Текст выступления:

XVIII ғасырдың басына дейінгі қазақ-орыс қатынастары. Ресейдің отарлау әрекеттерінің басталуы
1. XVIII ғасырдың басына дейінгі қазақ-орыс қатынастары және негізгі тақырыптар

Қазақ пен орыс халықтарының арасындағы қатынастар ежелгі дәуірлерден бастау алса да, XVIII ғасырдың басына дейінгі кезең ерекше маңызға ие. Бұл уақыт аралығында екі халық арасындағы қарым-қатынас тек сауда мен дипломатияға негізделіп қана қоймай, саяси және әлеуметтік салаларда да өз бедерін тапты. Осы кезеңдегі байланыстардың даму жолын білу арқылы біз тарихи өзара ықпалдастықтың түпкі себептері мен нәтижелерін тереңірек түсіне аламыз.

2. Тарихи контекст: Қазақ пен Ресей арасындағы байланыстардың негіздері

XVI-XVII ғасырларда Қазақ хандығы өзінің саяси және экономикалық дамуының белсенді кезеңінде болды. Сол уақытта Ресей аумағы да кеңейіп, Сібір хандығының құлауымен жаңа шекаралар пайда болды. Бұл өзгерістер екі халықтың арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың өркендеуіне және сауда жолдарының ашылуына алып келді. Осының арқасында екі мемлекет арасындағы байланыстар тереңдей түсті, олар тек әскери ауқымда ғана емес, мәдени және сауда салаларында да нығайды.

3. Қазақ-орыс алғашқы байланыстары: XVI-XVII ғасырлық оқиғалар

XVI және XVII ғасырларда қазақ-қырғыз және орыс елдері арасында алғашқы дипломатиялық кездесулер мен сауда қатынастары белсенді өрбіді. Мысалы, 1556 жылы Ертістің сауда жолдары арқылы қазақтар мен орыс саудагерлері алғаш рет тікелей байланысқа шықты. Сонымен бірге, Ресейдің Сібірде орнатқан бекіністері қазақ жеріне жақындаған сайын келіссөздер жиілеуде болды, бұл екі халықтың өзара түсіністігіне себепші болды. Осы уақыттағы бірегей оқиғалар екіжақты қарым-қатынастың негізін қалыптастырды.

4. XVII ғасырдағы дипломатиялық миссиялар және келіссөздер

XVII ғасырда қазақтар мен орыстар арасында бірнеше маңызды дипломатиялық миссиялар өтті. 1613 жылы Бірінші дипломатиялық елшілік Қазақ хандығына жіберілді, оның мақсаты шекара мәселесін талқылау болды. 1640 жылдары сауда мен әскери одақ туралы келіссөздер жүргізілді. 1675 жылы қазақ өкілдері Ресейге ресми сапарымен барып, екі халық арасындағы достық байланыстарды нығайтты. Бұл келіссөздер екі мемлекет арасындағы сенім мен ынтымақтастықты арттырды.

5. Экономикалық байланыстар: мал мен тауар алмасудың тарихи жолдары

XVII ғасырда қазақтар мен орыстар арасындағы іскерлік қатынастар, әсіресе мал мен тауар саудасы белсенді түрде дамыды. Қазақтар өздерінің мал шаруашылығынан түскен өнімдерін Ресейге тасып, керісінше орыс саудагерлері құрал-жабдықтар, металл бұйымдары мен күнбағыс майын жеткізді. Мұндай алмасу екі халықтың экономикасын байытып қана қоймай, мәдени байланыстарды да нығайтты. Сонымен қатар, осы кезеңдегі сауда жолдарының дамуы екіжақты қарым-қатынастың негізін қалаған маңызды оқиға болды.

6. Қазақ-орыс сауда айналымының өсу динамикасы

1675 жылдан бастап сауда көлемі айтарлықтай өсті, бұл екі халықтың экономикалық байланысын нығайтты. Осы уақыт аралығында Қазақстан мен Ресей арасындағы сауда айналымы тұрақты түрде ұлғайды. Ресей империясының мұрағаттық құжаттарына сәйкес, XVII ғасырдың аяғына таман сауда қарқыны байқалды. Бұл екі жақтың тек коммерциялық мүдделері ғана емес, мәдени және әлеуметтік байланыстардың да дамуына септігін тигізді.

7. Қазақ даласындағы орыс бекіністерінің құрылу тарихы

XVII ғасырдың соңынан бастап Ресей Федерациясы қазақ даласында стратегиялық бекіністер салуды бастады. 1680 жылы Орал бекінісі тұрғызылып, Ресейдің Орта Азияға қарай ықпалы артты. 1690 жылы Ақмола бекінісінің құрылуы солтүстік пен орталық Қазақстанда әскери бақылауды күшейтті. Осы кезеңде салынған бекіністер сауда жолдарын қорғау және Ресей мен қазақтардың арасындағы саяси байланыстарды қорғау мақсатында қызмет етті.

8. XVII-XVIII ғасырдағы қазақ-орыс қатынастарының дамуы

XVII-XVIII ғасырларда қазақ пен орыс арасындағы байланыстар күрделі әрі дамушы сипатқа ие болды. Бастапқы сауда және дипломатиялық өзара әрекеттестік кейін әскери-саяси ықпалға ұласты. Бұл кезеңде екі халық арасындағы өзара қарым-қатынастың эволюциясы байқалды: ықтимал достық келісімдерден бастап, Ресейдің аймақтағы ықпалын кеңейтуге бағытталған нақты қадамдарға дейін. Осы процестер қазақ даласының саяси құрылымдары мен әлеуметтік өміріне терең әсер етті.

9. Әлеуметтік өзгерістер және Ресей ықпалы қазақ қоғамында

XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында Ресейдің ықпалы қазақ қоғамында бірқатар әлеуметтік өзгерістерге себеп болды. Қоғамды басқару жүйесі өзгеріске ұшырап, кейбір беделді қазақ рулары Ресеймен келісімге келіп, өз саяси позицияларын нығайтты. Сонымен қатар, Ресейдің әскери және әкімшілік құрылымдары қазақ даласына енген сайын мәдени және экономикалық ықпал күшейіп, дәстүрлі өмір салты жаңа жағдайларға бейімделді.

10. XVII ғасырдағы дипломатиялық елшіліктер мен тұлғалар

Бұл кезеңде қазақ-орыс қатынастарын жетілдіруге бағытталған бірнеше маңызды дипломатиялық елшіліктер құрылды. Олар арқылы шекара мәселелері, сауда және әскери одақтар талқыланды. Елшіліктердің өзінде беделді тұлғалар мен хандардың өкілдері болды, олар екі халық арасындағы сенімді арттыруда маңызды рөл атқарды. Ресей мұрағаттарының деректері бұл елшіліктердің халықаралық аренада қатынастарды тұрақтандыруға әсерін дәлелдейді.

11. Сібір жолының ашылуы және екіжақты транзит сауда

Сібір жолының ашылуы қазақ пен орыс арасындағы транзит сауданың дамуына ықпал етті. Бұл бағыт арқылы екі халық тек жергілікті өнімдерді ғана емес, өзге аймақтардан келетін тауарларды да алмастыра бастады. Сауда жолдарының кеңеюі екі мемлекет арасындағы экономикалық және мәдени қарым-қатынасты нығайтты, сондай-ақ аймақтың девелопментіне жол ашты.

12. Жангір және Әбілқайыр хандардың Ресеймен жақындасу саясаты

XVIII ғасырдың басында Жангір және Әбілқайыр хандар Ресеймен әртүрлі заңдылықтар мен әскери одақтар арқылы тығыз қарым-қатынас орнатты. Олар Ресейдің саяси және әскери ықпалын пайдаланып, өз дербестіктерін сақтап қалуға тырысты. Бұл саясат қазақ даласындағы күш балансын өзгертті және Ресеймен арадағы байланыстарды тереңдетуге септігін тигізді.

13. 1723 жылғы «Ақтабан шұбырынды»: себептері және салдары

1723 жылы жоңғарлардың жаппай шабуылы қазақтардың көшіп-қонуына себеп болды, бұл экономикалық және әлеуметтік дағдарысты күшейтті. Қиындықтарға ұшыраған қазақтар Ресейден әскери көмек сұрауға мәжбүр болды, бұл Ресейдің шығыс аймақтарындағы ықпалын жеделдетті. Нәтижесінде, Ресейдің Қазақ даласындағы билігі нығайып, қазақ қоғамының саяси құрылымы түбегейлі өзгерістерге ұшырады.

14. Ресейдің алғашқы отарлық бекіністері және жергілікті халықтың әсері

XVIII ғасырдың басында Ресей қазақ даласында алғашқы бекіністерін тұрғызып, әскери және әкімшілік бақылауды күшейте бастады. Бұл бекіністер жергілікті халықтың өмір салтына және саяси құрылымына тікелей әсер етті. Жергілікті халық кейде осы бекіністердің құрылуына қарсылық танытып, кейде ынтымақтасып, Ресеймен арадағы коммуникацияларды дамытты. Осы оқиғалар аймақтың саяси-әлеуметтік дамуына айтарлықтай өзгерістер әкелді.

15. Қазақ даласындағы орыс бекіністері — ашылу жылдары мен маңызы

XVIII ғасырда салынған басты орыс бекіністері стратегиялық маңызды орындарда тұрғызылды және олардың құрылу жылдары сақталып қалған. Бұл бекіністер Ресейдің Қазақ даласындағы әскери қуатын күшейтуімен қатар, сауда мен дипломатиялық байланыстарды нығайтуға бағытталды. Ресей мемлекеттік архиві деректеріне сәйкес, бекіністердің құрылуы аймақтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мен Ресей империясының ықпалын кеңейту стратегиясының маңызды бөлігі болды.

16. Жайылым даулары және қазақтардың отаршылыққа қарсы әрекеттері

XVIII ғасырдағы қазақ даласында орыс бекіністерінің құрылуы дәстүрлі мал шаруашылығын жүргізуге қажетті жайылымдардың күрт азаюына себеп болды. Бұл жағдай ауылдық елді мекендер мен рулар арасындағы жер қақтығыстарын күшейтіп, әлеуметтік шиеленістерінің үдеп кетуіне әкелді. Жергілікті рулық қауымдар өздерінің ежелгі құқықтарын қорғау мақсатымен қарулы күйі қарсылық әрекеттерін жасап, отарлық саясаттың әділетсіздігіне қарсы шықты. Осындай қарулы қақтығыстар Қазақ даласындағы саяси тұрақсыздыққа теріс әсерін тигізіп, жалпы Ресей империясына қарсы ұлттық күрестің бір бөлігіне айналды. Сонымен бірге, кейбір қазақ көсемдері отарлық биліктің қысымына қарсы ашық түрде тұруға көшіп, ұлттық мүдделерді қорғау үшін ұйымдасқан қозғалыстар мен бастамалар қолға алды. Бұл кезең қазақ халқының өз жері мен дәстүрін қорғау жолындағы күресінің тереңдігін және ауқымын нақты көрсетті.

17. Кіші жүздегі орыс ықпалының өсу графигі

1720-1730 жылдар аралығында Кіші жүздің Ресей империясымен байланыстары ерекше күшейе түсті. Бұл кезеңде әскери және саяси бағыттағы келісімдердің саны артты, Ресейдің ықпалы айтарлықтай өсті. Мәселен, бұл орайда әскери бекіністер салу және жергілікті билік органдарымен келісімдер жасау арқылы Ресей Төменгі Жүздің саяси бағытын өз бақылауына алуына мүмкіндік табылды. Графикте бұл өзгерістер егжей-тегжейлі бейнеленіп, Кіші жүздің Ресейге тәуелділік деңгейінің жылдам әрі айқын өскенін дәлелдейді. Осылайша, XVIII ғасырдың бірінші жартысында бодандық деңгейі қатты күшейіп, қазақтардың саяси тұрғыдан тәуелсіздігі айтарлықтай төмендеді. Бұл материалдар Ресей мұрағатының XVIII ғасырындағы құжаттарына негізделген.

18. Әбілқайыр ханның 1731 жылы Ресейге бодандыққа өтуі

1731 жылы Әбілқайыр хан ресми түрде Ресей патшайымына елшілік жіберіп, бодандыққа өту туралы келісімге қол қойды. Бұл оқиға қазақ-орыс қатынасында шешуші әрі тарихи көптеген салдарын туғызған бетбұрыс кезең болды. Бұл шешімнің негізінде жоңғар шапқыншылығының қатерлері мен қазақ ішіндегі саяси даулар, сондай-ақ, Ресейдің әскери және саяси қолдауын алу қажеттілігі жатқан еді. Осы арқылы Әбілқайыр хан Ресей империясының қорғауын қамтамасыз етуге ұмтылып, өз елінің қауіпсіздігін нығайтпақ болды. Алайда дәл осы келісім Ресейдің қазақ даласына ықпалын күшейтіп, жаңа отарлау саясатының бастауы ретінде тарихта қалды. Бұл оқиға қазақ халқы үшін тәуелсіздік мәселесінде күрделі әрі қайшылықты дәуірдің кірісуі болды.

19. XVIII ғасыр басындағы қазақ қоғамындағы өзгерістер мен қорытындылар

ХVIII ғасыр басында қазақ қоғамында әлеуметтік және саяси өзгерістер жылдам жүруде еді. Бұл дәуірде қазақ руларының арасындағы дәстүрлі құрылыстар жаңарып, кейбірі Ресей империясының ықпалына бой ұстады. Мысалы, белгілі бір рулар Ресейдің әскери күші мен әкімшілік құрылымына тартылып, кейбір жерлерде әкімшілік реформалар жүргізілді. Сонымен қатар, тұрғындар арасында жер даулары мен саяси күрестер жиілеп, олар қазақ қоғамының ішкі тұрақтылығын әлсіретті. Бұл кезеңде кейбір көсемдердің белсенділігі артты, олар ұлттық мүддені сақтау үшін бірігіп, отарлық саясатқа қарсылық көрсетті. Осылайша, қазақ қоғамы өз ішіндегі күрделі тартыс пен сыртқы ықпалдар арқылы жаңа әлеуметтік және саяси құрылымдарға бет бұрды.

20. XVIII ғасыр басындағы қазақ-орыс қатынастарының тарихи маңызы

XVIII ғасырдың басындағы қазақ пен орыс арасындағы қарым-қатынастар қазақтардың әлеуметтік және саяси құрылымдарын түбегейлі өзгертті. Бұл кезеңде отарлаудың алғашқы көріністері пайда болып, қазақ ежелгі мемлекеттілік дәстүрлерінен айырыла бастады. Ресей империясының ықпалымен қазақ руларының арасына бөлініс енді, ұлттық бірлік бұзылып, саяси дербестік құнсызданды. Сонымен бірге, бұл тарихи сабақ қазақтың ұлттық сана-сезімі мен отарлыққа қарсы күресінің маңызды құжаты ретінде бүгінгі Қазақстан тарихының негізін қалайды. Осылайша, XVIII ғасырдағы оқиғалар қазақ халқының болашақ тарихы мен тәуелсіздікке ұмтылысының негізін қалады.

Дереккөздер

Петрова Е.В. Қазақ-орыс қатынастарының тарихы. – Алматы, 2018.

Исаев В.Н. XVII ғасырдағы Ресей мен Қазақ хандығының дипломатиялық байланыстары. – Астана, 2020.

Ресей империясының мұрағаттық құжаттары. XVII ғасырдың сауда статистикасы.

Соловьев С.М. Орыс бекіністерінің Қазақстан жеріндегі құрылуы. – Мәскеу, 2015.

Жұмабаев Т.М. Қазақ қоғамының әлеуметтік өзгерістері XVII-XVIII ғасырларда. – Алматы, 2019.

Ресей мұрағаты. XVIII ғасыр материалдары.

Тұрсынов, Б.Ж. Қазақтардың отаршылық кезеңіндегі саяси тарихы. Алматы, 2005.

Қазақ ССР тарихы. Әскери және саяси қатынастар. Алматы, 1987.

Еркінбаев, С. Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы XVIII ғасырда. Астана, 2012.