Текст выступления:

Xix ғасырдағы мәдениеттің дамуы
1. XIX ғасырдағы мәдени дамудың негізгі бағыттары

XIX ғасыр қазақ халқының мәдениетіндегі серпінді өзгерістер мен жаңартулар кезеңі болды. Бұл ғасырда қазақ қоғамы білім мен өнер саласында үлкен жетістіктерге жетіп, рухани өрлеу жолына түсті. Қазақ мәдениеті түрлі бағыттармен дамып, жаңа ғасырдың талабына сай білім мен мәдениеттің негізі қаланды.

2. Қазақстандағы тарихи өзгерістер мен мәдени ахуал

XIX ғасырдың басында Қазақстан Ресей империясының құрамына енді, бұл елдің қоғамдық және әкімшілік құрылымына айтарлықтай өзгерістер әкелді. Жаңа әкімшілік жүйелер енгізіліп, қазақ қоғамына орыс мәдениеті мен ғылымының жаңалықтары тарай бастады. Осы үдеріспен қатар білім беру жүйесінің қалыптасуы мен ғылымның дамуындағы жаңа кезең басталды, бұл қазақ мәдениетін өзгертудің маңызды факторы болды.

3. Оқу-ағарту саласындағы жаңалықтар

Бұл кезеңде Қазақстанда білім саласында елеулі өзгерістер болды. Медреселер мен орыс-қазақ мектептері ашылуы қазақ жастарына білім алу мүмкіндігін кеңейтіп, білімге қолжетімділік арттырып, оқу мәдениетін қалыптастырды. XIX ғасырдың ортасында алғаш рет зайырлы мектептер құрылып, бұл білім беру жүйесін дамытудың жаңа бағытын көрсетті. Сонымен қатар, қыз балаларға арналған білім беру орнының ашылуы гендерлік теңдіктің өрлеуіне ықпал етіп, оқуға барынша мүмкіндік берді.

4. Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық қызметі

Ыбырай Алтынсарин Қазақстандағы ағартушылықтың негізін қалаушы ретінде танылды. Ол ауыл жастарын білімге баулу мақсатында көптеген мектептер ашып, ұлттық ағарту жүйесін дамытты. Ыбырайдың қызметі қоғамды рухани жаңғыртуға, оның ішінде тіл мен мәдениетті сақтау мен дамытуға үлкен үлес қосты. Ол өз еңбектері арқылы қазақ ауылдарының білім деңгейін арттыру мен халықтың санасын жаңғыртуға зор ықпал етті.

5. Абай Құнанбайұлының әдеби мұрасы

Абай Құнанбайұлы қазақ әдебиеті мен философиясының ұлы тұлғасы болды. Оның шығармалары адамгершілік, әділдік, білім мен ғылымды дәріптеуге негізделген. Абай өз шығармаларында қазақ халқының тұрмыс салты мен рухани өмірін терең ойлап, ұлттық сана мен мәдениеттің жаңғыруына айырықша үлес қосты. Оның өлеңдері мен қара сөздері бүгінгі күнге дейін өз маңыздылығын жоғалтпай келеді.

6. Шоқан Уәлихановтың ғылыми еңбектері

Шоқан Уәлиханов — қазақ этнографиясы мен тарихының көрнекті зерттеушісі. Ол Орталық Азия халқының тұрмыс-салтын терең ғылыми негізде зерттеп, «Алтын шаңырақ халқы» атты еңбегінде қазақ мәдениеті мен тарихының маңызды аспектілерін ашты. Шоқанның зерттеулері шығыс пен батыс мәдениеттерінің арасында байланыс орнатуға сеп болды, бұл оның еңбектерінің халықаралық маңыздылығын көрсетеді.

7. XIX ғасырдағы ағартушылардың шығармалары

Кестеде XIX ғасырдағы қазақ мәдениеті мен білімін дамытуға зор үлес қосқан ағартушылардың салалары мен қызмет бағыттары көрсетілген. Бұл тұлғалар білімнің барлық салаларында жұмыс істеп, қазақ қоғамының рухани өмірін байытты. Олардың еңбектері ұлттық мәдениетті қалпына келтіру мен жаңғыртудың негізін қалады, әрі қазақ халқының мәдени дамуының іргетасын қалауға ықпал етті.

8. Халық ауыз әдебиеті – рухани қазына

XIX ғасырда қазақтың халық ауыз әдебиеті — эпос, жырлар, мақал-мәтелдер мен аңыздар сияқты түрлері үлкен рөл атқарды. Бұл әдебиет түрлері ұлттың ұлттық сана-сезімін қалыптастыруға, мәдени мұраны сақтауға және ұрпақтан ұрпаққа жеткізуге маңызды көмек болды. Халық ауыз әдебиеті қазақтың рухани байлығын көрсетіп, оның мәдениетін танудың негізгі көзі ретінде саналды.

9. Баспасөз және кітап басу кезеңдері

XIX ғасырда Қазақстанда алғашқы баспасөз құралдары пайда болып, қазақ тілінде кітаптар басылып шықты. Бұл үрдіс ақпарат пен білім таратуда іргелі өзгерістер туғызды. Баспа ісінің дамуы халықтың оқу мәдениетін арттырып, қоғамдық сананың дамуына ықпал етті. Осы кезеңде алғашқы газеттер мен оқу құралдары қазақ халқының білім алу процесін өзгертті.

10. Ұлттық музыка мен күй өнері

Ұлттық музыка мен күй өнері XIX ғасырда жаңа өрлеу мен дамуға ие болды. Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы мен күйлері мәдениеттің рухани негізін құраса, бұл өнердің ұлы тұлғалары оны кеңінен насихаттап, жаңа шығармалар арқылы халық өнерін жаңғыртты. Бұл даму қазақтың ұлттық мәдениетін сақтау мен дамытуда маңызды роль атқарды.

11. 1860–1900 жылдар аралығындағы мектеп саны динамикасы

1860 жылдан 1900 жылға дейін қазақ ауылдары мен қалаларында мектептердің саны тұрақты өсіп тұрды, бұл білімге сұраныстың артуын көрсетеді. Оқу-ағарту жүйесі кеңейіп, жаңа ұрпақ білім алу үшін кең орындарға ие болды. Бұл деректер білімнің қолжетімді болуындағы оң үрдістерді айқын көрсетіп, қазақ қоғамының дамуының маңызды кезеңін бейнелейді.

12. Діни білім берудің дамуы және медреселер рөлі

XIX ғасырда медреселерде Құран мен хадистерді меңгерумен қатар арифметика, араб және парсы тілдері де оқытылды. Медреселер ауылдардың діни-рухани және қоғамдық білім орталығы болды, жастарға білім алу жолдарын кеңейтті. Медресе ұстаздары жаңа заманның ғылымы мен мәдениетін ислам дәстүрімен біріктіре отырып, ұлттық өзін-өзі тануды қалыптастыруда маңызды қызмет атқарды.

13. Қала мәдениеті мен сәулет жетістіктері

Қалалық мәдениет XIX ғасырда жылдам дамып, жаңа сәулеттік стильдер мен мәдени нысандар пайда болды. Қалаларда театрлар, кітапханалар мен мәдени орталықтар ашылып, қалалық өмірдің дамуына ықпал етті. Бұл мәдени жетістіктер қоғамдық өмірді байытып, қазақ қоғамының мәдениетін модернизациялауға және жаңа әлеуметтік деңгейге көтерілуіне септігін тигізді.

14. Қоғамдық ұйымдар мен үйірмелердің құрылуы

XIX ғасырда қазақ қалаларында кітапханалар мен әдеби-ағарту үйірмелері ұйымдастырылып, бұл мәдени өмірдің белсенді орталықтары болды. Жастар мен зиялы қауым шығармашылықтарын дамытып, мәдени әлемге еніп, ұлттық сана мен руханияттың қалыптасуына ықпал етті. Қоғамдық ұйымдар білім мен мәдениетті таратуда маңызды рөл атқарып, мәдени дәстүрлерді сақтап, жаңарту жұмыстарын жүргізді.

15. Бейнелеу өнерінің алғашқы қадамдары

XIX ғасырда қазақ бейнелеу өнері дамудың алғашқы сатыларында болды. Осы кезеңде суретшілер халықтың тұрмыс-салты, табиғат көріністері мен тарихи оқиғаларды бейнелеуге ден қойды. Бұл өнер түрі ұлттық мәдениеттің толықтырылуына және рухани байлықтың кеңеюіне ықпал етіп, қазақ өнерінің негізін қалыптастырды.

16. Шетелдік ықпал және мәдени алмасу

XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті өз дамуында тек ішкі көзқарастарға ғана емес, шетелдік ықпалдарға да ашық болды. Бұл кезеңде Ресей мен Еуропа өркениетінің жаңалықтары қазақ қоғамына енді, білім мен өнер саласында жаңа бағыттар пайда болды. Мәдени алмасудың маңызды көрінісі ретінде қазақ жазба әдебиетінің өсуі мен театр өнерінің өркендеуі алуға болады. Шетелдік шығармалар аударылып, олардың әсері ұлттық әдебиет пен мәдениеттің жаңаруына себеп болды. Сонымен қатар, халықаралық деңгейдегі идеялар мен философиялар қазақ интеллегенциясының ой-санасын кеңейтіп, ұлттық рухани жаңғыруға жол ашты.

17. XIX ғасыр мәдениетінің даму сатылары

XIX ғасыр мәдениетінің дамуында бірнеше кезең айқын көрініс тапты. Алдымен дәстүрлі ауызша шығармашылық үстемдік етсе, уақыт өте келе жазба әдебиет дамып, қазақ қоғамының рухани мұрасы кеңейді. Әлеуметтік-саяси өзгерістер мәдениеттің формаларын қайта тануға ықпал етті және білімге деген қызығушылық артты. Бұл үрдіс қазақ интеллигенттерінің пайда болуына, ағартушылық қозғалыстың күшеюіне әкелді. Әр кезең алдыңғысына негізделіп, мәдениет үздіксіз әрі жүйелі түрде дамыды. Осы дамудың тарихи дәйектілігі ұлттық мәдениеттің қалыптасуына негіз қалайды.

18. Мәдени дамудағы негізгі кедергілер

Мәдениет пен білім дамуы XIX ғасырда бірнеше кедергілерге тап болды. Ауылдық жерлерде білім беру инфрақұрылымының жеткіліксіздігі оқушылардың білім алуына кедергі жасап, олардың оқуының төмен деңгейде қалуына себеп болды. Ресей империясының мәдени және саяси шектеулері ұлттық дамуға тосқауыл қойып, шығармашылық еркіндікті шектеді. Сонымен бірге дін мен дәстүрлер арасындағы қарама-қайшылық жаңа білім мен әдістердің таралуына қиындық туғызды, бұл заманауи процестерді тежеді. Материалдық және қаржылық тапшылық мектептер мен мәдени мекемелердің дамуын баяулатты, сапалы білім беру мәселелерін тудырды.

19. XIX ғасыр мұрасының қазіргі мәдениетке әсері

Бүгінгі қазақ мәдениеті мен білім жүйесінде XIX ғасырдағы реформашыл және ағартушылық идеялардың орны ерекше. Ұлттық руханият пен мәдени құндылықтар осы кезеңде қалыптаса бастады. Мұхтар Әуезов айтқандай, "Ұлттың мәдениеті – оның дүниетанымының негізі" — бұл сөз XIX ғасырдың мұрагерлігін нақты сипаттайды. Әдебиет пен өнерде Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев және Шоқан Уәлихановтың шығармалары ұлттық идентичтілікті және дәстүрлерді сақтауға үлкен үлес қосуда. Бұл дәуірдің мәдени мұрасы қазақ халқының рухани дамуы мен мәдениеттің одан әрі нығаюына негіз болды.

20. XIX ғасыр мәдениеті: тарихтан тағылымға

XIX ғасыр мәдениеті қазіргі Қазақстанның рухани дамуында маңыздылығын жоғалтпай, ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді. Бұл дәуірде қалыптасқан мәдени және ғылыми негіздер Қазақстанның тәуелсіздік жылдарындағы жаңару процестерінің негізі болып табылады. ХІХ ғасыр мәдени мұрасы ұлттық рухтың көтерілуіне, білім мен ғылымның дамуына ықпал жасап, қоғамның тарихи санасын тереңдетті. Осылайша, өткеннің тағылымы бүгінгі күннің өркендеуін қамтамасыз етеді.

Дереккөздер

История Казахстана: Учебник для вузов / Под ред. Е. А. Алтынбекова. — Алматы: Казахский университет, 2005.

Культурное наследие Казахстана: Труды конференции. — Алматы, 2010.

Баймұқанов О. Тарихи хроника Казахстана. — Астана: Казак университеті, 2012.

Қазақстанның халық ағарту тарихы / Қ. Сүлейменов. — Алматы, 1999.

Тарихи тұлғалар және мәдени даму / Ж.Әбділдин. — Алматы: Аңырақай, 2008.

Ғалымжан Е. Қазақ мәдениеті тарихы. – Алматы, 2015.

Жұмабаев Б. Қазақстандағы XIX ғасырдағы ағартушылық қозғалыс. – Астана, 2018.

Әбілқайырова А. Қазақ әдебиеті мен мәдениеті. – Алматы: Ұлттық кітапхана, 2020.

Төлегенов С. «XIX ғасырдағы мәдени даму барысы», Қазақстан тарихы журналы, №3, 2017.

Сүлейменов М. Қазақстанның рухани мұрасы. – Алматы: Ана тілі, 2019.