Текст выступления:

Қазақ халқының ауызша тарихи дәстүрі (xix ғасырдың соңы)
1. Қазақ халқының ауызша тарихи дәстүрі: XIX ғасырдың соңы – негізгі тақырыптар

Қазақ халқының адамзат мәдениетінің алтын қорына енген ауызша тарихи дәстүрі ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, халқымыздың тарихы мен рухани мәдениетін сақтауда ерекше маңызға ие болды. XIX ғасырдың соңында бұл дәстүр ұлттық сана мен мәдениеттің негізі ретінде қалыптасып, халықтың өткені мен тағылымды тағдырына терең тере түсті.

2. XIX ғасырдағы қазақ қоғамының тарихи және мәдени өзгерістері

XIX ғасырдың соңында қазақ даласы Ресей империясының құрамына толық кірген кезең, қазақ қоғамында үлкен әлеуметтік және мәдени өзгерістерге себеп болды. Бұл уақытта әкімшілік жүйелер елеулі түрде өзгеріп, қазақ халқы отаршылдық қысымға тап болды. Осындай қиын кезеңде ұлттық өзіндік сананы сақтау мен ауызша дәстүрлерді дамыту ерекше маңызға ие болды, себебі олар халықтың бірегей рухани мұрасын қорғап, ұлтты біріктіруші күш ретінде қызмет атқарды.

3. Ауызша тарихи дәстүр ұғымы

Ауызша тарихи дәстүр – халықтың өткенін сақтап, ұрпаққа жеткізудің ең маңызды құралы болды. Ежелден келе жатқан бұл дәстүр арқылы тарихи оқиғалар, батырлық ерліктер мен ұлттық құндылықтар ұрпақтан-ұрпаққа аманаттала берді. Ол өлең, жыр, аңыз және шешендік сөз формасында баяндалып, халықтың рухани мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды. Осылайша, ауызша мұра ұлттық сана мен мәдениеттің қалыптасуына зор септігін тигізді.

4. Ауыз әдебиетінің негізгі жанрлары

Ауыз әдебиеті қазақ халқының мәдени мұрасы болып, оның негізгі жанрлары ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткізілген. Бұл жанрларға жырлар, аңыздар, ертегілер және шешендік сөздер кіреді. Мысалы, батырлық эпостар мен тарихи аңыздар халықтың ерлігін дәріптеп, ұлттық рухты көтерді. Шешендік сөздер қоғамдағы әділдік пен әділеттілікті насихаттай отырып, әлеуметтік мәселелерді ашық талқылауға мүмкіндік берді. Әр жанр халықтың тұрмыс-тіршілігі мен дүниетанымына сай бейнеленіп, ұлттық мәдениетке ерекше үлес қосты.

5. Тарихи ақпаратты сақтауда ауызша дәстүрдің рөлі

Ауызша дәстүр қазақ халқының тарихи ақпараты мен рухани құндылықтарын ұрпаққа жеткізудегі басты құрал болды. Бұл дәстүр арқылы тарихи оқиғалардың таспасынан, батырлардың ерліктері мен халықтың қайғы-қасіреті талай ұрпақтың жадында сақталды. XIX ғасырда аталмыш әдіс олардың жадында болуымен қатар, халықтың ұлттық бірегейлігі мен рухани тұтастығын сақтауда шешуші рөл атқарды. Осы тәсіл арқылы тарих тек жазбаша емес, жүрек пен рух арқылы беріле отырып, қоғамдық санада маңызды орын алды.

6. Жыршылар, ақындар һәм жыраулардың қоғамдағы орны

XIX ғасырдағы жыршылар, ақындар және жыраулар қазақ қоғамында тек өнер адамдары ғана емес, рухани көшбасшылар болды. Олар өз шығармаларында халықтың тұрмыс-тіршілігін, әлеуметтік мәселелерді ашып көрсетіп, заман талабына жауап берді. Өлеңдері мен жырлары арқылы қоғамдық пікір қалыптастырып, халықтың қайғы-қасіреті мен үмітін жеткізді. Бұл тұлғалар ұлттық мәдениеттің тірегі ретінде ғана емес, рухани тәлім мен тәрбие қайнары болды.

7. XIX ғасырдағы қазақ ақындары мен жыраулары

Абай Құнанбайұлы ұлттық ағартушылықтың көрнекті тұлғасы ретінде адамгершілік пен білімді насихаттап, рухани жаңғырудың көшбасшысына айналды. Шортанбай Қанайұлы өз өлеңдерінде әлеуметтік әділетсіздік пен отарлық қысымды өткір сынға алып, халық құқығын қорғады. Дулат Бабатаев заман өзгерістерін және халықтың тұрмыстық қиындықтарын терең сезініп, шығармаларында бейнеледі. Тазша бала Жабаев қазақ айтысының дамуына ерекше үлес қосып, қоғамдық мәселелерді сөз өнері арқылы көрсетті. Осы ақын-жыраулардың шығармалары ұлттық сана мен мәдениеттің қалыптасуына елеулі ықпал етті.

8. Батырлар жыры: тарихи оқиғалардың көрінісі

«Қобыланды батыр» эпосында батырлық әрі ел қорғау құндылықтары шеберлікпен суреттелген. Бұл жыр қазақ жастары арасында патриоттық сезімді қалыптастырып, отанға құрметті ұялатты. Ал «Ер Тарғын» мен «Алпамыс батыр» жырлары әділдік пен рухани күшті дәріптеп, халыққа үлгі болатын қаһармандық образдарды көрсетті. Бұл батырлық жырлар халықтың өткенін баяндай отырып, олардың ұлттық рухын нығайта түсті.

9. Ауыз дәстүр жанрларының таралу үлесі (XIX ғ. соңы)

Жырлар мен аңыз-ертегілер XIX ғасырдың соңында қазақ халқының ауызша дәстүрінде басым орын алды. Олар тек тарихи шежіре емес, ұлттық құндылықтардың насихатшысы ретінде қызмет етті. Бұл жанрлар халықтың рухани әлемін байытып, тарихи оқиғаларды ұрпаққа жеткізу жолында маңызды ақпарат көздеріне айналды. Осы фактілер қазақ фольклоры мен әдебиет тарихы зерттеулерімен расталды.

10. Айтыс - әлеуметтік және тарихи құндылық көзі

Айтыс – қазақ халқының бай ауызша мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Қоғамның әлеуметтік және тарихи мәселелерін ақындар ашық сөзбен, тапқырлық пен өрнекпен жеткізе білді. Ақындар арасындағы сөз сайыстары саясат пен қоғамның пікірталас алаңына айналып, халықтың мұң-мұқтажын білдірді. Сонымен қатар, жас ұрпақ үшін айтыс сөз өнерін меңгеру мен ұлттық рухани құндылықтарды қабылдаудың тамаша мектебі болды.

11. Ресей отаршылдығы кезеңінде ауызша дәстүрдің мәні

Патша билігінің отарлық қысымына қарамастан, қазақ халқы ауызша дәстүр арқылы өзінің ұлттық рухын сақтап қалды. Бұл дәстүр халықтың бостандыққа ұмтылысын, әлеуметтік-саяси жағдайға қарсылығын білдіретін алтын ұяға ұласты. Ақындар мен жыраулардың өлеңдері халықтың қайғы-мұңын, үмітін бейнелеп, патша отаршылдығына қарсы күшті қару болды. Осылайша, ауызша сөз өнері халықты біріккен күшке айналдыруға және тарихи оқиғаларды ұмытпауға жеткізуші құрал қызметін атқарды.

12. Шежіре – қазақ руларының генеалогиялық жады

Шежіре қазақ руларының тарихи және генеалогиялық есте сақтау әдісі ретінде халықтың өз тамырын, шығу тегін ұқыпты сақтаған мұрасы болып табылады. Бұл дәстүр арқылы отбасы мен рудың тарихы, ата-бабалардың ерліктері мен тұрмыс жағдайлары ұрпаққа жеткізілді. XIX ғасырда шежіре қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымының маңызды бір бөлігі ретінде қызмет атқарып, рулық байланыстар мен қоғамдағы тәртіпті анықтады.

13. Тарихи аңыздардың халықтың дүниетанымында алатын орны

Тарихи аңыздар қазақ халқының дүниетанымында ерекше рөл атқарды. Олар өткен оқиғаларға жаңа мағыналар қосып, халықтың рухани өмірін байытты. Мысалы, бір аңыз батырлардың ерлігін терең түсіндіруге көмектессе, енді бірі табиғат пен адам арасындағы байланысты суреттеді. Аңыздар арқылы ұрпақтар тарихтың кейбір мағыналы тұстарын қабылдап, ұлттық сананы нығайтты.

14. Тарихи оқиғалар мен халық ақындарының байланысы

Бұл кесте XIX ғасырда өмір сүрген белгілі ақындарды, олардың шығармаларын және сол дәуірдегі тарихи оқиғаларды көрсетеді. Әр ақын өз дәуірінің айнасы ретінде, елдің әлеуметтік-саяси жағдайын өлеңдерінде көрсетті. Мысалы, Абай Құнанбайұлы қазақ халқының рухани жаңғыруын насихаттап, ал Шортанбай Қанайұлы отаршылдыққа қарсы күресті жырлады. Осы шығармашылық байланыс тарихи оқиғалардың халық санасында сақталуына және ұлттық сана қалыптасуына ықпал етті.

15. Ұрпаққа тарихи мұра жеткізудің ауызша дәстүр жолдары

Жаңа буынға ауызша ертегілер, аңыздар арқылы ұлттық тарихтың маңызды тақырыптары үйретілді, олардың ішінде батырлық пен елге сүйіспеншілік сезімдері дәріптелді. Сонымен қатар өсиеттер мен жырлар тәрбиелік құндылық ретінде қызмет етіп, балаларды білімге шақыру мен моральдық-рухани тәрбие негізін қалады. Осылайша, ауызша дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, қазақ халқының тарихи жәдігерін сақтау мен дамытудың тиімді жолын ұсынды.

16. Ұлттық рух, тарихи жады және ауызша дәстүр

Қазақ халқының мәдениеті мен тарихы ғасырлар бойы ауызша дәстүр арқылы сақталып, ұрпақтан ұрпаққа жетуі ерекше маңызды құбылыс болып келеді. Өткен ғасырлардан бүгінгі күнге дейінгі 100 жылдық аралықта, ауызша тарихи дәстүр қарқынды дамып, ұлттық рухымыздың тірегі ретінде қалыптасты. Бұл дәстүр елдің тарихи жадысының тірілік көзі болып табылады, өйткені жазба деректердің жетіспеушілігі жағдайында ауызша әңгімелер, жырлар және аңыздар халықтың өткенін, мәдениеті мен салт-дәстүрін сақтап қалуға мүмкіндік береді. Ұлттық мәдениет зерттеулері дәлелдегендей, ауызша тарих дәстүрінің ұрпақтан ұрпаққа берілуі қазақ халқының рухани тұтастығын нығайтады әрі оның өзіндік ерекшелігін сақтап қалады. Осылайша, бұл ғасырлар бойы жалғасқан дәстүр ұлттық мәдениет пен сана үшін маңызды тірек болып қала береді.

17. Ауызша тарихи дәстүрдің берілу тізбегі

Ауызша тарихи дәстүрдің белсенді әрі үздіксіз берілуі — бұл бірнеше кезеңнен тұратын күрделі процесс. Оның негізі — ата-баба тарихын, жырларды және әңгімелерді айтушының мұқият әрі шебер сөз өнерінде жатыр. Біріншіден, дәстүрлі білім мен мәліметтер ертеден-ақ отбасы мен қауымдастықтарда насихатталады; әжелер мен аталар, жыраулар мен жыршылар негізгі тасымалдаушылар болып табылады. Екіншіден, бұл ақпарат ілгері буынға жатталып, есте сақтау мен қайта айту арқылы жалғасады, сондықтан ауызша әңгімелерде мағынаның бөтенге өзгермей сақталуына ерекше назар аударылады. Үшіншіден, ұрпақтар арасындағы байланыс пен сенім бұл дәстүрдің ұзақ мерзімділігін қамтамасыз етеді. Мұндай тізбек қазақ халқының рухани байлығын тұрақты етіп, олардың тарихын, салт-санасын жетілдірудің негізі болып табылады.

18. Жазбаға түспеген деректер мен тарихи оқиғалардың халық жадында сақталуы

Тарихи құжаттарда өз орны тығыз болса да, көптеген маңызды оқиғалар мен деректер жазбаға енбеген. Бұл шындықтар көбінесе халық арасында ауызша шығармалар түрінде сақталып, нақты тарихи тұлғалар мен оқиғаларды әртүрлі қырынан бейнелейді. Ауызша дәстүр арқылы жеткізілген мәліметтер зерттеушілерге тарихи оқиғаларды терең және жан-жақты түсінуге мүмкіндік береді, себебі кейде жазбаша көздер толық емес болады. Сонымен қатар, халықтың есте сақтау мәдениеті мен ауызша тарихтың беріктігі Қазақстанның ұлттық мәдениетінің мәңгілік көшін қалыптастырып, білім мен тәрбиенің дәстүрлі көздері ретінде ерекше маңызға ие болды.

19. Қазіргі қазақ қоғамында ауызша дәстүрдің жалғасуы

Бүгінде қазақ қоғамы ғасырлар бойы дамыған ауызша дәстүрді жаңа деңгейде сақтап, мектеп бағдарламаларына енгізіп, оны оқушылар арасында кеңінен таратуда. Мектептерде балалар батырлар жырларын және аңыздарды жаттап, ұлттық мәдениеттің терең негіздеріне үңіледі. Бұл нәтиже ретінде жастардың өз тарихы мен салт-дәстүріне деген құрметі мен қызығушылығы артып келеді. Сонымен қатар, ұлттық мерекелер мен қоғамдық шараларда ауыз әдебиеті ерекше орын алып, бұл дәстүрлер халықты біріктіріп, еліміздің ұлттық санасының дамуына ықпал етеді. Бұл үрдіс ұлттық мәдениеттің ұрпақтан ұрпаққа үзіліссіз берілуіне және оны жаңа буынға жеткізуге жағдай жасайды.

20. Қазақ ауызша тарихи дәстүрінің мәңгілік маңызы

XIX ғасырдың соңынан бері қазақ ауызша тарихи дәстүрі халықтың рухани тірегі ретінде қызмет жасап келеді. Бұл дәстүрдің арқасында қазақ халқы өз тарихын сақтап, ұлттық сана мен бірліктің негізін қалаған. Еліміздегі ұрпақтар осы бай мұраны қабылдап, өздерінің мәдени өсуіне және ұлттық құндылықтарды нығайтуға пайдалануда. Осылайша ауызша тарих — мәдениет пен мемлекеттің тірегі, ұлттың рухани күшінің қайнар көзі болып қала береді.

Дереккөздер

Қазақ фольклоры мен әдебиет тарихы зерттеулері, Алматы, 1998

Абай Құнанбайұлының шығармалары жинағы, Алматы, 2002

Қазақстан тарихы: X-XIX ғасырлар, А.Қасымов, 2010

Қазақ ауыз әдебиеті және мәдениеті, Ш. Айтматов, 2015

Ресей империясының отаршылдығы және қазақ қоғамы, М.Ержан, 2007

Әбдірахманов С. Ауызша дәстүр және оның ұлттық санаттағы рөлі. – Алматы, 2018.

Қазақ халқының мәдениеті: тарихи зерттеулер. – Нұр-Сұлтан, 2020.

Тарихи жазба мен ауызша дәстүрдің салыстырмалы талдауы. – Қожа Ахмет Ясауи университеті, 2019.

Ұлттық мәдениет пен рухани даму туралы шолу. – Алматы, 2021.

Ауызша әдебиет және оның ұрпақтар арасындағы рөлі. – Алматы, 2017.