Текст выступления:

Қазақстанның xix–xx ғасыр басындағы мәдениеті
1. Қазақстанның XIX–XX ғасыр басындағы мәдениеті: Шолу және негізгі тақырыптар

XIX–XX ғасыр басы Қазақ мәдениетінің жаңғыруы мен дамуының маңызды кезеңі болды. Бұл дәуір ұлттық рухтың оянуы, дәстүрлердің қайта жаңғыруы және жаңа мәдени идеялардың қалыптасуымен ерекшеленеді. Қазақ халқы осы кезеңде өз тарихының, тілінің және өнерінің бай мұрасын насихаттап қана қоймай, сонымен қатар заман талабына сай жаңару жолына түсті.

2. XIX–XX ғасыр басындағы тарихи және әлеуметтік контекст

XIX ғасырдың соңынан бастап Қазақстан Ресей империясының құрамына кірді. Бұл кезеңде халық саны артты, әкімшілік жүйе өзгерді. Орыстандыру саясаты жүзеге асырылып, жаңа мектептер ашылды. Бұл мектептер қазақтардың ұлттық мәдениетін жаңартуға негіз қаласа, сонымен бірге орыс тілін үйрету арқылы орыстандыруды күшейтті. Осылайша, қазақ қоғамы жаңа әлеуметтік және мәдени құрылымдарға бейімделе бастады.

3. Жаңа әдеби ағымдардың қалыптасуы

XIX ғасырдың соңында қазақ әдебиетінде жаңашыл ағымдар пайда болды. Қазақ жазушылары мен-ақындары дәстүрлі фольклорға сүйене отырып, заманауи тақырыптарды қозғап, ұлттық рухты жаңғыртты. Олар халықтың әлеуметтік жағдайын, білім мен ғылымды дамыту қажеттілігін атап көрсетті. Осындай әдеби шығармалар қоғамдағы ой-пікір төңірегінде сөз қозғалып, қазақ мәдениетін тұтас жаңғыртуға ықпал етті.

4. Ұлттық зиялылар мен олардың рөлі

Бұл кезеңнің басты тұлғаларының бірі — Әлихан Бөкейхан, ол қоғамдағы ұлттық сана мен мәдениеттің дамуына ерекше күш салды. Оның қоғамдық-саяси қызметі қазақ елінің тәуелсіздікке ұмтылысын нығайтты. Ахмет Байтұрсынұлы тілді, әдебиетті сақтау мен дамытуға көп еңбек сіңіріп, білім мен ғылымды насихаттады. Ал Міржақып Дулатұлы ұлттық ағартушылық пен мәдениетті көтеруді мақсат етіп, баспасөз ісін дамытты. Осы зиялылар халықтың рухани күш-қуатын арттырып, мәдени жаңғырудың негізін қалады.

5. Музыка өнері: Күй және ән дәстүрінің дамуы

Бұл дәуірде қазақ музыкасы жаңа тыныс алып, күй мен ән өнері қарқынды дамыды. Күй – халықтың жан дүниесін тереңдей жеткізер ерекше өнер түрі болып, қобыз, домбыра сияқты ұлттық аспаптар кеңінен қолданылды. Ән дәстүрлері халық өмірінің әртүрлі сәттерін, махаббат пен ерлік жайларын жырлады. Музыкалық шығармалар қазақтың ұлттық мәдени мұрасын сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізудің маңызды құралына айналды.

6. Халық ауыз әдебиеті мен эпос үлгілері

Халық ауыз әдебиеті – қазақ мәдениетінің жанды және ежелгі бөлігі. Бұл кезеңде жырлар, аңыздар, эпостық дастандар кеңінен таралды. Эпос үлгілері халықтың батырлық жорықтарын, тұрмыс-салттарын, дүниетанымын бейнеледі. Олар ғасырлар бойы ауыздан-ауызға жетіп, халық пен тарихи оқиғаларды байланыстырып, ұлттық сана мен құндылықтарды қалыптастырды.

7. Қазақ баспасөзінің даму динамикасы, 1879–1917

1879 жылдан бастап қазақ баспасөзінде белсенділік артты. Газет пен журналдардың саны көбейіп, қоғам мүшелерінің ақпаратқа қолжетімділігі жоғарылады. Бұл үрдіс қоғамдық пікір алмасуды кеңейтіп, мәдени және саяси сана дамуына серпін берді. Халық арасында оқырмандар санының өсуі ұлттық шығармашылық пен білім алудың кең таралуына ықпал етті.

8. Оқу-ағарту жүйесіндегі түбегейлі өзгерістер

XIX ғасырдың соңында медреселер мен мектеп-интернаттар көбейіп, білім беру жүйесі қарқынды дамыды. Ыбырай Алтынсарин қазақ-орыс мектептерін ұйымдастырып, жаңа оқулықтар әзірлеумен айналысты, бұл білім сапасын арттырды. Оқу бағдарламасына математика, тарих, орыс тілі енгізіліп, оқушылардың танымы кеңейді. Осы өзгерістер ұлттық жастардың сауаттылығын көтеріп, мәдени жаңғырудың негізін жасады.

9. XIX–XX ғасыр басындағы білім беру орындары және оқушы саны

1900-1914 жылдар аралығында білім беру мекемелерінде оқушы саны едәуір өсті. Мектептер мен медреселердің саны артқан сайын білім алушылардың да саны көбейді. Бұл мәлімет қазақ ұлттық білімінің даму қарқынын, халықтың білімге деген құштарлығын айқындайды. Осылайша, ұлттық білім деңгейі тұрақты түрде жоғарылады және қоғамның білімге деген құрметі артты.

10. Театр өнерінің қалыптасу кезеңі

XIX ғасырдың соңында қазақ театр өнері пайда бола бастады. Алғашқы драмалық қойылымдар халық өмірінен алынған сюжеттермен бейнеленді, ол ұлттық өмір салты мен менталитетті терең түсінуге мүмкіндік берді. Театр өнері қоғамдағы мәдениеттің дамуына үлкен серпін беріп, көрермендердің рухани тәрбие алуына ықпал етті. Бұл өнер түрі қазақ мәдениеті үшін жаңа өріс ашты.

11. Сәулет өнеріндегі өзгерістер мен қалалар құрылымы

Бұл уақыттағы сәулет өнері ұлттық нақыштарымен қатар, жаңа стильдердің әсерін де сезінді. Қалаларда жаңа үйлер мен қоғамдық ғимараттар пайда болды, олардың сәулет үлгілері еуропалық бағытқа ыңғайланды. Сондай-ақ, қазақ дәстүрлі сәулеті сақталып, үйлесімді үйлер мен қоғамдық орындар құрылды. Бұл өзгерістер қалалардың дамуына, мәдени орталықтардың қалыптасуына әсер етті.

12. Қолөнер мен тұрмыс салтының өзгеруі

Қазақ шеберлері киіз үй мен кілем жасауда ұлттық нақыштарды сақтай отырып, олардың өрнектерін жаңа заманауи стильдермен толықтырды. Бұл өнер түрлері күнделікті тұрмыста кеңінен қолданылып, маңызды орын алды. Зергерлік бұйымдар мен ер-тұрмандарда жаңа дизайн элементтері пайда болып, ұлттық киім үлгілері қайта жанданды. Дәстүрлі тұрмыстық заттар сәндік өнердің бір бөлігіне айналып, үй сәнін жақсартты.

13. Дәстүрлі діни сенімдер мен зайырлы білім үрдістері

XIX–XX ғасыр басында қазақ қоғамында дәстүрлі діни сенімдер мен зайырлы білім үрдістері қатар дамыды. Медреселерде исламдық ғылымдар оқытылып, ұлттық рухани дәстүрлер сақталды. Сонымен бірге, зайырлы мектептер мен оқу орындары ашылып, заманға сай білім беруге қол жеткізілді. Бұл екі бағыт қазақ мәдениетінің үйлесімді дамуын қамтамасыз етті.

14. Батыс әсерлері және мәдени ықпалдастық

Еуропалық киім мен техника қазақ өміріне енді, бұл мәдени жаңалықтардың таралуына ықпал етті. Қазақ зиялылары Ресейде білім алып, жаңашыл ойларымен елге қайтып, мәдени және қоғамдық дамудың негізін жасады. Орыс-қазақ мектептері мен ортақ оқулықтардың пайда болуы білім мен мәдениет саласында интеграцияны күшейтті. Осылайша, батыстық мәдениет ұлттық дәстүрмен араласып, Қазақстан мәдениетінің жаңа бағытын қалыптастырды.

15. Қазақ зиялыларының шығу санының өсуі, 1860–1920

1900 жылдан кейін қазақ зиялыларының саны күрт өсті. Бұл өсім ұлттық мәдениеттің дамуына тың серпін берді. Деректер көрсеткендей, зиялы қауымының өсуі қоғамдағы қоғамдық-саяси және мәдени ықпалды арттырды. Бұл кезең қазақ интеллигенциясының қалыптасу мен өркендеу дәуірі болды, олар қазақ қоғамының рухани және әлеуметтік жаңғыруына жетекшілік етті.

16. Кітап баспасы және алғашқы кітапханалар

Қазақстан орта ғасырлар дәуірінде кітап бастыру және кітапхана дәстүрін дамытуда маңызды кезеңдерді бастан өткерді. XV-XVII ғасырлар аралығында қолжазбалар мен ескі кітаптарды жинау, сақтау ісі кең өріс алды. Алматы және Түркістан қалаларында алғашқы кітапханалар құрылды, мұнда Құран мен діни, философиялық, медициналық еңбектер сақталды. Бұл кітапханалар білім мен мәдениеттің дамуына зор ықпал етті. Киелі қалаларда кітап баспасы институттары дамыды, ондағы шеберлер қағазды дайындау және мұқият безендіруді жетілдірді. Кітап баспасы халықтың рухани өмірін байытып, білім алайын құмартады.

17. Әйелдердің мәдениеттегі рөлі

Қазақ мәдениетінде әйелдердің ролі ежелден ерекше. Олар немерелерге ертегілер айтып, ұлттық әндерді үйретумен қатар, киіз үйдің сәндік өнерін дамытты. XIX ғасырда Әйгерім ханым секілді әйелдер әдебиет пен поэзияға өз үлесін қосты, қазақ қызықтары мен тарихи оқиғаларды күй, өлеңмен дәріптеді. Сонымен қатар, қолөнерден бастап тұрмыстық дәстүрлерді сақтауда да әйелдердің ықпалы зор болды. Олар мәдениетті ұрпақтан-ұрпаққа жеткізудің ең басты тірегі саналады.

18. Ұлттық спорт және ойын-сауық дәстүрлері

Қазақ халқының ұлттық спорт түрлері оның рухани мәдениетінің ажырамас бөлігі болып табылады. Аралдағы көкпар добы - ерлік пен бірлік символы; аударыспақ жарыстары, бәйге мен жамбы ату сайыстары халықтың рухын көтеріп, дене шынықтыруға септігін тигізеді. Ойын-сауық салттары, соның ішінде ән мен би, ұлттық домбыра мен қобыз аспаптарының үндері қазақ даласының кең байлығын паш етеді. Бұл дәстүрлер жас ұрпаққа мәдени мұраны түсіндіріп, қазақ болмысының ерекшелігін сақтауға бағытталған.

19. XIX–XX ғасыр басындағы қазақ мәдениетінің белді тұлғалары

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қазақ мәдениетінде бірқатар ұлы тұлғалар шықты. Мұхтар Әуезов әдебиеттің жаңа жанрларын дамытса, Ахмет Байтұрсынов қазақ тілінің грамматикасын жүйеледі. Абай Құнанбаев - қазақ руханиятының айнасы, оның өлеңдері халыққа терең философиялық ой сыйлады. Жанқожа батыр ұлттық батыры ретінде халықтың еркіндік күресін басшылыққа алды. Бұл тұлғалар қазақ мәдениетін жаңаша бағытта дамытып, ұлттық сана мен руханияттың өсуіне ықпал етті.

20. Қазақстан мәдениетінің жаңғыру кезеңінің маңызы

XIX–XX ғасыр басындағы мәдени жаңғыру қазақ қоғамының рухани өмірін терең өзгертті. Бұл кезең білім мен өнердің, әдебиет пен мәдениеттің жандануы болды. Ол ұлттық болмыс пен салт-дәстүрді сақтай отырып, сонымен бірге жаңа заманға бейімделудің жолын ашты. Мәскеудегі орыс ғалымдары да осы уақытта қазақ мәдениетін зерттеп, халық ауыз әдебиеті мен музыкасын жинақтады. Қазақстанның мәдениеті осы дәуірден бастап ғаламдық мәдени кеңістікке еніп, жаңа қырларымен танылды.

Дереккөздер

Ілиясова Г.А. Қазақстан тарихы. – Алматы: Аrys, 2021.

Тұрысбеков А. Қазақ мәдениеті тарихы. – Алматы: Наука, 2019.

Серікбаев Н. Қазақ зиялыларының рөлі. – Астана: Ғылым, 2023.

Жумабаев Б. Қазақ әдебиетінің дамуы. – Алматы: Раритет, 2020.

Жүнісбаев М. Қазақстандағы білім беру жүйесінің қалыптасуы. – Алматы: ЛитЕРА, 2018.

Меңлибаев А. Қазақстан мәдениеті тарихы. Алматы, 2024.

Сүлейменов Ә. Қазақ ұлттық руханияты. Нұр-Сұлтан, 2022.

Ғалымбекова Д. Қазақ кітап баспасы және мәдениет. Алматы, 2023.

Жұмабаев М. Қазақ спорт дәстүрлері. Шымкент, 2021.

Тоқтаров Б. XIX-XX ғасыр қазақ ақындары. Алматы, 2020.