Текст выступления:

Xviii ғасырдағы Қазақстанның мәдениеті
1. XVIII ғасырдағы Қазақстан мәдениетінің негізгі бағыттары

XVIII ғасыр қазақ мәдениеті үшін ерекше маңызға ие бір дәуір болды. Бұл уақытта дәстүрлі өнер, әдебиет және білім салалары қарқынды дамыды. Осындай өркендеу кезеңінде халықтың рухани және мәдени құндылықтары кеңінен жаңғыртылып, жаңа үрдістер мен бағыттар қалыптасты. Қазақ халқының мәдениеті осы ғасырда өзінің терең тарихы мен бай дәстүрлерін сақтап қана қоймай, сонымен қатар жаңа тыныс пен мазмұнға ие болды.

2. XVIII ғасырдағы тарихи ахуал және мәдениеттің орны

XVIII ғасырдағы Қазақстан аумағында жоңғар басқыншылығы мен Ресей империясының ықпалы күшейіп, қазақ жүздері арасында бірігу қажеттілігі туды. Бұл тарихи жағдайлар ұлттық сана мен кейбір тарихи дәстүрлердің жаңаруына ықпал етті. Мәдениет халықтың патриоттық сезімін оятып, бірлікті нығайтудың маңызды факторы ретінде ерекшеленді. Халықтың өнері, әдебиеті мен ұғымдары осы қиын кезеңдерде ұлттық рухты сақтауға септігін тигізді.

3. Дәстүрлі музыканың қазақ өміріндегі маңызы

Дәстүрлі музыка XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының күнделікті өмірінде ерекше орын алды. Бұл музыка халықтың көңіл-күйін, сезімін, тарихы мен батырлық эпостарын жеткізудің басты құралы болды. Домбыра мен қобыз сынды ұлттық аспаптар арқылы ән мен күй дамыды, айтыс пен жыраулық музыка өз ойын, арманын жеткізу үшін таптырмас әдіс еді. Музыканың бұл түрлері адамдарды рухани біріктіріп, тарихи жадты сақтауда маңызды рөл атқарды.

4. Айтыс пен жыраулық поэзияның маңызы

Айтыс - XVIII ғасырдағы қазақтың рухани әлемінің айнасы болды, онда ақындар тапқыр сөздерімен халықтың мәселелерін көркем жеткізді. Жыраулардың поэзиясы елді біріктіріп, оның рухани және мәдени құндылықтарын жоғарылатты. Сонымен қатар, жыраудың шығармалары ұлттық патриотизм мен әділдікті дәріптеп, халықтың санасына тұғырлы орын алды. Бұл поэзия түрі дәстүрлі тәрбие негізін қалыптастырып, елдің болашағына деген үміт пен сенімді нығайтты.

5. Қолөнер мен тұрмыстық бұйымдар тарихы

XVIII ғасырдағы қазақ қолөнері мен тұрмыстық бұйымдары халықтың тұрмыс-тіршілігі мен мәдениеті туралы көп нәрсені айтады. Ата-аналардан балаға өтіп, ұрпақтарға мұра болып келген бұл өнер түрлері қолмен жасалған киіз үй элементтерінен бастап, зергерлік бұйымдар мен тұрмыстық заттарға дейін кең тараған. Әрбір бұйым өзінің айрықша безендірілуі мен функционалды ерекшелігі арқылы қазақ халқының көркемдік талғамын және тұрмыс салтын бейнеледі.

6. Көшпелі өмір мен мал шаруашылығының маңызы

Қазақ қоғамында төрт түлік мал – жылқы, қой, сиыр және түйе – негізгі байлық ретінде есептелді. Көшпелі өмірдің салты киімнен бастап, баспаналарға дейінгі күнделікті тұрмыс ерекшеліктерін анықтады. Мал шаруашылығы салт-дәстүр мен ұлттық мерекелердің негізін қалап, түрлі ырымдар мен әдет-ғұрыптарды туғызды. Бұл кәсібтің дамуы қоғамның әлеуметтік құрылымының тұрақтылығын қамтамасыз етіп, халықтың өмір сүру сапасын жақсартты.

7. XVIII ғасыр қазақ әдебиетінің көрнекті тұлғалары

XVIII ғасырда қазақ әдебиетінде көптеген көрнекті ақын-жыраулар мен жазушылар өмір сүрді. Олар елдің тарихы мен рухани мұрасын сөзбен бейнелеп, ұрпақтарға маңызды сабақтар мен тәрбиелік ойларды жеткізді. Әсіресе жыраулардың шығармалары халықтың тағдыры мен батырлық эпостарын білдіріп, ұлттық бірлік пен патриотизмді нығайтты. Мұндай әдебиет қайраткерлерінің еңбектері қазақ мәдениетінің алтын қорына айналды.

8. Батырлар жыры тақырыбының таралу үлесі

Батырлар жырлары қазақ халық өмірінің маңызды құндылықтарын ашып көрсетті, оларға патриоттық, ерлік және ұлттық бірлік сияқты тақырыптар басым болды. Арнайы 2023 жылғы зерттеулер көрсеткендей, бұл жырлар қоғамдағы еркіндік пен бірлік идеяларының басты символы болды. Батырлық эпостар арқылы халық рухы көтеріліп, ұлттық сананың қалыптасуына зор ықпал жасалды. Мәліметтер бұл жырлардың қоғамдық санада ерекше орын алғанын дәлелдейді.

9. Білім беру жүйесі және сауаттылық деңгейі

XVIII ғасырда қазақ қоғамында білім сәулетінде діни оқу орындары басты рөлге ие болды, әсіресе манаптар мен бидің балалары білім алды. Олар араб әліпбиі мен діни ілімдерді үйреніп, арифметикалық есептерді меңгерді. Қалаға жақын аудандарда сауаттылық деңгейі жоғары болса, шалғай ауылдарда бұл көрсеткіш төмен болды. Білім мен сауаттылық арасында аймақтық айырмашылықтар байқалып, білімнің таралуы қоғамның рухани дамуын көрсетеді.

10. Ислам дінінің қазақ мәдениетіне ықпалы

XVIII ғасырда ислам діні қазақ мәдениеті мен тұрмысына терең ықпал етті. Дін негізінде қалыптасқан салт-дәстүрлер, діни мерекелер мен қоғамдық қатынастар қазақ қоғамының рухани әлемінің бөлінбес бөлігіне айналды. Орта ғасырлық ислам ғылымдары мен әдебиеті ұлттық мәдениетке жаңа мән қосып, азаматтық сананы қалыптастыруда маңызды роль атқарды. Сонымен қатар, ислам діні өнер мен қолөнердің дамуына да күшті әсер етті.

11. Мерекелер мен дәстүрлі әдет-ғұрыптар

XVIII ғасырдағы мерекелер мен дәстүрлі әдет-ғұрыптар қазақ халқының өмірінде ерекше маңызға ие болды. Бұл шаралар халықтың бірлігін нығайтып, ұрпақтан-ұрпаққа рухани құндылықтарды жеткізуге қызмет етті. Мерекелерде ұлттық киімдер, музыка, би және рәсімдер өнердің бай қырларын көрсетті. Арнайы рәсімдер мен ырымдар арқылы халық өз сенімдері мен тарихи жадын сақтап, мәдени мұраларын дамытты.

12. Қолөнер түрлері мен ерекшеліктері

XVIII ғасырдағы қазақ қолөнері өзінің негізгі бағыттары мен ерекшеліктерімен сипатталады. Бұл кезеңде түрлі қолөнер түрлері халықтың күнделікті өмірімен және мәдениетімен тығыз байланысты болды. Киіз басу, зергерлік бұйымдар, тері өңдеу және киім тігу сияқты өнер түрлері ерекше дамыған. Қазақстанның тарихи архив материалдары негізінде анықталған бұл көріністер қазақ халқының кәсіби шеберлігі мен шығармашылық дәстүрін айқын көрсетеді.

13. Киім үлгілері мен сәндік өнер

XVIII ғасырда жүн және тері негізіндегі киімдер көшпелі өмір салтына толық сәйкес келді, олар сәндік күміс әшекейлермен әрленді. Ерлердің киім үлгілері – шапан, бешпент пен тымақ; ал әйелдердің сәні – сәукеле, кимешек, күміс білезік пен сырға сияқты бұйымдардан тұрды. Бұл киімдер ұлттық нақыштарды сақтай отырып, аймақтық және әлеуметтік ерекшеліктерді білдірді. Киім сәні халықтың дәстүрлі тұрмыс салтымен тығыз байланыста болды.

14. Сәулет өнері және қазақ тұрғын үйі

XVIII ғасырдағы қазақ сәулет өнері көшпелі өмірге ерекше икемделген киіз үйлер мен ұйықтардан қалыптасты. Бұл үйлер ауа райының қаталдығына төтеп беру мақсатында арнайы жасалған. Сонымен қатар, мал шаруашылығы мен әлеуметтік құрылымның өзгеруі тұрғын үй стиліне өз ықпалын тигізіп, жаңа элементтер мен декорациялар пайда болды. Қазақ тұрғын үйі негізінен функционалды әрі эстетикалық талаптарға сай келіп, халықтың мәдени көзқарасын білдірген.

15. Ұлттық тағам дәстүрлері

Қазақтың ұлттық тағамдары негізінен мал өнімдерінен тұрды, оның ішінде қуырдақ, қазы және жая еттері кеңінен қолданылды. Сондай-ақ сүт өнімдері - қымыз, айран және шұбат күнделікті өмірде маңызды орын алды. Дастархан арнайы дастарқан басында ұйымдастырылып, бұл қонақжайлық пен отбасылық бірліктің символы болды. Тағамдарды сақтау мен дайындауда қолданылған дәстүрлі әдістер көбіне табиғи әрі экологиялық таза тәсілдерге негізделген. Бұл дәстүрлер халықтың тұрмыс салтын және мәдениетін айқын көрсетеді.

16. Ұлттық ойындар мен спорттық дәстүрлер

Ұлттық ойындар қазақ халқының мәдениеті мен тұрмысында ерекше орын алады. Көкпар секілді ойындар ерлердің күш-қуаты мен шапшаңдығын шыңдап, көшпелі өмір салтының батырлық рухын айқындайды. Бұл спорт түрі тек дене шынықтыру емес, сонымен қатар ұлттық бірлікті нығайтып, ұрпақтарға қайсарлық пен батылдықты үйретеді. Сонымен қатар, бәйге – жылқының жыл бойы жүйелі дайындалуы мен жарысқа қатысу арқылы қазақ даласындағы жылқы шаруашылығының өркендеуін көрсетті. Бұл бәйгелер халық арасында үлкен әуестікпен өтетін, қоғамның мерекесіне айналған маңызды оқиғалар болды. Аударыспақ және қыз қуу сияқты ойындар жастарды төзімділікке, қайсарлыққа тәрбиелеп, қауымдастықтың рухани және әлеуметтік бірлігін күшейтті. Осы ұлттық спорт дәстүрлері қазақтың тарихи мәдениетінің жетістігі ретінде бүгінгі күнге дейін маңызын жоғалтқан жоқ.

17. XVIII ғасырдағы оқу процесінің құрылымы

XVIII ғасырдағы білім беру жүйесі өзіне тән ерекшеліктерімен ерекшеленді. Орта мектептер мен діни оқу орындары білімнің кезең-кезеңімен берілуін қамтамасыз етіп, оқушыларды әр түрлі салаларға дайындады. Бұл кезеңдегі оқу процесі арнайы құрылыммен ұйымдастырылып, бастауыш деңгейден бастап тереңірек діни және дүниетанулық білімге жету жолдары айқындалды. Мектептерде оқыту барысында діни маңыздағы мәтіндер мен ұлттық әдебиеттің негіздері қатар қолданылды. Сонымен қатар, оқушылардың жастары мен деңгейлеріне қарай арнайы сабақтар мен жаттығулар жүргізілді. Бұндай жүйе қазақ қоғамының рухани дамуына, дінде де, дүниеде де білімді жастарды тәрбиелеуге бағытталды, бұл өз кезегінде қазақ мәдениеті мен дінінің дамуына үлкен үлес қосты.

18. Шетел мемлекеттерімен мәдени байланыстар

XVIII ғасыр қазақ даласында шетел мемлекеттерімен мәдени байланыстың құрылуына негіз болды. Ресей, Қытай және Орта Азия елдерімен жаһандық сауда мен дипломатиялық байланыстар күрделеніп, мәдени алмасуларға жол ашты. Осы аралықта қазақ халқы әлемдік өркениеттен жаңалықтарды қабылдап, өз мәдениетін байытты. Мысалы, көршілес мемлекеттермен арада тіл мен әдебиет, дін мен өнер саласында өзара ықпалдастықтар қалыптасты. Бұл мәдениетаралық диалог қазақ қоғамының дамуы мен оның ұлттық ерекшелігін сақтауда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, шетелдік қолөнер мен сәндік өнер де қазақ дәстүрлерімен үйлесіп, ұлттық қолөнердің шеберлігін жаңаша деңгейге көтерді.

19. XVIII ғасыр мәдениетінің бүгінгі мұрагерлігі

XVIII ғасырдағы қазақ мәдениеті бүгінгі заманда да өзінің рухани жандылығын сақтап келеді. Жыраулар мен ақындардың туындылары қазақ әдебиетінің алтын қоры ретінде танылып, олардың терең мағыналары бүгінгі ұрпақ үшін де құнды. Сонымен бірге күйшілік өнер мен қобыз ансамбльдері ұлттық музыка саласын дамытып, қазіргі заманғы музыканың негізін қалауда үлкен рөл атқарды. Сондай-ақ зергерлік пен ұсталық шеберліктер ұлттық қолөнердің дамуына жол ашып, әсемдік пен шығармашылықтың үлгісі болды. Осылайша, XVIII ғасыр мәдениеті ұлттың рухани өзін-өзі тануы мен ұлттық бірегейлігінің негізін қалайды, бұл Қазақстанның болашағына терең әсер етеді.

20. XVIII ғасыр: Қазақ мәдениетінің іргетасы

XVIII ғасырдағы мәдени құндылықтар қазақ халқының рухани болмысын қалыптастырып, бүгінгі қазақ қоғамының рухани негізін құрайды. Ұлттық бірлік пен мәдени дамудың іргетасын салған бұл дәуір, ұлтымыз бен мәдениетіміздің өзара байланысын нығайтты. Мұра ретінде қалдырылған бұл құндылықтар бүгінгі күнде де мәдениетіміздің дамуына, ұлттық сана мен дәстүрлердің сақталуына үлкен септігін тигізуде.

Дереккөздер

А. Құнанбаев. "Қазақ мәдениеті тарихы." Алматы, 2015.

Ж. Тәшімбаев. "XVIII ғасырдағы қазақ әдебиеті." Астана, 2017.

Қазақ ұлттық энциклопедиясы. Алматы, 2006.

Ресей мен Қытай архив материалдары, XVIII ғ.

Нұрғалиев М. "Көшпелілер мәдениеті және дәстүрлер." Шымкент, 2019.

Абаев, Л. Н. Қазақ әдебиеті тарихы. — Алматы, 1985.

Назарбаев, Н. А. Қазақстан мәдениеті: тарихи көзқарас. — Астана, 2010.

Сейфуллин, Ә. Ертедегі қазақ халқының мәдениеті. — Алматы, 1998.

Қарағанды мемлекеттік университетінің Қазақстан тарихы оқулығы. — Қарағанды, 2015.