Текст выступления:

Xix ғасырдың екінші жартысындағы қазақ ғалымдары мен ағартушылары
1. XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ ғалымдары мен ағартушыларына шолу

XIX ғасырдың екінші жартысы қазақ халқы үшін білім мен мәдениеттің жаңа белеске көтерілген маңызды кезең болды. Бұл кез – ұлттық білім мен ғылымның қайта өрлеу дәуірі, қазақ қоғамының рухани жаңғыруының бастауы. Осы уақыт аралығында елімізде ұлт тәрбиесінің негізін қалаған ғалымдар мен ағартушылар үлкен еңбек сіңірді.

2. Тарихи-әлеуметтік жағдай және ағартушылық дәуірінің басталуы

1840-1900 жылдар аралығы Қазақ даласының Ресей империясы құрамында қалыптасу кезеңі болды. Бұл тарихи сәтте отаршылық саясат жаңа оқу орындарының ашылуына, білім беру жүйесінің құрылуына ықпал етті. Халық арасында мектептер көбейіп, ағартушылық идеялар кеңінен танылып, білім мен сауатқа деген сұраныс артты. Осындай өзгерістер қазақ халқының жаңа заманға бейімделуін қамтамасыз етті.

3. Ағартушылық қозғалысының басты ерекшеліктері

Ағартушылық қозғалыс қазақ қоғамында оқу сауатын ашуға ерекше көңіл бөлді. Бұл бағытта ұлттық сана қалыптастыру мақсатында қазақ тілінде оқулықтар жазылып, жаңа оқу әдістері енгізілді. Сонымен қатар, ғылыми және әдеби шығармашылық дамып, жастардың ғылымға қызығушылығы артып, білім негіздері құрылды. Ең бастысы, халық арасында отаншылдық, адал еңбек және адамгершілік тәрбие басты орынға қойылды, бұл өз кезегінде ұлт руханиятының өсуіне негіз қалады.

4. Шоқан Уәлиханов – қазақ ғылымының алғашқы өкілдерінің бірі

Шоқан Уәлиханов – XIX ғасырдағы қазақ ғылымының тұңғыш көрнекті тұлғасы ретінде есте қалды. Ол Кытай мен Орталық Азия халықтарының өмірін зерттеп, этнография мен тарих саласында тың жаңалықтар ашты. Сонымен қатар, ғалым қазақ қоғамының дамуына зор үлес қосып, ұлттық ерекшеліктерді ғылыми тұрғыдан зерттеудің негізін жасады.

5. Шоқан Уәлихановтың ғылыми мұрасы

1845 жылы туған Шоқан Уәлиханов Ресей география қоғамының мүшесі болды. 1867 жылы ол Семей облысының шекара бақылаушы қызметінде жүріп, Шыңжаңға ғылыми экспедиция жасады. Оның еңбектері қазақ мәдениеті мен тарихын зерттеуде маңызды дереккөзге айналды. Шоқанның артында қалған мұрасы қазіргі қазақ ғылымының негізін қалады.

6. Ыбырай Алтынсарин – алғашқы қазақ ағартушысы және педагог

Ыбырай Алтынсарин қазақтың алғашқы кәсіби педагогы әрі ағартушысы ретінде танылды. Ол ауылдық мектептер ашып, қазақ балаларына білім беру ісін жүйеледі. Ыбырайдың еңбегі қазақ тілінде оқулықтар жазып, халық арасында білімге құштарлықты арттырды. Оның педагогикалық әдістері қазақ қоғамында ағартушылық дәстүрлердің қалыптасуына зор ықпал етті.

7. Ыбырай Алтынсарин ашқан мектептер және олардағы оқушылар саны

Ыбырай Алтынсарин алғашқы мектептерін ашып, ондағы оқушылар санының жыл санап өскені байқалды. Мектептерде қыз балалардың да үлесі артты, бұл қазақ қоғамындағы әйелдердің білім алуына жаңа мүмкіндік берді. Бұл деректер ауылдық жерлерде білім деңгейінің жақсарғанын және ағартушылықтың кең тарағанын көрсетеді.

8. Абай Құнанбайұлы – ұлттық әдебиет пен философияның негізін қалаушы

Абай Құнанбайұлы қазақ әдебиеті мен философиясын жаңа деңгейге көтерді. Оның шығармалары адамгершілік, білімге ұмтылу және ұлттық рухты арттыру мәселелеріне арналды. Абайдың өлеңдері мен қара сөздері қазақ халқының рухани дамуына, мәдени жаңғыруына үлкен серпін берді.

9. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерінің ағартушылық мәні

Абай шығармашылығы халықты еңбек етуге, ғылымды меңгеруге және өнегелі өмір сүруге шақырды. Оның өлеңдері мен қара сөздері адамгершілік, өзара сыйластық принциптерін ілгерілетті. Абай жастарды білімге талпындырып, мәдениеттің өркендеуіне ықпал етті. Қорыта келгенде, оның мұрасы қазақ әдебиеті мен философиясының негізін қалауға үлкен үлес қосқан құнды еңбек болып саналады.

10. Ағартушылардың негізгі идеяларының таралуы

XIX ғасырда ауыл мектептерінің саны екі есе өсті, сауаттылық деңгейі 7%-дан 15%-ға көтерілді. Бұл көрсеткіштер ағартушылық қозғалыстың қазақ қоғамында кеңінен қабылданғанын дәлелдейді. Сонымен қатар, негізгі идеялар білім алудың кеңеюіне және ұлттық сана қалыптасуына бағытталды, бұл қазақ интеллигенциясының дамуына алып келді.

11. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы – тарихшы, би, ақын және этнограф

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы қазақ тарихы мен ауыз әдебиетін зерттеп, ұлттық рух пен салт-дәстүрді сақтау ісін басқарды. Ол халық эпосы мен аңыздарын жинақтап, қазақ мәдениетін ғылыми тұрғыдан дамытты. Оның қолжазбалары Қазақстан мұрағатында сақталып, тарихи маңызды деректер ретінде қарастырылады.

12. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармашылығы туралы мәліметтер

Сұлтанмахмұт Торайғыров – қазақ әдебиетіндегі алғашқы жаңашыл ақындардың бірі. Оның шығармалары ұлттық мәдениетті жаңғыртуға және әлеуметтік мәселелерді көтеруге арналды. Торайғыровтың өлеңдері халық арасында кеңінен таралып, ХХ ғасырдың басындағы әдеби процестерге үлкен ықпал етті.

13. Ғалым, ағартушылардың қазақ қоғамындағы рөлі

Ғалымдар мен ағартушылар қазақ қоғамына ұлттық идеяларды енгізіп, рухани дамудың негізін қалады. Олар дәстүрлі мәдениетпен заманауи білімді ұштастыра отырып, қоғамның жаңаруына серпін берді. Сонымен қатар, ағартушылық қызмет жас ұрпаққа өнегелі тәрбие беріп, елдің әлеуметтік және мәдени өмірін жетілдіруге ықпал етті.

14. Ағартушылар мен ғалымдардың еңбектері мен салалары

XIX ғасырдағы қазақ ағартушыларының ғылыми еңбектері әртүрлі салада болды: тарих, әдебиет, педагогика және этнография. Әр тұлға өз саласында маңызды жаңалықтар енгізіп, қазақ ғылымы мен мәдениетінің дамуына үлес қосты. Жарияланған еңбектер ұлттың рухани дамуы мен ұлттық сананың қалыптасуына ықпал етті.

15. Орыс-қазақ мектептері және олардың мәдени ықпалы

Орыс-қазақ мектептері қазақ балаларын орыс тілі мен классикалық білімге үйретті, білім алу мүмкіндіктерін кеңейтті. Бұл мектептер қазақ жастарының жаңа ғылым және мәдениетпен танысуына, алғашқы интеллигенцияның қалыптасуына жағдай жасады. Екі мәдениеттің тоғысуы ұлттық сана мен заман ағымын үйлестіруде маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, осындай мектептер жастардың білім деңгейін едәуір көтеріп, әлеуметтік алмасуды жеңілдетті.

16. Қазан төңкерісіне дейінгі ағартушылық қозғалыстың дамуы

XIX ғасырдың соңына қарай қазақ қоғамында ағартушылық қозғалыс қарқынды өрлеу кезеңіне енді. Бұл кезеңде халық арасында сауаттылықты жоғарылату және білімді кеңінен тарату мақсаты айқын көрінді. Әсіресе, қазақ интеллигенциясы мен ғалымдары халықтың рухани дамуына зор үлес қосты. Олар өз еңбектерінде қазақ тіліндегі оқу құралдарын жасауға, мектеп ашуға және халыққа білім беру идеясын насихаттауға ерекше мән берді. Осылайша, ағартушылық қызмет қоғамның әлеуметтік құрылымында маңызды рөл атқарды және болашақ ұрпақтың ұлттық санасын қалыптастыруда негіз болды.

17. Ағартушылардың халықты сауаттандырудағы әдістері

Ағартушылардың ең алғашқы және ықпалды әдісі – білімді өлең, әңгіме, хат түрінде тарату болды. Бұл тәсіл халықтың көңіл-күйіне жақын әрі жылы тілді болды, сондықтан оқу процесі жеңіл әрі тыңғылықты өтті. Қазақстанда мектеп пәндерін қазақ тіліне аудару үлкен жаңалық болды, бұл қазақ оқушыларына өз ана тілінде білім алу мүмкіндігін берді. Тіл мәселесі әрқашан маңызды болғандықтан, бұл өзгеріс білім беру сапасын арттырды. Сонымен бірге, практикалық пәндердің — ауыл шаруашылығы, сауда, тұрмыс, денсаулық сияқты — сабаққа енгізілуі оқушыларға күнделікті өмірде қолдануға жарамды білім мен дағдыларды игеруге мүмкіндік тудырды.

18. Ағартушылардың қызметіндегі кедергілер мен қиындықтар

Ағартушылар алаңсыз қызмет ете қойған жоқ. Отаршыл әкімшіліктің кейбір қысымдары білім беру ісінің дамуына бөгет болды, мысалы, кейбір жерлерде мектептер ашуға және дамытуға кедергілер жасалды. Қаржының тапшылығы да мұғалімдердің еңбегін қиындатты, ал жергілікті биліктің кейбір қызметкерлерінің қарсылығы білім беру шараларын тежеді. Оның үстіне, діннің кейбір шектеулері халықтың оқуына кедергі жасап, олардың білім алуға деген ниетін бәсеңдетті. Алайда, қазақ ағартушылары осы қиыншылықтарға қарамастан, адалдықпен және табандылықпен өз миссияларын жалғастырып, ұлттың білім деңгейін көтеру жолында қажырлы еңбек етті.

19. Ғасырлар тоғысындағы ағартушылар мұрасы

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қазақ ағартушыларының еңбегі қазыналы мұраға айналды. Бұл мұра ұлттық әдебиет пен ғылымның, мәдениеттің қалыптасуы мен өркендеуіне үлес қосты. Сол заман ағартушылардың көптеген еңбектері мен идеялары бүгінгі күнге дейін өз құндылығын жойған жоқ. Мәселен, Ахмет Байтұрсынұлының тіл және білім саласындағы жаңалықтары қазақ тілі грамматикасының негізін қалаушы болды, ал Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық қызметі қазақ ұлтының саяси және әлеуметтік құқықтарын қорғауға бағытталды. Бұл ұлы тұлғалардың мұрасы жас ұрпаққа бірнеше бағытта рухани азық болып табылады.

20. Ағартушылар мұрасы – бүгінгі ұрпақтың рухани негізі

XIX ғасырдағы қазақ ағартушылары мен ғалымдары ұлттың рухын көтеріп, білім мен ғылымның дамуын қамтамасыз етті. Олар қазақ жастары үшін білімнің маңыздылығын ерекше атап өтіп, ұлттық сана мен мүддеге негізделген тәрбиенің негізін қалпына келтірді. Бүгінгі ұрпақ осы мұраны құрметтеп, өз заманымыздың жаңа жетістіктерін игеруге ұмтылуда. Ағартушылықтың бейбіт күресі ұлттың болашағы үшін тіректі болып қала береді, ол қазақ мәдениетінің және білім жүйесінің негізін қалады.

Дереккөздер

Баиров Л.С. История Казахстана XIX век. – Алма-Ата: Наука, 1984.

Калиева М.М. Ағартушылық қозғалысы және қазақ ұлт-азаттық идеялары. – Алматы: Білім, 1998.

Шаяхметова А.А. Абай Құнанбайұлы шығармашылығының ағартушылық мәні. – Астана, 2005.

Тұрғанбаев Е. Қазақ педагогикасының тарихы. – Алматы: Қазақ университеті, 2010.

Қазақ энциклопедиясы. – Алматы: мемлекеттік баспасы, 2004.

Бектұров, А. К. Қазақ ағартушылығының тарихы: оқу құралы. – Алматы: Арыс, 2015.

Серікбаев, Т. М. Қазақ ұлттық ағартушылығының қалыптасу кезеңдері. – Астана: Фолиант, 2018.

Ермеков, Қ. Г. XIX-XX ғасырдағы қазақ интеллигенциясының рөлі. – Шымкент: Дәуір, 2017.

Қасенов, Д. Қазақ тілін дамытудағы Ахмет Байтұрсынұлының еңбектері. – Алматы: Рауан, 2016.