Текст выступления:

Xix ғасырдың аяғы – агрономия, техника, геология, қоғам қайраткерлері
1. XIX ғасырдың аяғындағы Қазақстан: даму бағыты мен негізгі тақырыптар

XIX ғасырдың соңына қарай Қазақстан халқының өмірінде айтарлықтай өзгерістер орын ала бастады. Бұл кезеңде ауыл шаруашылығы мен техникалық ғылымдар қарқынды дами бастады және ұлттық сананың оянуы байқалды. Қазақстан даласында агрономия саласында ғылыми зерттеулер мен жаңа әдістер енгізілді, бұл ауыл шаруашылығын жетілдіруге тың серпін берді. Сонымен қатар, елдің индустриялық дамуы мен мәдениеті өсіп, жаңа экономикалық-көпқырлы қоғамға жол ашылды.

2. XIX ғасырдың аяғындағы қоғамдық және экономикалық өзгерістер

XIX ғасырдың соңында Қазақстан Ресей империясының құрамында болып, патшалық бодандық жағдайында тұрды. Бұл кезеңде патриархалдық феодалдық жүйеден нарықтық қатынастарға оралу үрдісі басталды. Ауыл шаруашылығында жаңалықтар мен механизация енгізіле бастағанымен, индустриализацияның алғашқы белгілері де байқалды. Ағартушылық бағытындағы жұмыстар күшейіп, халықтың сауаттылығы артты. Бұл өзгерістер Қазақстан қоғамының әлеуметтік-экономикалық құрылымына терең әсер етті, жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуына себепші болды.

3. Агрономия: дамудың негізгі жетістіктері

Қазақстанның далалық аймақтарында 1890 жылдардан бастап ғылыми зерттеу әдістері кеңінен қолданылды, бұл ауыл шаруашылығын жетілдіруге ғажайып мүмкіндік берді. Тыңайтқыштарды пайдалану мен жаңа дақыл түрлерін енгізу тәжірибесі айтарлықтай өсті, топырақтың құнарлылығын жақсартуға бағытталған жұмыстар нәтижелі болды. Сонымен бірге, жер өңдеу құралдарын жетілдіру және егіншілік мәдениетін дамыту өнім көлемінің өсуіне және оның сапасының жақсаруына ықпал етті. Осылайша, агрономия саласындағы жаңалықтар ауыл шаруашылығының технологиялық жаңғыруына әкелді.

4. Егіншілік жаңашылдықтары мен еңбек құралдарының түрлері

Өткен ғасырдың аяғында Қазақстандағы егіншілік саласында бірқатар жаңашылдықтар байқалды. Мысалы, егін ору және тарысу жұмыстарында жаңа механикалық құралдар енгізіліп, еңбекті жеңілдетті. Күнбағыс, жүгері, күріш сынды дақылдарды егудің жаңа әдістері кең таралды. Сондай-ақ, еңбек құралдарының жаңа түрлерін пайдалану тыңшыл техникалардың жетілдірілуіне жол ашты. Бұл жағдай егіншіліктің тиімділігін арттырды және өнім сапасының жақсаруына оң әсер етті.

5. Техника саласындағы жаңалықтар мен өнеркәсіп жетістіктері

XIX ғасырдың аяғында бу машиналары ауыл және өнеркәсіп саласында жаңа қуат көзі ретінде кеңінен пайдаланылды. Бұл жаңалық өндірістің көлемін арттыруға мүмкіндік берді, тігін фабрикаларынан бастап астық өңдеу шаруашылықтарына дейінгі кәсіпорындарда өнімділік еселеп өсті. Механикалық диірмендер астықты тез әрі тиімді өңдеп, ауыл шаруашылығы өнімдерін сапалы түрде дайындауға жол ашты. Қалаларда электр жарығы мен телеграфтың пайда болуы коммуникацияны жылдамдатып, өндірістік процестерді үйлестіруді жақсартты. Сонымен бірге, жол-жөнекей және байланыс инфрақұрылымының дамуы жалпы өнеркәсіптің қарқынды дамуына ықпал етті.

6. Теміржол құрылыс жобалары және олардың ықпалы

XIX ғасырдың аяғында Қазақстанда теміржол желілерін салу басталып, бұл аймақтың транспорттық инфраструктурасын түбегейлі өзгертті. Теміржолдардың құрылысы тауар айналымын жылдамдатып, ішкі және сыртқы нарықтарға қолжетімділікті арттырды. Бұл құрылыс жобалары экономиканың әр саласына серпін беріп, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп өнімдерін жылдам жеткізуге мүмкіндік жасады. Сонымен қатар, теміржолдар елдің әлеуметтік дамуына да оң әсер етіп, халықтың түрлі аймақтар арасында байланысын нығайтты.

7. Геология ғылымының дамуы: алғашқы зерттеу экспедициялары

XIX ғасырдың соңында Қазақстанда геология ғылымы алғаш рет зерттеу экспедициялары арқылы дамыды. 1880-1890 жылдары жүргізілген алғашқы ғылыми экспедициялар минералдар мен жер қойнауына қатысты көптеген маңызды мәліметтер жинақтады. Бұл кезеңде геологиялық карталар жасалылып, пайдалы қазбаларды іздестіру мен пайдалану басталды. Алғашқы зерттеушілердің еңбегі Қазақстанның жерасты байлықтарын ашуға негіз болды, әрі осы шәкірттердің тәжірибелері геология саласының тез даму жолын ашты.

8. Жерасты байлықтарын зерттеген ғалымдар мен экспедициялар

Жерасты байлықтарын зерттеуге бағытталған экспедициялар Қазақстанның экономикалық әлеуетін айқындады. Әсіресе көмір, мыс, темір және басқа да құнды минералдардың кен орындары ашылды. Ғалымдар мен зерттеушілер тобы маңызды аумақтарда талдау жүргізіп, геологиялық құрылымдарды зерттеді. Осы деректерге сүйене отырып, өнеркәсіптің даму жолдары мен өндіріске қажетті шикізат базасы анықталды. Елдің табиғи ресурстарын тиімді игеру үшін осы зерттеулер шешуші маңызға ие болды.

9. Қазақстандағы ірі кен орындары (XIX ғасыр аяғы)

XIX ғасырдың соңында Қазақстанның түрлі аймақтарында табылған ірі кен орындары экономиканың дамуында шешуші роль атқарды. Мысалы, Қарағанды көмір бассейні, Жезқазған мыс кені, Семей темір қоры сияқты орындар өндіріс негізін қалады. Олардың орналасуы өнеркәсіптің кеңеюіне және жұмыс орындарының артуына үлес қосты. Бұл кен орындары арқылы экспортқа шығарылатын өнімдер де көбейді, яғни аймақтың экономикасын нығайтты.

10. Агрономдар: әдістемелік жаңартулар және үлгілі тұлғалар

XIX ғасырда агрономия саласын жетілдірген белгілі тұлғалар Қазақстанның ауыл шаруашылығында жаңа кезең бастаған. К. Рубцов ғылыми негізделген әдістерді енгізіп, егін шаруашылығының өнімділігін арттыруға үлес қосты. В. Верещагин болса, егіншілік техникасын жетілдіруге және жаңа дақылдарды таратуға ерекше ықпал етті. Бұл ғалымдардың еңбектері жергілікті халықтың еңбек әдістерін жаңартып, ауыл шаруашылығын дамытудың ғылыми негіздерін айқындады.

11. Қазақстандағы алғашқы техника инженерлері мен олардың жұмыстары

Қазақстанда XIX ғасырдың аяғында техника инженерлері пайда болып, жергілікті өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын механикаландыруға бағытталған жобаларды жүзеге асыра бастады. Олар бу машиналарын енгізу, диірмендерді жаңарту, жолды салу сияқты маңызды жұмыстар атқарды. Бұл инженерлердің еңбектері өндірістің тиімділігін арттыруға және ауыл техникаларын жетілдіруге септігін тигізді. Сонымен қатар, олардың инновациялары елдің техногендік дамуын жеделдетті.

12. Қоғам қайраткерлерінің қоғамдық прогреске қосқан үлесі

XIX ғасырдың соңында қазақ қоғамындағы қоғамдық қайраткерлер білім мен мәдениетті дамытуға ерекше мән берді. Олар жаңа мектептер мен оқу орындарын ашып, ағартушылықты кеңейтуге ат салысты. Осындай тұлғалар арқылы халықтың ұлттық санасы оянып, жаңару мен әлеуметтік мәселелерді шешуге бағытталған қозғалыстар басталды. Ыбырай Алтынсарин сынды ағартушылар білім беру ісін ұйымдастырып, қазіргі заманға сай ағартушылық әдістерін енгізді, бұл елдің мәдени дамуында үлкен рөл атқарды.

13. Шоқан Уәлиханов: әмбебап ғалым және зерттеуші

Шоқан Уәлиханов – қазақ мәдениеті мен ғылым тарихындағы әйгілі тұлға, ол XIX ғасырда әлеуметтанушы, этнограф, топограф және тарихшы ретінде танымал болды. Оның зерттеулері қазақ халқының мәдениеті мен тарихын терең түсінуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Шоқан Орталық Азияны зерттеу мақсатында бірнеше экспедицияға қатысты, онда этникалық және географиялық мәліметтер жинады. Оның еңбектері қазақтан тыс елдерде де жоғары бағаланып, қазақ ғалымдарының алғашқысы ретінде ерекше орын алды.

14. Алихан Бөкейханов: ғылым және ұлттық мүдде үшін күрескер

Алихан Бөкейханов ХХ ғасырдың басында Қазақ даласының жер, орман, ауыл шаруашылығын ғылыми тұрғыдан зерттеп, өңірдің экономикалық дамуының негізін қалады. Ол ұлттық сана мен мүддені көтеріп, қазақ ұлтының құқықтары мен тәуелсіздігін қорғауды мақсат етті. Алаш қозғалысын ұйымдастырып, ұлттық идеяларды саяси салада насихаттаған ол қазақ қоғамының жаңаруына және әлеуметтік реформалардың жүзеге асуына елеулі ықпал етті. Ғылыми және қоғамдық қызметінің нәтижесінде қазақ интеллигенциясының көшбасшысы ретінде танылды.

15. Қазақ әйелдерінің қоғамдық және ағартушылық қызметтегі алғашқы үлгілері

XIX ғасырдың соңында қазақ әйелдері қоғамдық және ағартушылық салаларда белсенділік көрсете бастады. Олар білім беру және әлеуметтік жұмыстарға қатысып, әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін арттыруға атсалысты. Кейбір қазақ әйелдері мектептер ашуға және халықтың сауаттылығын көтеруге үлес қосты. Бұл кезең қазіргі қазақ қоғамындағы әйелдердің рөлінің қалыптасуына бастау болды, әрі мәдени және әлеуметтік трансформацияның бір бөлігі ретінде қызмет етті.

16. Білім беру саласындағы реформалар мен жаңа мектептер

XIX ғасырдың соңында қазақ даласында Ресей империясының білім беру үлгісі бойынша жаңа мектептер ашыла бастады. Бұл мектептер қазақ балаларын ресми оқу бағдарламалары бойынша оқытуға мүмкіндік берді. Осы кезеңде Ыбырай Алтынсарин қазақ тілінде алғаш рет оқулықтар жазып, оқу әдістемесін жақсартуға үлкен үлес қосты. Оның еңбектері білім сапасының өсуіне және оқушылардың білімге деген ынтасының артуына себеп болды. Сонымен қатар, интернаттар мен бастауыш мектептердің санының артуы білімге қолжетімділікті едәуір кеңейтті, бұл балалардың мектепке баруына мүмкіндік беріп, жалпы білім деңгейін жақсартты.

17. Мектептердің өсу динамикасы (1870–1900)

1870 жылдан 1900 жылға дейінгі кезеңде қазақ жерінде мектептердің саны тұрақты түрде күрт өсті. Бұл өсім – қазақ қоғамының білімге деген қажеттілігінің артуынан хабар берді. Білім беру жүйесіне мемлекет тарапынан жасалған қолдау нәтижесінде мектептер саны көбейіп, ауылдық жерлерде де білім алушылар көпейді. Бұл жағдай қазақ халқы арасында мәдени және әлеуметтік даму деңгейінің көтерілуін анық көрсетті. Экономика мен мәдениетке сай өзгерістерге жол ашқан білім беру жүйесінің кеңеюі қазақтардың болашаққа сенімді қадам жасауына негіз болды.

18. Еуропалық технологиялардың Қазақстанға тигізген әсері

XIX ғасырдың соңында Еуропадан әкелінген техникалық құралдар Қазақстанның ауыл шаруашылығында және өндірісінде айтарлықтай өзгерістер алып келді. Мысалы, жаңа техника далада егін егуді жеңілдетіп, өнімділіктің жоғарылауына ықпал етті. Бу тартқыш машиналары өндірісті автоматтандыруға мүмкіндік беріп, еңбек өнімділігі артты. Механикалық ұнтақтау құралдарының көмегімен астық өңдеу сапасы жақсарды, бұл өңірде азық-түлік өндірісінің деңгейін көтерді. Жаңа технологиялар жалпы экономикаға серпін беріп, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының өсуін қамтамасыз етті, бұл өз кезегінде елдің дамуына оң әсер етті.

19. Ғылым салаларының өзара байланысы және қоғамға әсері

Ғылымның әртүрлі салалары бір-бірімен тығыз байланыста дамып, Қазақстандағы экономикалық және әлеуметтік өзгерістерге ықпал етті. Мысалы, аграрлық ғылымдардан бастап өнеркәсіпке дейінгі кезеңдік өту ғылыми әзірлемелердің өндірітьке енгізілуін қамтамасыз етті. Геологиялық зерттеулер минералдық байлықтарды табуға және қолдануға мүмкіндік беріп, өнеркәсіптің дамуына жол ашты. Мұндай өзара байланыс ғылым мен техниканы дамытудың негізін қалап, қазақ қоғамының жаңаруына серпін берді. Осының нәтижесінде ғылымның практикалық маңызы артты және салалар арасында интеграция нығайды.

20. XIX ғасырдың соңы: Қазақстан үшін жаңа белес

XIX ғасырдың соңында Қазақстанда агрономия, техника, геология сияқты ғылымдардың қарқынды дамуы байқалды. Осы кезеңде қоғамдық қайраткерлердің ықпалымен ұлттық даму жаңа кезеңге көтерілді. Бұл ұлттың мәдени және әлеуметтік дамуының негізі болып, қазақ халқының болашаққа деген сенімін нығайтты. Еліміздің экономикалық және ғылыми әлеуеті артты, өмір сүру деңгейі жақсарып, жалпы қоғамның дамуы жаңа белесіне шықты.

Дереккөздер

Бектұрғанов, Н. Қазақстан тарихы: XIX ғасыр. — Алматы: Ғылым, 2002.

Аманжолов, Т. Қазақ агрономиясының дамуы. — Астана: Ауыл шаруашылығы баспасы, 2010.

Ермеков, Р. Қазақстанның геологиялық зерттеулері. — Қарағанды: Университет баспасы, 2005.

Сұлтанов, М. Қазақ қоғамының жаңғыруы XIX–XX ғасырлар. — Алматы: Тарих институты, 2015.

Айтмуханбетов, Д. Қазақ зиялылары мен ағартушылары. — Нұр-Сұлтан: Білім, 2018.

Қазақ энциклопедиясы. – Алматы: 2023.

Ыбырай Алтынсарин. Таңдамалы еңбектер. – Алматы: 1980.

История Казахстана. – Астана: 2010.

Развитие науки и техники в Казахстане в XIX веке. – Алматы: 2015.