейі артты.

13. Қазақ-орыс қатынасының негізгі сатылары

XVIII ғасыр басында қазақ-орыс қарым-қатынастары бірнеше маңызды кезеңнен өтті. Алғашында сыртқы әскери қауіптер мен Жоңғар шапқыншылығы себепті Ресейге қарай саясат өзгерді. Келіссөздер мен одақтастық кезеңі басталып, сауда және дипломатиялық байланыстар нығайды. Кейін Ресейдің әкімшілік және әскери ықпалы артты, қазақ жерлерінде бекіністер тұрғызылып, ерекше басқару жүйелері енгізілді. Бұл процестер Қазақстанның тарихында саяси және әлеуметтік өзгерістердің негізін қалады.

14. Ресей экспедицияларының ерекшеліктері

XVIII ғасырда Ресей империясының экспедициялары қазақ даласында географиялық зерттеулер мен әскери бақылау мақсатында жүргізілді. Экспедициялар әскери және ғылыми міндеттерді қатар атқарып, қазақ жерлерінің картасын жасады, табиғи ресурстарды зерттеді. Бұл саяси және экономикалық тиімділік үшін маңызды болды, себебі Ресей бұл экспедициялар арқылы аймақты бақылауға алды және өз ықпалын нығайтты.

15. Аймақтық қауіпсіздік және қорғаныс шаралары

Жоңғар шапқыншылығына қарсы қазақтар өз күштерін біріктіріп, жергілікті әскери жасақтарды құруды күшейтті. Бұл қорғаныс шаралары халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз етуде маңызды болды. Сонымен қатар, Ресей әскерімен бірлескен қорғаныс келісімдері қабылданып, шекаралас бекіністер салынды. Бұл бекіністер қазақ елін сыртқы қауіптілерден қорғауда маңызды рөл атқарды, аймақтық тұрақтылықты арттырды.

16. Қазақ-орыс әскери ынтымақтастығы оқиғалары

XVIII ғасырдағы қазақ-орыс әскери ынтымақтастығы Қазақстанның саяси және әскери тарихында маңызды орын алады. Бұл кезеңде қазақтар мен орыстар арасында әскери әрекеттер мен келісімдер тығыз түрде жүргізілді. Орталық мемлекеттік мұрағат деректеріне сүйенсек, қазақ батыры мен орыс қолбасшылары арасында бірқатар ортақ ұрыс және қорғаныс шаралары ұйымдастырылған. Бұл ынтымақтастық бір жағынан қазақ руларының қауіпсіздігін нығайтып, Ресей империясының шекараларын кеңейтуге жағдай жасады.

Әскери байланыстар көбінесе сыртқы жаулардан қорғануға, сондай-ақ ішкі тәртіпті нығайтуға бағытталған. Мысалы, қазақтардың орыс әскерімен бірлескен жорықтары жиі орын алып, қорғаныс құралдары, қару-жарақтар және әскери стратегиялар алмасылды. Бұл қатынастар қазақ қоғамындағы әскери құрылымдар мен дәстүрлі басқару жүйесі арасында үйлесімділікті қамтамасыз етті.

Негізінде, XVIII ғасырдағы қазақ-орыс әскери ынтымақтастығы – екі халық арасындағы мүдделердің тоғысуы, күштің келісілген қолданылуы мен сенімді ара-қатынас формасы ретінде тарихи маңызға ие. Мұндай байланыстар арқылы қазақ қоғамы өз қауіпсіздігі мен тәуелсіздігін сақтауға мүмкіндік алды, ал Ресей империясы шекараларын бекітіп, өз ықпалын арттырды.

17. Қазақтың тәуелсіздікке ұмтылысы

XVIII ғасырдың екінші жартысында қазақ қоғамында орыс бодандығына деген күдік пен сенімсіздік өсіп, ұлттық тәуелсіздік идеялары дами бастады. Бұл кезең – қазақтардың өз мемлекеті болу талабын ашық білдіре бастаған, тарихи маңызы зор уақыт болды.

Сырым Датұлы көтерілісі осы ұмтылыстың айқын көрінісі болды. 1783-1797 жылдар аралығында жүргізілген бұл қозғалыс халықтың өз жерін, еркіндігін қорғауға бағытталған күресі еді. Сырым Датұлы бастаған халық бас көтеріп, орыс әскерінің қыспағынан қорғанып, тәуелсіздік үшін күрескен айбынды тұлғаға айналды.

Сонымен қатар, Абылай ханның тұсында қазақтың тәуелсіздікке деген ұмтылысы ерекше нығайды. Абылай хан еркін әрі тиімді сыртқы саясат жүргізіп, қазақ руларының арасындағы бірлікті күшейтті. Ол қазақ мемлекеттігі мен ұлттық мәдениетті қорғау бағытындағы пәрменді басшы болды, оның саясаты қазақ халқының еркіндігін арттыруға үлкен қосымша жасады.

Осылайша, ұлттық еркіндік пен дербестік идеялары XVIII ғасырда қазақ қоғамының басты қозғалыс күші болып қалыптасты.

18. XVIII ғасырдағы қазақ-орыс қарым-қатынасының салдары

XVIII ғасырдағы қазақ-орыс қарым-қатынасы қазақ қоғамы үшін әлеуметтік және саяси тұрғыдан өлеуметтік өзгерістерге алып келді. Бұл кезеңде қазақ қоғамының дәстүрлі құрылымы күрделі өзгерістерге ұшырап, жаңа әкімшілік және әскери жүйелер енгізілді. Әскери-жүйелік өзгерістер қазақ руларының қорғанысын күшейтіп, ресейлік ықпалмен өзара байланыс артты.

Жер қатынастары мен дәстүрлі билік механизмдері де негізінен қайта құрылды. Бұл қазақ қоғамының қалыптасқан салт-дәстүріне жаңа талаптар енгізіп, оның тарихи ерекшелігін сақтай отырып, сыртқы жағдайларға бейімделуін қамтамасыз етті. Әкімшілік жүйе қазақтардың өміріне жаңа тәртіп пен ұйымшылдық әкелді.

Ресеймен қарым-қатынастың артуы сыртқы қауіптерді айтарлықтай азайтты, бұл қазақ даласының тұрақтылығын және тыныштығын бекітті. Сонымен қатар, экономикалық салада байланыстар кеңейді: сауда мен өндіріс қарқынды дамып, қазақ қоғамының материалдық жағдайы жақсара бастады.

Осы тарихи сабақтастық қазақ жеріндегі экономикалық және саяси дамудың іргетасын қалап, елдің болашақ дамуына жол ашты.

19. Қазақ-орыс қатынасына қатысты тарихи деректер

XVIII ғасырдағы қазақ-орыс қатынастарына қатысты аңыздар мен тарихи оқиғалар халық жадында сақталған. Мысалы, бір дерек бойынша, бірлескен жорықтарда қазақ жауынгерлері орыс әскерімен бірге батыл шайқастарға қатысты, олардың ерліктері ел аузында жиі айтылатын.

Тағы бір ерекше оқиға Абылай хан мен орыс өкілдерінің арасындағы келіссөздер болды. Бұл кездесу қазақ халқының сыртқы саясаттағы тәуекелдерін көрсетіп, екі жақтың өзара түсіністігі мен сенімін арттырдық.

Сонымен қатар, тарихи жазбаларда қазақтың белгілі батырларының орыс әскерлерімен достық қатынасы туралы да айтылады. Олар бір-біріне қолдау көрсетіп, ортақ қауіптерге қарсы бірлескен күрес жүргізген.

Бұл оқиғалар қазақ-орыс қарым-қатынасының көп қырлы, кейде қиыншылықтармен бірге дамығанын айқын көрсетеді.

20. XVIII ғасыр қазақ-орыс қарым-қатынасында тарихи белес

XVIII ғасыр қазақ-орыс қарым-қатынасының тарихында ерекше кезең болып табылады. Бұл уақыт ішінде екі халық арасындағы мәдени және экономикалық байланыстар нығайды. Қарым-қатынас жаңа мүмкіндіктер ашып, қазақ қоғамының дамуына серпін берді.

Бұл ғасыр қазақтардың ішкі саяси құрылымдарын өзгертіп, тәуелсіздік үшін күрестің ұлғаюына себеп болды. Сонымен қатар, экономикалық салада сауда дәуірі басталып, өндіріс пен ресурстарды пайдалану жолдары дамыды.

Нәтижесінде, XVIII ғасыр – қазақ халқының қалыптасуында және Ресеймен арадағы байланыстарында маңызды тарихи белес ретінде есте қалды.

Дереккөздер

А. Нұржанов. Қазақстан тарихы. Алматы, 2010.

Г. Мұханов. XVIII ғасырдағы қазақ жеріндегі Ресей саясаты. Атырау, 2015.

Қазақтың этнологиясы мен тарихы. Алматы, 2012.

И. Баймұратов. Ресей-Қазақ қатынастары. Астана, 2018.

Қазақстан тарихы архивтерінің жинағы. Алматы, 2000.

Қазақ тарихы. XVIII ғасыр. Алматы, 2010.

Орталық мемлекеттік мұрағат материалдары, 1700-1800 жж.

Сырым Датұлы және қазақ көтерілістері. Құжаттар жинағы. Астана, 2015.

Абылай хан дәуірі: саяси және әскери зерттеулер. Шымкент, 2018.