Текст выступления:

XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы реформалар
1. XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы реформалар: Негізгі бағыттар және өзекті тақырыптар

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда әкімшілік, сот және жер реформалары елдің тарихындағы терең өзгерістердің бастауы болды. Бұл кезең қазақ қоғамының дәстүрлі құрылымын түбегейлі өзгертіп, еліміздің болашағына әсер еткен реформалық үдерістерге жол ашты. Біздің бүгінгі баяндамамыз осы маңызды өзгерістерге бағытталады.

2. Қазақстандағы реформалардың тарихи негізі

XIX ғасырда Ресей империясы қазақ даласын толық бақылауына алды. Бұл жаңа билік қазақ қоғамдық құрылымын әлсіретті, ұлттық билікті шектеуге ұмтылды. Империялық отаршылдық саясат шекараларды қайта ұжымдастыру, жергілікті билікті орталықтандыру арқылы қазақ даласындағы икемді әлеуметтік жүйені өзгертуге бағытталды. Бұл нәзік тарихи кезең қазақ халқы үшін үлкен сынақ пен жаңа сынақтар мен тартыстарды тудырды.

3. 1867-1868 жылдардағы әкімшілік реформалар кезеңдері

1867-1868 жылдары Қазақстанның әкімшілік жүйесі түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Бұл реформалар Сібір және Орынбор генерал-губернаторлықтарына бөлуді бекітті, аймақтарды жан-жақты басқаруға бейімделді. Әкімшілік қай бөлімдерден тұратыны қайта қаралып, уездтер мен облыстар құрылды. Осы кезең қазақ жерінде ресми шекаралардың пайда болуына, басқару құрылымдарының күрделеніп, орталықтандырылуына әкелді.

4. Сібір және Орынбор генерал-губернаторлықтары туралы негізгі деректер

Сібір генерал-губернаторлығы мен Орынбор генерал-губернаторлығы XIX ғасырдағы әкімшілік-аумақтық реформалардың негізгі құрылымдары болды. Сібір генерал-губернаторлығы қазақтың солтүстік және шығыс аймақтарын бақылаулы ішінде ұстады, ал Орынбор генерал-губернаторлығы батыс және орталық облыстарға жауапты еді. Бұл құрылымдар жерді тиімді басқаруды мақсат етіп, әртүрлі әлеуметтік және экономикалық саясаттарды іске асыруға жол ашты.

5. Реформалардың негізгі үкімет мақсаттары

Реформалардың басты мақсаты – Қазақстан территориясын Ресей империясының толық заңды билігіне алу болды. Әскерилік қауіпсіздік қамтамасыз етілді, демек империяның шекараларын қорғау күшейтілді. Сонымен қатар, салық жүйесін жетілдіру арқылы жергілікті тұрғындардан тиімді әрі тұрақты салық жинау мақсатталды. Орыс қоныстанушыларының санын ұлғайту арқылы мәдени ықпал кеңейді, қазақ халқын біртіндеп орыс тілі мен христиан дініне бейімдеуді көздеді.

6. Сот жүйесінде енгізілген өзгерістер

Сот жүйесінде ірі өзгерістер болды. Дәстүрлі билер соты құзыретінен айырылып, оның орнына әскери және азаматтық соттар құрылды. Жаңа сот органдары уездік және болыстық деңгейлерде енгізіліп, қазақтардың құқықтарын жазбаша заңдарға сүйене отырып реттеу қарастырылды. Сот істері екі тілде – орыс және қазақ тілдерінде жүргізілгенімен, заңдар империялық принциптерге бейімделді. Бұл жағдай дәстүрлі құқық нормаларының шектелуіне және халықтың өз құқықтарын жоғалтуына алып келді.

7. 1867-1891 жылдар аралығындағы әкімшілік құрылымның салыстырмалы мәліметтері

1867 жылдан 1891 жылға дейінгі кезеңде әкімшілік құрылым күрделі өзгерістерге ұшырады. Облыстар саны ұлғая отырып, генерал-губернаторлықтардың рөлі нығайды, облыс орталықтары мен уездер көбейді. Халық саны да өсу тенденциясын көрсетті. Бұл реформалар бөлімшелерді ірілендіріп, әкімшілік басқаруды орталықтандыру арқылы империяның бақылауын күшейтті.

8. Жер саясаты және қоныс аудару тақырыбына шолу

Жер саясаты реформалары қазақтардың дәстүрлі мал шаруашылығына әсер етті. Қоныс аудару үдерісі белсенді жүріп, орыс қоныстанушылары қазақ жерлеріне көптеп орналасты. Бұл қазақтардың жер істеріне қатысты құқықтарын шектеуге және жаңа меншік қатынастарын енгізуге әкелді. Қоныс аудару елдің этникалық құрылымын өзгертті, мәдени алмасуды да жандандыра түсті.

9. Қазақстан халқының өзгерісі (1867–1897)

1867–1897 жылдар аралығында Қазақстанның халқының саны және оның этникалық құрамы айтарлықтай өзгерді. Орыстардың үлесі 8,4% -дан 13%-ға дейін өсті, бұл қоныс аудару саясатының айқын нәтижесі. Демографиялық өсім қазақтар санының ұлғаюымен қатар, жаңа қоныстанушылардың да облысқа келуін дәлелдейді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санағының деректері осы үрдісті нақты көрсетеді.

10. Білім беру саласындағы реформалардың негізгі тұстары

XIX ғасырдың екінші жартысындағы реформалар білім саласында да өз ізін қалдырды. Мектептері мен оқу орындары құрылып, орыс тілі мен ресми оқу бағдарламалары енгізілді. Әсіресе, ауылдық жерлерде мектеп ашу бағдарламалары белсенді жүргізілді. Бұл қазақ жастарын ресми білімге тарту арқылы, империяның мәдени ықпалын күшейтуге бағытталған маңызды саясат болды.

11. Салық жүйесіндегі жаңа енгізулер

1867-1868 реформалары аясында жаңа салық түрлері енгізілді: түтін салығы, жер және мал салығы. Бұл салықтар қазақтардың тұрмыс жағдайына қосымша ауыртпалық түсірді. Егіншілік пен мал шаруашылығына қатысты міндетті төлемдер көбейіп, экономикалық жағдайға кері әсер етті. Алынған салықтар көбінесе аймақтық басқару мен орыс қоныстанушыларын қолдауға жұмсалды.

12. Дін саясаты: Ислам мен шіркеу арақатынасы

Патша билігі ислам діни басқармаларын бақылауға алып, олардың қызметін шектеді. Миссионерлік қызмет күшейіп, православ шіркеу ықпалы кеңейді. Бұл қазақтардың дәстүрлі діни өміріне әсер етіп, қоғам ішінде қайшылықтар туғызды. Сонымен қатар, діни білім беру мен мешіттердің қызметі де реттеліп, ислам дінінің қоғамдық рөлі кеміді.

13. Көшпенді өмір салтының өзгеруі

Дәстүрлі көшпенді мал шаруашылығына жаңа заңдар енгізіліп, отырықшылыққа көшу үдерісі жеделдетілді. Қазақтар арасында егіншілік пен тұрақты шаруашылық қалыптасып, жер пайдаланудың жаңа әдістері пайда болды. Мал бағуға шектеулер қойылып, жерді бөліп беру және жеке меншікке айналдыру үрдісі күшейтілді. Бұл көшпенді өмір салтының түпкілікті өзгеруінің бастамасы болды.

14. Экономикалық өзгерістер мен әлеуметтік жіктелу

Реформалар сауды дамытуға ықпал етіп, Қоянды мен Тайынша сияқты ірі жәрмеңкелер пайда болды. Мал, тері және жүн экспорты ұлғайды, бұл Қазақстанды империя экономикасына біріктіруге септігін тигізді. Әлеуметтік салада бай мен кедей арасындағы айырмашылық күшейіп, жаңа таптар мен кәсіби топтар пайда болып, қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы күрделене түсті.

15. Қарсылық қозғалыстарының көріністері

Реформаларға қарсы қарсылық қозғалыстары кең етек алды. Қазақ қоғамы өзгерістерге сенімсіздік танытып, кейбір аймақтарда көтерілістер мен наразылықтар болды. Бұл қозғалыстар ұлттық өзіндік сана мен дәстүрлі құндылықтарды қорғауға бағытталды. Олардың ықпалы кейінгі тарихта саяси және әлеуметтік өзгерістердің формалануына әсер етті.

16. Реформаларды кезең-кезеңімен енгізу үдерісі

Қазақ қоғамындағы реформаларды жүйелі түрде жүзеге асыру бірнеше маңызды кезеңнен тұрады. Бұл процесс әрбір сатыда нақты мақсаттар мен міндеттерді белгілеп, олардың орындалуын бақылау арқылы іске асырылады. Реформалар құрылымының негізгі кезеңдері мен байланыстары төмендегідей: бастамашылық кезең – мемлекеттік шешімдердің қабылдануы, дайындық кезеңі – заңнамалық және ұйымдастырушылық негіздердің құрылысы, іске асыру кезеңі – нақты реформалардың орындалуы, әрі қарай мониторинг және түзету жұмыстары жүзеге асырылады. Әрбір сатыда қоғам мен билік өкілдері арасында өзара байланыс болып, реформаның тиімділігі мен орнықты дамуы қамтамасыз етіледі. Осы процесті кезең-кезеңімен енгізу реформалардың табысты жүзеге асуына ықпал етеді, әрі қоғамда сенімділік қалыптастырады.

17. 1891 жылғы 'Дала ережесі' және оның салдары

1891 жылы қабылданған 'Дала ережесі' қазақ өңіріндегі әкімшілік басқару жүйесіне ірі өзгерістер әкелді. Бұл құжат бойынша облыстардың басқаруы орталықтандырылып, жергілікті өзін-өзі басқару билігі едәуір қысқартылды. Мұның нәтижесінде қазақтардың қоғамдық және саяси белсенділігіне тосқауыл қою шаралары күшейтіліп, отарлық әкімшілік тәртіп қатайды. Сонымен қатар, бұл ереже қазақ халқының жергілікті құқықтарын шектеуге бағытталып, ресми биліктің ықпалын кеңейтті. Осылардың барлығы қазақ қоғамының дәстүрлі құрылымдары мен басқару әдістерінің өзгеруіне ұйытқы болды, әрі отарлық саясаттың күшеюін көрсетті.

18. Қазақ зиялыларының реформаларға көзқарастары

Реформалар дәуірінде қазақ зиялылары түрлі пікірлер мен көзқарастар білдірді. Кейбіреулері осы өзгерістерді қоғамның дамуы мен жаңғыруының қажет шарты ретінде қабылдады. Олар жаңа білім беру жүйесін енгізу мен экономикалық даму мүмкіндіктерін қолдады. Ал басқалары реформалардың отарлық сипатқа ие екенін айтып, ұлттық мүдделердің шектелуіне алаңдады. Мысалы, белгілі қоғам қайраткері Әлихан Бөкейханов реформалар арқылы қазақтың құқықтық деңгейін нығайтып, өз ұлтын қорғау қажеттігін айрықша атап өтті. Бұл пікірталастар қазақ қоғамында реформалардың мәні мен бағыттарын анықтаудың басты факторы болды.

19. Реформалардың ұзақмерзімді салдары

Реформалардың ұзақ мерзімді әсері Қазақстанның әлеуметтік және этникалық құрылымында айқын көрінді. Орыс қоныстанушыларының саны артқан сайын өлкедегі этникалық құрам өзгеріске ұшырады. Қазақтардың ауыл шаруашылығында отырықшылық деңгейі көтеріле бастады, қолөнер мен сауда салалары қарқынына ие болды. Сонымен қатар, дәстүрлі қоғамдық қатынастар жаңарып, жаңа әлеуметтік топтар мен таптар қалыптасты. Бұл өзгерістер болашақта Қазақстанның экономикалық және мәдени дамуының негізін қалаған маңызды кезең саналады. Реформалар елдің даму стратегиясына жаңа серпін берді.

20. XIX ғасыр реформаларының тарихи маңызы

XIX ғасырдағы реформалар Қазақстанның дамуы жолында теңдессіз тарихи кезең болды. Олар елдің әлеуметтік және саяси құрылымдарын түбегейлі өзгертіп, жаңа бағыт бойымен дамуын қамтамасыз етті. Осы реформалардың нәтижесінде Қазақстанның қазіргі образы қалыптасты, олар елге заманауи басқару жүйесін және әлеуметтік өзгерістерді енгізудің негізін салды. Бұл кезең қазақ халқының ұлт ретінде дамуы мен мемлекеттілігіне үлкен үлес қосты.

Дереккөздер

Гумилёв Л.Н. Древние тюрки. М.: Наука, 1967.

Водовозов В.Г. Административные реформы в Казахстане в XIX веке // Исторический журнал, 1985.

Карабалин М.Е. История Казахстана: Краткий очерк. Алматы, 2005.

Токарев С.А. Этническая история народов Евразии. М.: Восточная литература, 1997.

Курманов Т.К. Национальные движения в Казахстане XIX – начала XX века. Алматы, 2010.

Кудайбергенов Б.И., Тарихи өзгерістер контекстіндегі Қазақстан: әлеуметтік-саяси зерттеулер, Алматы, 2010.

Жолдасбеков А., XIX ғасырдағы Ресей империясының отарлау саясаты және қазақ жеріндегі әкімшілік реформалар, Нұр-Сұлтан, 2015.

Бөкейханов Ә., Таңдамалы еңбектер, Алматы, 1991.

Сартқожаев Н., Қазақ қоғамындағы әлеуметтік өзгерістер және реформалар (XIX ғасыр), Шымкент, 2012.