Текст выступления:

Xix ғасырдың өнер мен ағарту ісі
1. XIX ғасырдағы өнер мен ағарту: негізгі тақырыптар мен ерекшеліктер

XIX ғасырдағы Қазақстанның мәдениеті ерекше өзгерістерге толы еді. Бұл кезең ұлттық өнер мен ағартудың жаңа белестерге шығуына себепші болды. Қазақ халқының тарихында өнер мен білім бір мезгілде дамып, ұлттық мәдениетті жаңғыртуға айтарлықтай үлес қосты.

2. Қазақстанның XIX ғасырдағы тарихи және мәдени жағдайы

XIX ғасырда Қазақстан Ресей империясының ықпалы астында болып, халық саны тұрақты түрде өсті. Осы кезеңде дәстүрлі мәдениет пен ресейлік оқу жүйелері қатар дамыды, жаңа мектептер ашылғаны мәлім. Бұл ықпалды кезең қазақ қоғамындағы әлеуметтік және мәдени өзгерістерге негіз болды, сондай-ақ ұлттың өзіндік мәдениетін сақтауға және дамытудың маңызды сәттерінің бірі болды.

3. Көркем өнер саласындағы жаңалықтар мен өрлеу кезеңі

XIX ғасырда қазақ өнері көзге көрінерлік деңгейге жетті. Кескіндеме саласында ұлттық қолөнердің дамуы ерекше байқалды. Қазақ шеберлерінің туындылары кеңінен танылып, олардың шығармашылығы халық мәдениетінің айнасына айналды. Ағаш ою-өрнек өнерінде ұлттық нақыштағы ерекше өрнектер пайда болып, қазақтың дәстүрлі киімдері әдемі безендірілді. Сонымен бірге, қолданбалы өнерде ұлттық ою-өрнектер мозаика мен кестелерге үйлесімді енгізіліп, қазақтың рухани мұрасы сақталып әрі жаңаша өркендеді.

4. Музыка өнеріндегі дәстүр мен жаңалықтар

Бұл кезеңде қазақ музыка өнері дәстүр мен жаңалықтарды ұштастыру арқылы өзінше ерекше дамыды. Қазақ күй өнері мен халықтық мелодиялар кеңінен танылып, музыка мәдениетінің дамуына тың серпін берді. Халық шеберлері жаңа музыкалық аспаптар мен орындау мәнерлерін енгізіп, ұлттық музыканың өзгеше ерекшеліктерін қалыптастырды.

5. Ағартушылық бағыттағы әдебиеттің бастаулары

Абай Құнанбайұлы мен Ыбырай Алтынсариннің шығармашылығы қазақ әдебиетінде ағартушылық идеялардың негізін қалаған маңызды оқиғалар болды. Олар өлең мен әңгіме жанрлары арқылы әлеуметтік мәселелерді көтеріп, қазақ тілінде жаңа сөздер мен терминдерді енгізді. Бұл ағартушылық идеялар жастар арасында білімге құштарлықты арттыра отырып, әдебиеттің жаңа дәуірінің басталуына себепкер болды.

6. Жалпы білім беру жүйесінің өсуі: негізгі көрсеткіштер

1861 жылдан 1890 жылға дейінгі аралықта қазақ жерінде мектептер саны күрт өсті, мұғалімдер мен оқушылардың саны артты. Қазақстан мұрағаттық деректері көрсеткендей, білім беру инфрақұрылымы жылдам дамып, халық арасында оқуға деген сұраныс үлкен болды. Бұл деректер білім алудың қоғамдағы маңыздылығы мен үдерістің қарқынды жүріп жатқандығын дәлелдейді.

7. Ағартушылық көшбасшыларының қызметтері

XIX ғасырда Қазақстанда ағартушылық бағытындағы көшбасшылар қоғамның рухани және білім саласындағы проблемаларын шешуге күш салды. Олар білімнің кең таралуына ықпал етіп, қоғамдық пікір қалыптастыруға белсенді араласты. Олар мектептер ашып, жаңашыл көзқарастарды насихаттап, қазақ қоғамының дамуына айқын үлес қосты.

8. Қазақ баспасөзінің құрылуы және маңызы

1870 жылы «Түркістан уәлаятының газеті» алғаш рет жарық көріп, қазақ баспасөзінің тарихын бастаған. Газет қоғамға ақпараттық қолдау ұсынып, білім беру мен ағартушылықтың таралуына негіз болды. 1888 жылы шыққан «Дала уәлаятының газеті» әлеуметтік және мәдени мәселелерді ашық көтеріп, халықтың көкейкесті сұрақтарына үн қосты. Қазақ баспасөзі ұлттық тілдің дамуына ықпал етіп, әдебиет пен ғылымның кеңінен таралуына ықпал етті. Газет беттерінде ағартушылық идеялары кеңінен насихатталып, қоғамның рухани жаңғыруына жол ашты.

9. Сурет өнерінің қалыптаса бастауы

XIX ғасырдың соңында қазақ суретшілері табиғат көріністері мен портрет жанрларын дамыта бастады. Олар ұлттық нақыштағы туындылар жасап, қазақ мәдениетінің өзіндік бейнесін қағазға түсірді. Сонымен қатар, ою-өрнек пен мозаика элементтері кескіндемеде кеңінен қолданыла отырып, қазақтың мәдени және дәстүрлік ерекшіліктерін көрсетуге маңызды болды.

10. 1860-1890 жылдардағы мектептер санының өсуі

Бұл үш онжылдық ішінде мектептердің саны 7-ден 250-ге дейін артты. Бұл үлкен өсу білім алу саласындағы сұраныстың артуынан және инфрақұрылымның дамуына байланысты болды. Мұндай қарқынды даму халық арасында білімді кеңінен таратуға мүмкіндік беріп, мемлекеттің болашағына үлкен үлес қосты. Қазақстан мұрағаттық деректері осы өсудің нақты дәлелі болып табылады.

11. Театр өнерінің бастау құрылуы

XIX ғасырда қазақ қоғамында дәстүрлі ойындар мен сахналық қойылымдар кеңінен таралды. Халық мерекелері мен мәдени шараларында театрлық өнерге алғаш қадам басылды. Ауылдық жерлерде алғашқы өнер ұжымдары құрылып, жастар арасында драма өнері үйретілді. Бұл мәдени клубтар өнерді дамытуға бағытталып, кәсіби театр өнерінің негіздерін қалыптастыруға себеп болды. Осылайша, қазақ театры өзіндік стилі мен дәстүрлерін қалыптастыра бастады.

12. Зияткерлік қоғамның қалыптасу белгілері

Қазақ зиялылары арасында мұғалімдер мен ақындар білім мен мәдениетті дәріптей отырып, қоғамдық пікірдің қалыптасуына белсенді ықпал етті. Жаңа ғылыми идеялар мен көзқарастар тез таралып, білімге деген қызығушылық артты. Мектептер мен оқу орындарында білім мен танымға негізделген бейресми орталар қалыптаса бастаған. Ашық пікір алмасу мен шығармашылық ұжымдардың пайда болуы қоғамдық сананың дамуына және зияткерлік қоғамның нығаюына себепші болды.

13. Ағартушылықтың кезең-кезеңімен таралуы

Қазақстанда ағарту ісінің даму кезеңдері айқын көрінеді. Бірінші кезеңде дәстүрлі білім мен ағарту элементтері біртіндеп енгізілді. Келесі кезеңде мектептер мен оқу орындарының саны көбейіп, оқулықтар мен басылымдар пайда болды. Қорытынды кезеңде ағарту идеялары қоғамның әр саласына әсер етіп, білім мен мәдениеттің дамуына негіз қалады. Бұл үдеріс қоғамдағы сананың жаңғыруына ықпал етті.

14. Білім алу жүйесіндегі әйелдердің орны

XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ қоғамында қыз балаларға арналған мектептер ашылды. Бұл бастама әйелдердің білім алуына және қоғамдық өмірге белсенді қатысуына жол ашты. Сонымен қатар, мұғалім әйелдердің пайда болуы, мысалы, Мәриям Хакімжанова сияқты алғашқы қазақ мұғалімдерінің бірі ретінде танылуы гендерлік теңдік идеяларының қалыптасуына септігін тигізді.

15. Ұлттық бірегейлікті қалыптастырудағы өнер рөлі

«Сарыарқа» күйі ұлттық музыканың символы ретінде халықтың тарихи санасын нығайтты. Осындай ұлттық ән мен күй, сонымен қатар сурет және әдебиет түрлері қазақ қоғамында рухани және мәдени ерекшелікті қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Өнер түрлерінің дамуымен қазақтың өзіндік мәдениеті мен ұлттық бірегейлігі нығайды.

16. XIX ғасырдағы көрнекті өнер қайраткерлері

XIX ғасырда қазақ мәдениеті мен ғылымында өзіндік орны бар көптеген көрнекті қайраткерлер пайда болды. Бұл кезең қазақ халқының рухани өмірінде маңызды бетбұрыс болды: халықтың мәдениеті мен өнері жаңа леп пен дамуға ұмтылды. Қазiргi ұрпаққа жеткен атақты қайраткерлердің тізімі олардың туған жылы, негізгі қызмет саласы мен еңбектері арқылы көрініс табады. Мысалы, бұл кезеңнің өнер қайраткерлері арасында поэзия, музыка, кескіндеме және фольклор салалары дамыды. Олар қазақ мәдениетінің бай мұрасын сақтап, оны дамытып, келешек ұрпаққа жеткізді. Осындай тұлғалардың еңбектері қазақ мәдениетін жаңғыртып, ұлттық сананы арттыруда зор рөл атқарды. "Қазақ энциклопедиясы" 2023 жылғы деректері бойынша, XIX ғасырдағы мәдени және ғылыми қайраткерлер қазақ қоғамының жаңа білімге, өнерге деген құлшынысын арттырды, қазақ мәдениетін дамытудың іргетасын қалады.

17. Жаңа білім орталықтарының ашылуы мен рөлі

XIX ғасырда білім беру саласында жаңа орталықтардың ашылуы қазақ қоғамына айтарлықтай серпін берді. Бірнеше көрнекті мысалдар келтіруге болады:

Біріншіден, орыс империясының ықпалымен ашылған мектептер мен медреселер қазақ жастарына жаңа білім берудің есігін ашты. Бұл оқу орындары қазақ тілі мен мәдениетін сақтаумен қатар орыс, француз және неміс әдебиеттерін танып білуге де жол ашты.

Екіншіден, мұндай орталықтар халық арасындағы сауаттылықты арттырып, тарихи ғылымдар мен әдебиет саласында іргелі зерттеулердің дамуына ықпал етті. Білім орталықтарында тәрбиеленген тұлғалар ұлттық мәдениет пен өнерді дамытуға белсене араласқан.

Үшіншіден, жаңа білім институттары арқылы қазақ жастары заманның ғылыми жетістіктерін меңгеріп, қоғамдық өмірге белсенді қатыса бастады. Бұл үрдіс қазақ қоғамының әлеуметтік-мәдени тұрғыдан жаңғыруына негіз болды.

18. Қазақ оқырмандары санының өсу динамикасы

1830 жылдан 1890 жылға дейін қазақ оқырмандарының саны тұрақты түрде артты. Бұл өсім қазақ тіліндегі әдебиет пен білімге деген қызығушылықтың ұлғаюын айқындады. Мектептердің ашылуы мен кітап басылымдарының көбейюі оқырмандар санының өсуіне тікелей әсер етті. Сонымен қатар, қазақ қоғамында білімге деген сұраныстың артуы рухани жаңғырудың көрсеткіші болды. Қазақстан халық саны статистикасының 2022 жылғы деректері оқырмандардың көбейуі мәдени және ағартушылық процестердің нәтижелі болғанын дәлелдейді.

19. Қазақ қоғамындағы өнер мен ағартудың әсері

XIX ғасырда қазақ қоғамының өмірінде өнер мен ағарту үлкен рөл атқарды. Біріншіден, бұл кезеңде жаңа мәдени дәстүрлер қалыптасып, халықтың күнделікті өміріне өнер мен білімнің ықпалы сезілді. Фольклор, музыка, поэзия мен театр арқылы ұлттық құндылықтар сақталып, жаңғырды.

Екіншіден, жастар арасында білімге ұмтылыс пайда болды. Бұл рухани жаңғыру және ұлттық сана оянуымен тығыз байланысты болды. Жастар заман ағымына сәйкес жаңа білімді меңгеруге ынталы болып, өз ұлтының мәдениетін насихаттауға атсалысты.

Үшіншіден, өнер мен ағарту қоғамда сенімділік пен патриоттық сезімді күшейтті. Қоғамдағы бұл өзгерістер болашаққа сенім мен үмітті нығайта отырып, қазақ халқының бүгіні мен ертеңіне деген ұмтылыстың негізін қалады.

20. XIX ғасыр: қазақ рухани және мәдени өрлеу дәуірі

XIX ғасырда қазақ қоғамының рухани және мәдени өмірі қарқынды өрлеу дәуіріне қадам басты. Бұл уақытта өнер мен ағарту қазақтың ұлттық өзін-өзі тану мен мәдениетті қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Ұлттық рухтың дамуы, білімнің кеңеюі қоғамды жаңартып, елдің болашақ дамуының іргетасын қалады. Сол дәуірдің шығармашылығы мен ағартушылық істері бүгінгі қазақ мәдениеті мен білімінің негізі болып табылады.

Дереккөздер

Ақниет С.Қ. Қазақ өнері тарихы. Алматы, 2015.

Тұрсынов Ә., Баймұхамбетов Б. Қазақтың ағарту тарихы. Астана, 2018.

Қазақстанның мұрағаттық материалдары. Қорлар 1860-1890 жж.

Жұбанов Ж. Қазақ әдебиеті және ағартушылық. Қарағанды, 2016.

Қазақ музыкасы тарихы: монография. Алматы, 2021.

Қазақ энциклопедиясы. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2023.

Қазақстан халық саны статистикасы. Алматы: ҚР Статистика агенттігі, 2022.

Әлиев Е. Қ. ХІХ ғасырдағы қазақ мәдениеті және ағартушылық. Алматы: Ғылым, 2020.

Смайылова А. Қазақ өнері мен білімінің дамуы XIX ғасырда. Шымкент: Оңтүстік Қазақстан баспасы, 2019.