Текст выступления:

Xix ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамы
1. XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамы: негізгі ерекшеліктері

XIX ғасырдың екінші жартысы қазақ қоғамы үшін бірқатар маңызды өзгерістер кезеңі болды. Бұл уақытта Ресей империясының қазақ даласына ықпалы артты, соның салдарынан әлеуметтік, саяси және экономикалық құрылымдар түбірімен өзгерді. Қазақтардың ежелгі көшпелі өмір салты мен дәстүрлі билік жүйесі патша үкіметінің реформалары мен әкімшілік әдістерімен бетпе-бет келді. Осындай өзгерістер кезеңінде қазақ қоғамы жаңа заман талаптарына бейімделуге тырысты.

2. Қазақ жерінің Ресей империясына қосылуының маңызды кезеңі

1850-1900 жылдар аралығында қазақ даласы ресми түрде Ресей империясының құрамына енді. Бұл ұзақ әрі кешенді процесс қазақтардың өз жерімен байланысты қалыпты өмір салты мен басқару жүйесіне түбірімен әсер етті. Патша үкіметі әкімшілік жүйені қайта құрды, қазақ жеріндегі халықтың сандық және этникалық құрылымдары айтарлықтай өзгеріске ұшырады. Сонымен қатар, дәстүрлі хандық билік жүйелері реформаланып, олардың орнына әкімшілік билік институттары орнады. Бұл кезең қазақ қоғамының жаңа шарттар мен қиындықтарға қадам басуының басы болды.

3. Хандық тәртіптің жойылу кезеңдері

XIX ғасырда қазақ даласында хандық билік жүйесінің жойылуы ұзақ және күрделі процесс болды. Патша үкіметі қазақ жеріне тікелей әкімшілік бақылауды орнату мақсатында хандықтар мен сұлтандықтардың өктемдігін бәсеңдетті. Хандардың өкілеттіктері біртіндеп шектеліп, соңында толығымен жойылды. Бұл өзгерістер қазақ қоғамының саяси құрылымында түбірлі өзгерістерге алып келді, дәстүрлі билік институттарының орнына жаңа әкімшілік және құқықтық жүйелер орнады. Хандық биліктің жойылуы қазақ халқының өз тәуелсіздігін сақтауына маңызды соққы болды әрі отаршылдық саясаттың ендірілгенін білдірді.

4. Ресей әкімшілік жүйесінің енгізілуі туралы маңызды оқиғалар

Ресей империясы қазақ даласында өз әкімшілік жүйесін енгізуді кезең-кезеңімен жүзеге асырды. Мысалы, 1867–1868 жылдары жүргізілген әкімшілік реформалардың нәтижесінде қазақ жері бірнеше облысқа бөлініп, олар Ресейдің әкімшілік аумақтық құрылымына сәйкес басқарылды. Бұл өзгерістер қазақтардың өздерінің дәстүрлі дайындалған билік институттарын жоғалтуына және сырттан басқару жүйесінің күшеюіне себеп болды. Сонымен қатар, патша үкіметі жергілікті билеушілерді ауыстыру арқылы өз бақылауын нығайтты. Бұл әкімшілік құрылымдарға енгіген өзгерістер қазақ қоғамының дәстүрлі өмір салтымен қайшылықта болды және көптеген дау-дамайларға алып келді.

5. Жер қатынастары мен меншіктегі айтарлықтай өзгерістер

XIX ғасырда қазақ жерінің статусында елеулі өзгерістер болды. Мемлекет қазақтың дәстүрлі жер иеленуін шектеп, жерді өз меншігіне алу саясатын жүргізді. Үкімет қазақтарға жерді тек уақытша пайдалану құқығын беріп, олардың дәстүрлі меншік жүйесін әлсіретті. Сонымен қатар, орыс шаруаларына жер беру басымдылығы қазақтардың жеріне қысым жасауға алып келді. Осындай өзгерістер жер даулары мен жанжалдардың жиілеуіне себеп болып, қазақ қоғамында әлеуметтік шиеленістер туындады. Жер мәселесі – сол кезеңнің ең өзекті және күрделі мәселесі болды, ол халықтың тұрмыс-тіршілігіне айтарлықтай әсер етті.

6. Қазақ даласының этникалық құрамы (1897)

1897 жылғы Ресей империясының халық санағы деректері қазақ даласының этникалық құрылымында үлкен ауысулар болғанын көрсетті. Қазақтар өздерінің басым халқы ретінде қала берсе де, орыс және басқа ұлттардың өсуі байқалды. Бұл өзгерістер қазақ жерінде этникалық алуандылықтың ұлғаюына септігін тигізді. Ресейдің шеткері аймақтардағы ұжымдастыру және қоныс аудару процесі қазақтардың өз жеріндегі үлесін азайтып, этникалық және мәдени тепе-теңдіктің өзгеруіне алып келді. Мұндай жағдай кейбір аймақтарда әлеуметтік-этникалық шиеленістерге де себеп болды.

7. Отарлық саясаттың қазақ қоғамына әсері

Ресей империясының отаршылдық саясаты қазақ қоғамының әлеуметтік және саяси құрылымына терең әсер етті. Қазақтардың өз жеріне патша үкіметінің бақылауы күшейіп, дәстүрлі билік әлсіреді. Сонымен қатар, отарлық саясат қазақтардың ұлттық өзіндік сана-сезімін оятуға да түрткі болды. Бұл процестің арқасында қазақтар арасында ұлттық-азаттық қозғалыстардың басталуы мен кеңеюі байқалды. Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы өзгеріп, кейбір топтар патша тұтқынында өмір сүруге мәжбүр болды, ал басқалары оған қарсылық білдіруге бел буды.

8. Қазақ экономикасындағы маңызды өзгерістер

XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ экономикасында мал шаруашылығы маңызды саланың бірі ретінде қалды. Дегенмен, егіншілік қарқынды дамып, халық шаруашылығын әртараптандыруға жол ашты. Қоянды, Ойыл және Тайынша сияқты жәрмеңкелер сауданың дамуына септігін тигізіп, қазақтардың экономикалық қатынастарын кеңейтті. Ресей шаруаларының тәжірибесі жергілікті егіншіліктің жүйесін жетілдіруде үлес қосып, өңірлік экономика жаңаша бағыт алды. Бұл кезеңде қазақ экономикасы дәстүрлі көшпелі шаруашылықтан отырықшылыққа көшу үрдісімен сипатталды, ол аймақтың дамуына айтарлықтай ықпал етті.

9. Қазақтардың шаруашылық құрылымының өзгерісі (1870-1890 жж.)

1870-1890 жылдар аралығында қазақтардың шаруашылық құрылымы үлкен өзгерістерге ұшырады. Осы кезеңде отырықшылыққа өту жүруі көшпелі өмір салтының азаюымен байланысты болды. Қазақтар жаңа экономикалық жағдайларға бейімделіп, шаруашылықты әртараптандыруға ұмтылды. Дәстүрлі мал шаруашылығымен қатар, егіншілік пен сауда дамыды. Бұл процестер қазақ қоғамының экономикалық бейімін өзгертті, халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға бағытталған қозғалыстарға түрткі болды. Соңғы деректер бойынша, бұл кезеңде ауыл шаруашылығының құрылымы айтарлықтай өзгерді.

10. Дәстүрлі әлеуметтік құрылымның дамуы

XIX ғасырда қазақ қоғамының дәстүрлі әлеуметтік құрылымы күрделі трансформацияларға ұшырады. Хандық билік жойылып, оның орнына патша әкімшілігі орнатылды, бұл әлеуметтік иерархияның өзгеруіне алып келді. Қоғамда рулар мен тайпалардың рөлі әлсіреп, жаңа әлеуметтік топтар пайда болды. Сонымен қатар, отырықшылық өмір салтының артуы әлеуметтік қатынастар мен қауымдастықтар құрылымын өзгертуге мәжбүр етті. Бұл өзгерістер қазақ қоғамының ұлттық мәдениеті мен салт-дәстүрлеріне де әсерін тигізді.

11. Білім және ағарту ісінің дамуы

XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында білім саласында айтарлықтай ілгерілеулер болды. Мектептер ашылып, қазақ жастары ресми білім алуға мүмкіндік алды. Бұл процесті империялық ағарту саясаты ынталандырғанымен, қазақ зиялылары да өз мәдениетін сақтап қалу үшін білімді дамытуды қолдады. Ағартушылық қозғалыстар ұлттық сана-сезімді арттыруда маңызды рөл атқара отырып, қазақ қоғамының рухани және мәдени дамуын жеделдетті. Сонымен қатар, ағартушылар халықты сауаттандыруға, тіл мен әдебиетті жаңғыртуға ерекше мән берді.

12. Тіл мен әдебиеттегі жаңғыру маңызды бағыттары

Бұл кезеңде қазақ тілі мен әдебиеті жаңғыру кезеңіне өтті. Қаламгерлер мен ағартушылар халықтың рухани өмірін байыту мақсатында жаңа әдеби шығармалар жазды. Тілдің әлеуметтік мәртебесін арттыру, жазба әдебиетті дамыту және кітап баспаларын ашу арқылы мәдени кеңістік қалыптасты. Сонымен бірге, қазақ тіліне орыс тілінің ықпалы көбейді, бұл кейде қиыншылық тудырғанымен, тілдік мәдениеттің дамуына жол ашты. Мұндай жаңғыру қазақ ұлттық сана-сезімінің оянуына және мәдени мұраның сақталуына ықпал етті.

13. Ұлт-азаттық қозғалыстардың себептері

XIX ғасырда қазақ қоғамында ұлт-азаттық қозғалыстардың пайда болуының басты себептері бірнеше факторларға байланысты болды. Біріншіден, қазақтардың жергілікті меншік құқығын шектеу, жердің отарлануы наразылықты туындатты. Жер мәселесі қоғамның ең өткір тақырыбына айналды. Екіншіден, салықтардың ауыртпалығы мен патша әкімшілігінің әділетсіздігі халықтың тұрмыс-тіршілігін қиындатты. Бұл жағдай 1867–1868 жылғы реформаларға қарсы ірі көтерілістердің басталуына себеп болды. Ұлт-азаттық қозғалыстар қазақтардың өзін-өзі қорғау, ұлттық құқықтарды қалпына келтіру талпынысы ретінде көрінді.

14. XIX ғасырдағы маңызды көтерілістер

XIX ғасырда қазақ даласында жер және салық мәселелеріне байланысты бірқатар ірі көтерілістер болды. 1868 жылы Торғай мен Орал аймақтарында, 1870 жылы Маңғыстауда қазақтар патша үкіметінің салық саясатына және жерді тартып алуына қарсы шықты. Бұл көтерілістер қатігез түрде басылып, халық арасында үлкен қасірет пен жоғалтулар туғызды. Қатардағы халықтың тұрмысы мұндай оқиғалардан терең зардап шекті. Осындай көтерілістер қазақтардың еркіндігі мен құқықтарының қорғалуына деген ұмтылысының белгісі болды.

15. Реформалардың күнделікті өмірге әсері

Патша үкіметінің жүргізген реформалары қазақтардың күнделікті өміріне үлкен өзгерістер әкелді. Көшпелі өмір салтына қойылған шектеулер қазақтардың салттарын өзгертуге мәжбүр етті, жаңа экономикалық жағдайларға бейімделді. Сонымен қатар, жаңа салық түрлерінің енгізілуі халыққа, әсіресе кедей шаруаларға ауыртпалық тудырды. Әкімшілік өзгерістер қоғамда әлеуметтік шиеленістерді күшейтіп, отырықшылыққа көшуге итермеледі. Әлеуметтік наразылықтар көбейіп, кей аймақтарда халық билікке қарсылық білдіріп, оппозициялық қозғалыстарға шықты. Мұндай жағдайлар қазақ қоғамының тұрақтылығы мен дамуына қиындықтар туғызды.

16. Мәдени өмір және дәстүрлер сақталды

XIX ғасырдағы қазақ қоғамында мәдени өмір мен дәстүрлердің сақталуы ерекше маңызды рөл атқарды. Бұл кезеңде халық өз ұлттық салт-дәстүрлерін, ұлттық өнерін, музыка мен киім-кешек мәдениетін ұдайы жаңғыртып отырды. Қазақтардың тұрмыс-салтын, ұлттық мерекелерін өткізудегі ерекшеліктер – бұл оларға ұлттық бірегейлік пен рухани тұтастықты сақтауға көмектесті. Сонымен бірге, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан әдет-ғұрыптар халықтың рухани өмірін байытып, олардың ұлттық санасының қалыптасуына зор әсер етті. Мәдени мұраның мол болуы қазақ ұлтының тарихын, өмірлік құндылықтарын түсінуге мүмкіндік берді.

17. Ислам дінінің қазақ қоғамындағы рөлі

Ислам діні қазақ қоғамының рухани өміріне ерекше ықпал етті. XVIII-XIX ғасырларда ислам діні кеңінен таралып, көптеген ауылдарда мешіттер салынды, олардың саны артып, діни мәдениет жандана түсті. Медреселер өз қызметін білім мен ағарту орталығы ретінде атқарды, мұнда жастар кітап оқып, ғылым мен дінді қатар меңгерді. Діни қайраткерлер халық арасында рухани тәрбиені күшейтіп, адамгершілік негіздерін насихаттады. Сонымен қатар, ислам діні қазақ қоғамындағы қоғамдық нормалар мен моральдық талаптарды реттеуде айрықша орын алды, бұл адам мінез-құлқы мен қоғамдағы тәртіпті нығайтуға септігін тигізді.

18. XIX ғасырдың соңындағы қоныстану динамикасы

XIX ғасырдың соңында қазақ жерлеріне орыс қоныстанушыларының саны күрт өсті. Ресей империясының статистикасына сәйкес, қазақтар саны салыстырмалы тұрақты болып қала берсе де, орыс қоныс аударушыларынан құралған жаңа ауылдар мен тас жолдар пайда болды. Бұл өзгерістер аймақтың әлеуметтік және экономикалық құрылымын айтарлықтай өзгертті, этникалық әртүрлілік артты. Қоныстанушылардың көбейюі жергілікті халықтың өміріне жаңа сынақтар мен өзгерістер әкеліп, оларды бірлесе өмір сүруге мәжбүр етті. Сонымен бірге, бұл даму өз кезегінде өңірдің сауда және мәдени байланыстарын кеңейтті.

19. Ұлтшылдық идеялардың қалыптасуы

XIX ғасырдың соңында қазақ халқының ұлттық сана-сезімі қалыптаса бастады, зиялы қауымның пайда болуы азаматтық белсенділік пен мәдени өрлеуге итермеледі. Әлеуметтік әділет пен ұлттық бірлік идеялары кеңінен таралып, бұл ұлттың рухани негізін нығайтуда маңызды рөл атқарды. Ұлттық баспасөздің және мәдени ұйымдардың құрылуы ақпараттың кең көлемде таралуына мүмкіндік берді және ұлтшылдық қозғалыстың дамуына жол ашты. Осы қозғалыстар қазақ халқының өзіндік ерекшелігін сақтап, оны қорғау мен нығайтуға бағытталды.

20. XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамының тарихи кезеңі

Бұл кезең қазақ қоғамының әлеуметтік және мәдени дамуына жаңа бағыт берді. Отарлық қысым мен ұлттық жаңғыру дәуірінің қиылысы болып, бұл оқиғалар келешек ұлт-азаттық қозғалыстарға іргетас қалады. Қазақ халқы рухани жаңғыру арқылы өз мәдениетін, тілі мен дәстүрлерін сақтап қалуға ұмтылды. Мұндай өзгерістер халықтың рухын көтеріп, ұлттық сана-сезімді нығайтты және қоғамды жаңа белестерге жетеледі. XIX ғасырдың соңына қарай қазақ қоғамы өзінің болашағын айқындауы басталған тарихи кезеңге куә болды.

Дереккөздер

А.Қ. Токтаров, "Қазақ халқының тарихы", Алматы, 2005.

М.Қ. Баймұханова, "XIX ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік өзгерістері", Алматы, 2010.

Ресей империясының 1897 жылғы халық санағы мәліметтері, Санкт-Петербург, 1897.

И.Жанабаев, "Отарлық Қазақстан: тарих және қоғам", Астана, 2015.

Ж.Абдуллин, "Патша әкімшілігі мен қазақ жері", Алматы, 2008.

Альпысбаев, М. Т. Қазақ халқының тарихи дамуы. Алматы, 2002.

Қазақ энциклопедиясы, том 8. Алматы, 1998.

Ресей империясының статистикалық баяндамалары. Петербург, 1897.

Сабитов, Е. Н. Ислам және қазақтардың рухани мәдениеті. Астана, 2010.

Төреғұлұлы, А. Ұлттық сана және ұлтшылдық қозғалыс. Алматы, 2005.