Текст выступления:

Xviii ғасырдағы қазақтардың материалдық мәдениеті
1. XVIII ғасырдағы қазақ халқының материалдық мәдениеті: негізгі бағыттары мен ерекшеліктері

XVIII ғасыр – қазақ халқының материалдық мәдениеті ерекше дамыған кезең. Бұл тұста киіз үй мен мал шаруашылығы қазақ мәдениетінің негізі болып қалыптасып, адамдардың күнделікті тұрмысындағы және рухани өміріндегі маңызы зор болды. Киіз үйдің құрылымы мен мал шаруашылығының тәсілдері қазақ халқының табиғатпен үйлесімін, өмір сүру салтын айқын көрсетті.

2. XVIII ғасырдағы қазақ қоғамы: тарихи-контекст және ұлт болмысы

XVIII ғасырда қазақ хандығы көптеген сыртқы қауіп-қатерлер мен шекаралық қақтығыстарға ұшырады. Бұл кезеңде қазақ қоғамы өз тәуелсіздігін сақтау үшін күрес жүргізді, сондай-ақ Ресей, Джунгария секілді көршілерімен сауда және дипломатиялық қатынастарды нығайтты. Қиын шарттар көшпелі мал шаруашылығының дамуына ықпал етті, себебі мал шаруашылығы қазақтардың негізгі экономикалық көзі болды. Материалдық мәдениет – киім, тұрғын үй, тұрмыстық заттар осы күрделі тарихи жағдайларға сай қалыптасып, қазақтардың ұлттық ерекшелігін айқындады.

3. Киіз үй: қазақтың дәстүрлі баспанасы

Киіз үй – қазақ халқының көшпенді өмір сүру салтына арналған ерекше баспана. Ол жылдам жинауға және ыңғайлы тасымалдауға мүмкіндік берген. Киіз үйдің құрылысы табиғи материалдардан жасалып, қысы-жазы тұрақты жылылық пен жайлылық ұсынды. Бұл баспананың ішкі ұйымдастырылуы қазақтардың тұрмыстық және рухани дәстүрлерін айна ұқсап бейнеледі.

4. Киіз үйдің құрылысы мен негізгі элементтері

Киіз үйдің басты элементтері оның мықты әрі үйлесімді ғимарат болуын қамтамасыз етті. Кереге – ағаштан жасалған дөңгелек пішіндегі қаңқа, киіз үй қабырғасын құрады. Уықтар шатырды ұстайды, олардың саны үйдің көлеміне байланысты өзгерді. Шаңырақ – төбеде орналасқан дөңгелек бөлім, ол оттың үстінен шығып, ауаның айналымына мүмкіндік береді. Киізден жабылған есіктер мен киіз басу әйелдердің шеберлігі мен еңбегінің жемісі болатын, бұл киіз үйдің ұйытқысы ретінде маңызды рөл атқарды.

5. Ұлттық киімдер: материалдары мен тігін технологиясы

XVIII ғасырдағы қазақтың ұлттық киімдері табиғи материалдардан, негізінен малдың терісі мен жүнінен жасалды. Киімдердің тігілуі мен әрлеуі ерекше тәсілдермен жүзеге асып, әрбір бөлшек тігіншілік шеберлігінің айнасы болды. Мысалы, киімдерде ою-өрнектер қолмен таңбаланып, ұлттық мәдениетті білдіретін символдар қолданылды. Бұл киімдер тек жылытып қана қоймай, әйелдердің шеберлігін, ру мен жас ерекшелігін көрсететін маңызды элемент болды.

6. XVIII ғасырдың ұлттық киімдерінің түрлері мен материалдары

XVIII ғасырдағы қазақ киімдерінің түрлері түрлі климаттық жағдайларға сәйкес таңдалды. Қыста жүннен жасалған тон мен шапандар киілді, жазда жеңіл тукілден тігілген киімдер танымал болды. Кестелер мен ою-өрнектер киімнің эстетикалық және мәдени маңызын арттырды. Бұл таңдау халықтың тұрмыс ерекшелігі мен табиғатқа бейімділігін айқын көрсетеді.

7. Мал шаруашылығы – экономикалық өзек

Мал шаруашылығы XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының экономикалық тірегі болды. Қой, жылқы, сиыр, түйе сияқты төрт түлік мал халықтың күнделікті тұрмысы мен сауда-сатығында маңызды рөл атқарды. Малдың саны олардың отбасылық статусын, байлығын көрсетті. Сонымен бірге малдың өнімдері киім-кешек, тамақ және сауда тауарларына айналды, бұл қазақтар арасында өзара байланысты нығайтты.

8. Төрт түліктің қазақ даласындағы үлесі

Жылқы мен қой қазақ шаруашылығында басты құрал болды, олар көлік пен азық-түлік көзі ретінде кең таралды. Диаграмма қазақ мал шаруашылығының құрылымдық ерекшеліктерін айқын көрсетеді: қой мен жылқы көптеп саналып, сиыр мен түйенің үлесі аздау болды. Бұл төрт түліктің ерекшеліктері табиғат пен адамның қажетін үйлестіре бейімделгенін көрсетеді.

9. Тұрмыстық құрал-жабдықтар мен жиһаздар

XVIII ғасырда қазақтар тұрмыс құрал-жабдықтарын табиғи материалдардан жасап, оларды ұқыпты әрі сәнді безендірді. Мәселен, ағаштан жасалған стол, орындықтар мен шкафтар қазақ халқының дәстүрлі әсемдік пен қолданушылық қажеттіліктерін қанағаттандырды. Әр үйде тұрмыстық заттар үйлесімді орналастырылып, киіз үй ішінің ыңғайлығын арттырды. Бұлар тұрмыстың жайлы әрі функционалды болуын қамтамасыз етті.

10. Қазақтың ұлттық тағамдары мен ас даярлау дәстүрі

Қазақ халқының ас мәдениеті төрт түлік малға негізделді. Ет, сүт және одан жасалатын өнімдер басты тағамдар болды. Ұлттық тағамдарда казы, қарта, өсімдік өнімдерін пайдалану кең таралды. Ас даярлау барысында ұлттық дәстүрлер сақталып, қонақжайлық пен бауырмалдық рөлі ерекше мәнге ие болды, себебі ас үй мәдениеті қазақ қоғамында әлеуметтік қарым-қатынастың символы болды.

11. Зергерлік бұйымдар және олардың маңызы

XVIII ғасырдағы қазақ әйелдерінің зергерлік бұйымдары олардың әлеуметтік мәртебесін айқындады. Әрбір руға тән ою-өрнектер мен безендіру үлгілері бұйымдарға ендіріліп, ру белгілері арқылы айырмашылық байқалды. Ұсақ күміс пен алтын бұйымдар сәндік қана емес, сонымен қатар оберегтік қасиетке ие болды. Кейбір зергерлік заттар салттық рәсімдерде ерекше қадірге ие болып, рухани маңызын арттырды.

12. Ер адамның қару-жарағы мен сауыт-сайман жиынтығы

Ер адамның қару-жарағы оның қорғанысындағы және мәртебесіндегі маңызды элемент болды. XVIII ғасырда қазақтар жүздеген жылдар бойы қолданылған садақ, найза, қорғаныш сауыттарын пайдаланды. Қару-жарақтың ою-өрнектері мен сапасы оның иесінің батылдығы мен әлеуметтік статусын білдірді. Бұл құралдар күнделікті өмірде және жауға қарсы күресте ерекше рөл атқарды.

13. Қазақ ою-өрнектері және сән өнері

Қазақ ою-өрнектері ұлттық мәдениеттің айнасы ретінде табиғат пен рухани дүниенің бейнесі болды. Әр өрнектің өзіндік мәні бар: «құс қанаты» жеңілдік пен бостандыққа, «қошқар мүйіз» берекеге нұсқады. Ою-өрнектер тұрмыстық заттар мен киімдерді әсемдеп, мәдени дәстүрлерді әрі қарай жеткізуге қызмет етті. Киіз үй ішіндегі жабдықтар мен зергерлік бұйымдарда да бұл өрнектер ұлттық нақышты ерекше түрде көрсетті.

14. Киіз үйді құру үдерісі

Киіз үйді құру кезең-кезеңімен арнайы рәсімдер мен еңбек бөлінісі негізінде іске асырылды. Шеберлер мен отбасы мүшелері әрқайсысының міндетін орындап, баспананың мықты әрі ыңғайлы болуын қамтамасыз етті. Материалдарды жинаудан бастап, киіз басу мен ағаш бөліктерді дайындау, орнату тәртібі қатаң сақталып, ұлттық дәстүрлерге сәйкес жүргізілді. Бұл үдеріс халықтың бірігуі мен ынтымағын нығайтты.

15. Қолөнер шеберлері: қоғамдағы орны мен рөлі

XVIII ғасырдағы қазақ қоғамында қолөнер шеберлері ерекше мәртебеге ие болды. Олардың жасаған заттары тұрмыс қажеттіліктерін қанағаттандырып қана қоймай, ұлттық стиль мен рухты сақтауға көмектесті. Киіз басу, зергерлік бұйымдар жасау, ағаш және тері өңдеу салаларында өнерпаздар өз шеберліктерімен танылды. Бұл шеберлік сабақтастығы қазақ мәдениетінің маңызды компоненті болып қалды.

16. XVIII ғасырдағы тұрмыстық заттардың түрлері мен қолданылуы

XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының тұрмыстық заттары табиғи материалдардан құралғанын айта кеткен жөн. Бұл ұлттың көшпелі тұрмысына сай келетін негіздер ойдағыдай көрініс тапқан. Қазақтар киіз, ағаш, тері сынды қолжетімді және қоршаған табиғаттан алынатын ресурстарды күнделікті өмірде кеңінен пайдаланды. Киізден жасалған бұйымдар — киіз үйдің бөлшектері мен тұрмыстық құралдар, мысалы, төсеніштер мен жабдықтар, адамдардың жайлы өмір сүруін қамтамасыз етті. Ағаштан ойылған ыдыс-аяқтар мен теріден шыққан кебеже, тұмар секілді заттар отбасының өзіне тән, бірегей салт-дәстүрлерін сақтап қалуына ықпал етті. Осы тұрғыда этнографиялық зерттеулер мен музей коллекциялары XVIII ғасырдағы қолданылған заттардың нақты түрлері мен олардың құрамында табиғи материалдардың үстемдігін дәлелдейді. Бұл мәліметтер көшпелі халықтың өмір салтының табиғатпен тығыз байланысты екенін көрсетеді, сондай-ақ олардың материалдық мәдениетін терең түсінуге мүмкіндік береді.

17. XVIII ғасырдағы сауда және айырбас дәстүрлері

XVIII ғасырдағы қазақ қоғамында ірі сауда жәрмеңкелері – экономикалық өмірдің маңызды нүктелері болды. Бұл жәрмеңкелерде мал, киіз сияқты негізгі құнды заттар басқа халықтардың ортамен алмастырылды. Осындай сауда-саттықтар тек экономика ғана емес, сонымен қатар мәдени байланыстардың нығаюына себеп болды. Өзара айырбасқа тұз, шай, мата сияқты күнделікті қажет заттар кеңінен енгізіліп, олар қазақтардың тұрмысында аса маңызды рөл атқарды. Көшпелі өмір салтымен тығыз байланыста болған осы дәстүрлер отбасылық құрылымға және жартылай көшпелі қоғамның ішкі қарым-қатынастарына керемет әсер етті. Бұл кезеңде сауда мен айырбас әдістері елдің түрлі аймақтарындағы халықтар арасында сенім мен түсіністіктің артуында үлкен рөл атқарды, қоғамның әлеуметтік және экономикалық дамуына негіз салды.

18. Табиғи орта мен ауа райының әсері

XVIII ғасырдағы қазақтардың өмірін табиғат және ауа райы өзіндік бір ерекше қалыптастырды. Мысалы, қыстың қатаң суығы мен көктем мен күздің жауын-шашыны адамдардың күнделікті жоспарлары мен тұрмысын нақты айқындады. Бұл климаттық шарттар ауыл шаруашылығынан бөлек, мал шаруашылығының да ерекшеліктерін тудырды. Табиғи орта көшпелі тұрмысқа икемделген жабдықтарды, киімдерді және баспаналарды ұйғаруға себепші болды. Киіз үй ерекше жылулық пен қорғаныш қасиеттеріне ие болды, ал киімдер табиғи жүн мен былғарыдан жасалып, қатал ауа райына төзімділік берді. Осындай жағдайлар қазақтарда адамның табиғатпен үйлесімді өмір сүру салтын дамытты және материалдық мәдениетті қалыптастыруда негіз болған.

19. XVIII ғасырдағы материалдық мәдениеттің бүгінгі мәні

XVIII ғасырдағы қазақтардың материалдық мәдениетінің элементтері бүгінгі күні де өз құндылығын жоғалтпай келеді. Ол қазіргі интерьер дизайндарында ұлттық нақышты сақтау арқылы ерекше және тартымды атмосфера қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ұлттық киімдер мен театр костюмдері қазақтардың тарихи танымын арттыруда маңызды роль атқарып, мәдени мұраның сақталуына ықпал етеді. Сонымен қатар, киіз үй мен ұлттық тағамдар еліміздің туристік тартымдылығын арттыра отырып, ұлттық брендтің маңызды бөлігін құрайды. Бұл материалдық мәдени мұра жастарға өздерінің дәстүрлерін терең түсінуге көмектесіп, ұлттық сәйкестіктің нығаюына себепші болады. Осы арқылы төл мәдениетіміздің маңыздылығы мен рухани байлығы сақталып, келешек ұрпаққа жеткізіледі.

20. Тарихи тамырлардан — келешекке сабақ

XVIII ғасырдағы қазақтың материалдық мәдениеті ұлттың табиғатпен үндес, үйлесімді өмір сүру дәстүрлерін қалыптастырды. Бұл мұра ұлттық бірегейліктің негізі болып, бүгінгі күннің мәдени дамуында зор маңызға ие. Өткен дәуірден қалған бұл құндылықтар бізге өз тамырымызды, салт-дәстүрімізді сыйлау мен құрметтеу, болашаққа бағыт-бағдар алу сабақтарын береді. Осылайша, тарихымыздың тағылымы ұлттық рухымызды биік деңгейге көтеріп, мәдени келешегімізді кемелдендіреді.

Дереккөздер

Әубәкір, Қ. Қазақ халқының материалдық мәдениеті: XVIII ғасырдағы зерттеулер. Алматы, 2015.

Нұрмағанбетов, А. Қазақтың көшпелі тұрмысы мен мәдени салт-дәстүрлері. Нұр-Сұлтан, 2018.

Жұмабаев, Б. Қазақтың ұлттық киімдері мен ою-өрнектері. Алматы, 2020.

Садықова, Г. Мал шаруашылығы қазақ қоғамындағы рөлі. Шымкент, 2017.

Ерман, М. Қазақтың дәстүрлі баспаналары мен тұрмыстық заттары. Қарағанды, 2019.

Абаев Л.К. Қазақтардың этнографиясы. – Алматы, 1992.

Мархабаев Б.Т. XVIII ғасырдағы қазақ қоғамы және оның мәдениеті. – Алматы, 2005.

Назарбаев Н.А. Қазақтың көшпелі тұрмысы: тарихи тұжырымдар. – Нұр-Сұлтан, 2010.

Смайылова Г.К. Қазақтың материалдық мәдениеті: тарихи аспект. – Алматы, 2018.