Текст выступления:

XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы. Капиталистік қатынастардың ене бастауы
1. XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстан: әлеуметтік-экономикалық жаңғырудың негізгі бағыттары

XIX ғасырдың екінші жартысы Қазақстан тарихында әлеуметтік-экономикалық жаңғыру кезеңі ретінде ерекшеленеді. Бұл уақыт аралығында ел территориясында аграрлық және өнеркәсіп саласында күрделі, жан-жақты өзгерістер орын алды. Ресей империясының ықпалымен жаңа шаруашылық құрылымдары қалыптасып, қазақ қоғамының дәстүрлі тіршілігі трансформацияға ұшырады. Осы үрдістер Қазақстанның тарихында үлкен бетбұрыс ретінде бағаланады.

2. Қазақстанның тарихи дамуындағы маңызды кезең

XIX ғасырдың ортасында Қазақ даласы Ресей империясына енді, бұл кезеңде саяси және экономикалық реформалар белсенді жүзеге асырылды. Дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығы мен қоғам құрылымдары көп жағдайда өзгеріске түсті. Ресейдің әкімшілік жүйесі енгізіліп, жергілікті басқару тәсілдері қайта құрыла бастады. Осы өзгерістер қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне, оның ішінде шаруашылық дағдыларына айтарлықтай әсер етті. Осындай тарихи сәттер Қазақстанның әлеуметтік және экономикалық дамуының жаңа бағытын қалыптастырды.

3. Аграрлық құрылым және жер пайдалану саласындағы өзекті өзгерістер

XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында жер пайдалану мен аграрлық құрылымдарда түбегейлі өзгерістер басталды. Ең алдымен көшпелі мал шаруашылығынан отырықшы және жартылай отырықшы шаруашылыққа көшу белсенді жүрді. Бұл процеске Ресей әкімшілігінің жерді бөліп беру саясаты, сондай-ақ жаңа егіншілік технологиялары ықпал етті. Қазақ қоғамындағы бірқатар рулар жаңа шаруашылық үлгілерімен танысып, олардың өмір сүру салты біртіндеп өзгерді. Сонымен қатар, жерге меншік қатынастары қалыптаса бастады, бұл бұрынғы әлеуметтік-экономикалық жүйеге әсер етті.

4. Тұрмысы мен мал шаруашылығындағы негізгі өзгерістер

XIX ғасырда көшпелі мал шаруашылығының қалыптасқан дәстүрлі үлгісі отырықшылық және жартылай отырықшы шаруашылыққа ауыса бастады. Бұл ауылдық аудандарда тұрмыс жағдайларын айтарлықтай жақсартты, халықтың тіршілігі тұрақтана түсті. Мал басының саны артты, әсіресе ірі қара мен қойдың саны күрт көбейді, бірақ жайылым жерлерінің шектеулігі бұл өсімді тежеді. Өз аймақтарында мал басының саны мен түрлері бойынша айырмашылықтар байқалды, бұл әлеуметтік шиеленістердің тууына сеп болды. Осындай өзгерістер қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымында жаңа қайшылықтар мен бейімделу механизмдерін тудырды.

5. Егіншілік пен отырықшылықтың дамуы: жаңа үрдістер

Отырықшылық пен егіншілік саласында жаңа үрдістер XIX ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Егіншілік алқаптары ұлғайып, қаулады өсіру мен жаңа егіншілік технологиялары енгізілді. Бұл өзгерістер ауыл шаруашылығы өнімділігін арттырып, халықтың азық-түлік қауіпсіздігін нығайтты. Сонымен қатар, жаңа жерлер игеріліп, отырықшылыққа бейімделмеген көшпелі құрылымдары айтарлықтай өзгеріске ұшырады. Қазақстанда алғашқы тұрақты шаруашылық елді мекендері пайда болып, тұрғындар арасында тұрақты өмір салты кеңейе бастады.

6. Қазақстандағы ауыл шаруашылығы өндірісінің өсу қарқыны (1860-1890)

1860 мен 1890 жылдар аралығында Қазақстанда ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемі айтарлықтай өсті. Мәліметтерге сәйкес, картоп пен мақта өсіру салаларының көлемі де ұлғайды, бұл жаңа ауылшаруашылық мәдениеттердің енгізілуін көрсетеді. Сонымен қатар, егіншілікпен айналысатын халық саны бірнеше есе көбейді. Бұл үрдіс отырықшылықтың кеңеюімен және ауыл шаруашылығында өндіріс тиімділігінің артуымен тығыз байланысты. Қазақстан Республикасы Статистика комитетінің 1890 жылғы деректері бұл өсімнің көрсеткіші ретінде қызмет етеді.

7. Жәрмеңкелер мен сауда қатынастарының өркендеуі

XIX ғасырдың екінші жартысында Ақмола, Қарқаралы, Семей сияқты қалаларда жәрмеңкелер сауда мен тауар айырбасының маңызды орталығына айналды. Бұл нарықтар арқылы жергілікті өнімдермен қатар сырттан келген тауарлар да ел ішінде айналымға түсті. Осы үрдіс қазақ халқын дәстүрлі саудадан нарықтық қатынастарға бейімдеуге ықпал етті. Нәтижесінде, сауда жүйесі дамып, кеңінен таралған экономикалық және әлеуметтік байланыстар қалыптасты.

8. 1880 жылғы Ақмола жәрмеңкесінің сауда көрсеткіштері

1880 жылғы Ақмола жәрмеңкесінің деректері экономикалық өмірдің жандануын айқын көрсетеді. Жәрмеңкеге қатысқан адамдар санының өсуі және сауда айналымының артуы нарыққа бейімделудің айқын белгісі болды. Мал өнімдері мен мата саудасының жоғары деңгейде болуы ауылшаруашылық пен қолөнер салаларының дамуын растайды. ҚР Ұлттық мұрағат қорының мәліметі бұл деректердің тарихи негізін құрайды. Жәрмеңкелер экономикалық өмірді жандандырып, халықтың әлеуметтік жағдайына оң ықпал етті.

9. Өнеркәсіптің даму жолдары мен алғашқы кәсіпорындар

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда өнеркәсіптің алғашқы кәсіпорындары қалыптаса бастады. Олар негізінен металл өңдеу, тағам өндірісі және құрылыс материалдары өндіру салаларында шоғырланды. Мұндай кәсіпорындардың құрылысы Ресей империясының индустриализация саясатының бір бөлігі болды. Өнеркәсіп объектілері қала және өзен бойы маңында орналасқан, бұл олардың шикізатқа және тасымалға қолжетімділігін қамтамасыз етті. Бұл процесс қазақ қоғамының экономикалық құрылымына елеулі ықпал етіп, өндірістік құрылымдардың кеңеюіне негіз болды.

10. Өнеркәсіп кәсіпорындарының дамуы (1870–1890)

1870-1890 жылдар аралығында Қазақстандағы өнеркәсіп кәсіпорындарының саны және өндіріс көлемі тұрақты түрде өсті. Кәсіпорындар негізінен қала және өзен бойында шоғырланды, бұл логистикалық тиімділікті арттырды. Жұмысшылар саны да үнемі көбейіп, өндіріс қуатының дамуын көрсетті. Бұл үрдіс экономикалық орталықтардың жедел дамуына себеп болып, ауылдық жерлерден қалаға халықтың қоныс аударуына итермеледі. 1890 жылғы өнеркәсіп статистикасына сәйкес, бұл кезеңде өндіріс салаларындағы өзгерістер айқын байқалды.

11. Теміржолдар мен көліктің дамуындағы өзгерістер

1880-1890 жылдары Орынбор–Ташкент теміржол желісі салынды, ол қазақ даласындағы ірі қалалар мен өңірлер арасында байланысты едәуір нығайтты. Заураль өңірінде теміржол желілері кеңейіп, сауда мен жүк тасымалының көлемі артты, бұл экономиканың өсуіне серпін берді. Көлік инфрақұрылымының дамуы әскери және отарлық әкімшілік қажеттіктерді қанағаттандыруға бағытталды, сондықтан стратегиялық маңызы зор болды. Сонымен бірге, жаңа теміржол желілері арқылы ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп өнімдерінің өткізілуі жақсарып, нарықтық қатынастар нығайды.

12. Капиталистік қатынастарға өту процесі

XIX ғасырдағы Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік өзгерістерінде капиталистік қатынастарға өту күрделі процесс ретінде көрінді. Бұл кезең көне дәстүрлі шаруашылық жүйелері мен жаңа нарықтық қатынастардың қақтығысы мен үйлесімін қамтыды. Алғашқы кезеңде Ресей империясының саясаты жер мен ресурстарға иелік етудің өзгеруін тудырды, бұл кейін аграрлық және кәсіпкерліктің дамуымен жалғасты. Нәтижесінде өндіріс өнімдерін нарыққа шығару кеңейді, жұмыс күшінің жаңа түрлері мен экономикалық институттар пайда болды. Бұл өзгерістер қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымына және ұлттық санаға әсерін тигізді.

13. Әлеуметтік құрылымдағы өзгерістер мен стратификация

XIX ғасырдың соңында қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы күрделі өзгерістерге ұшырады. Отырықшылықтың кеңеюі, мал шаруашылығының түбегейлі реорганизациясы әлеуметтік стратификацияны күшейтті. Жаңа экономикалық қатынастар бай мен кедей топтарының арасындағы айырмашылықтарды айқындап, әлеуметтік шиеленістер туғызды. Сонымен қатар, жаңа әлеуметтік топтар — кәсіпкерлер, жұмысшылар пайда болды. Бұл өзгерістер қазақ қоғамында әлеуметтік мобильділіктің, сондай-ақ ұлттық сана мен бірлік идеяларының қалыптасуын ынталандырды.

14. Ұлттық сана, ағартушылық идеялардың дамуы

XIX ғасырдың соңында қазақ зиялы қауымының жаңа буыны қалыптаса бастады, ол қоғамда ағартушылық идеялардың кең таралуына себеп болды. Қазақ жерде жаңа мектептер мен медреселер ашылып, білім беру жүйесі дами түсті. Алғашқы қазақ баспасөзі мен кітап шығару ісі қолға алынып, халықты оқытуға және мәдениетті арттыруға бағытталды. Бұл үрдістер халықтың ұлттық сана-сезімін оятып, мәдени және әлеуметтік бірлік идеяларын нығайтты. Осындай ағартушылық қозғалыстар ұлттық тәуелсіздік пен модернизация жолындағы маңызды қадамдар болды.

15. Қазақ халқының әлеуметтік топтық құрылымы (1880 жылдар)

1880 жылдары қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымына байлар, орта ауқатты шаруалар және кедейлер кірді. Деректер көрсеткендей, кедейлік деңгейі жоғары болды, бұл әлеуметтік теңсіздіктің өсуін байқатты. Сонымен қатар, ауқатты топтардың үлесінің төмендеуі қоғамдағы әлеуметтік қайшылықтарды күшейтті. Қазақстан статистика басқармасының 1880 жылғы мәліметтері бойынша, осы кезеңде әлеуметтік топтар арасындағы алшақтық экономикалық және саяси тұрақсыздықтың туындауына әсер етті. Бұл әлеуметтік стратификация қазақ қоғамының модернизациясына кедергі келтірген маңызды факторлар қатарында болды.

16. Қалалардың дамуы және урбанизация ерекшеліктері

Қалалардың дамуы тарихында урбанизация үдерісі ерекше орын алады. XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстандағы қалалар ғана емес, бүкіл елдегі урбанизация қарқынды өзгерді. Мұнай, металл және теміржол салаларының дамуы ірі қалаларды экономикалық және мәдени орталықтарға айналдырды. Мысалы, Алматы мен Өскемен сияқты қалалар өнеркәсіп пен сауда орталықтары ретінде өсіп, халық саны күрт артты. Бұл кезеңде қала құрылысында жаңа сәулет стильдері пайда болып, қоғамдық және мәдени мекемелер құрылды. Урбанизация көшпелі өмір салтын ығыстырып, тұрақты тұрғын үйлер мен инфрақұрылымды дамытты. Урбанизацияның дамуы халықты әлеуметтік және мәдени тұрғыдан өзгертті, жаңа кәсіби, әлеуметтік топтар қалыптасты. Қалалық өмір салты дәстүрлі ауылдық өмірден мүлде өзгеше болды, бұл қазақ қоғамының жалпы даму бағытына әсер етті.

17. Отарлау саясатының мазмұны және оның салдарлары

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанға Ресей империясының отарлау саясаты айқын көрінді. Бұл кезеңде жергілікті халықтың әлеуметтік, экономикалық және мәдени өміріне айтарлықтай өзгерістер енгізілді. Біріншіден, жергілікті билік біртіндеп императорлық басқару жүйесіне бағындырылды, дәстүрлі басқару құрылымдары ығыстырылды немесе қайта ұйымдастырылды. Екіншіден, Ресей империясының әскери бекіністері мен темір жол желілері экспансияны нығайтты, экономиканың инкорпорациясын қамтамасыз етті. Бұған қоса, жергілікті халықтың жергілікті шаруашылығы салдарынан қысым күрт артты, кейбір жерлер Ресейдің жеке компаниялары мен қоныстанушыларға берілетін болды. Отарлау саясаты қазақтардың дәстүрлі мәдениеті мен қоғамдық құрылымына терең әсер етіп, ұлттық сана-сезімді күшейтуге де реакция болды.

18. Көші-қон, демографиялық өзгерістер және этникалық құрам

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда демографиялық өзгерістер мен көші-қон үдерістері ерекше белсенді болды. Бір жағынан, Ресей империясынан келген көшпенді және отырықшы халықтардың саны артты, бұл этникалық құрамның әртүрлі болуына себеп болды. Тағы бір жағынан, жергілікті қазақтар мен басқа да түркі халықтарының арасында көші-қон себептері әлеуметтік, экономикалық және саяси факторларымен байланысты болды. Осы кезеңде ауыл шаруашылығын дамытуға қатысқан қоныс аударушылардың келуі жергілікті халықтың жер мәселесінде қиындықтарға тап болуына әсер етті. Демографиялық өсім халықтың жас құрылымын өзгертті, қалалар мен ауылдарда ұлтаралық қарым-қатынастар күрделі әрі көпқырлы болды. Бұл процесс Қазақстанның этникалық тепе-теңдігі мен мәдени көптүрлілігін айқындаушы факторларға айналды.

19. Капиталистік қатынастар: ерекшеліктер мен қайшылықтар

Капитализмнің Қазақстандағы енуі ауыл шаруашылығындағы меншік қатынастарында түбегейлі өзгерістер әкелді. Дәстүрлі мал шаруашылығы мен көшпелі өмір салты орынсыздай басталып, жеке меншік және нарықтық қатынастар басымдыққа ие болды. Сонымен қатар, әлеуметтік жіктелудің өсуі бай мен кедей арасындағы айырмашылықтарды айқын көрсетті. Бұл айырмашылықтар кейде ашық қайшылықтарға ұласып, қоғамда әділетсіздік пен наразылықтың тууына себеп болды. Қала мен ауыл арасындағы алшақтық күшейіп, жұмысшылар мен шаруалардың жағдайы қиын болды. Капиталистік қатынастардың дамуы елдің әлеуметтік-экономикалық құрылымында жаңа метаморфоздар пайда болды, бірақ сонымен қатар қоғамдағы тепе-теңдік пен бірлікті бұзды.

20. XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанның дамуы: жаңа кезеңнің бастауы

XIX ғасырдың соңғы жартысында Қазақстанда капиталистік қатынастар қалыптасып, әлеуметтік құрылым мен нарықтық экономика түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Бұл кезең ұлттық сана мен тәуелсіздік идеяларының негізін қалауға мүмкіндік берді. Экономикалық даму, қала және ауыл өміріндегі өзгерістер қазақ қоғамының қоғамдық-саяси өмірінде жаңа белестер ашты. Осындай өзгерістер қазақ халқының өзін-өзі тануы мен дүниетанымын жаңарту үрдісін жеделдетті, нәтижесінде болашақ тәуелсіздік пен ұлттық қозғалыстың бастауларына негіз болды. Осылайша, XIX ғасырдың екінші жартысы – Қазақстан үшін жаңа тарихи кезеңнің, жаңа даму бағытының басталу кезеңі болып табылады.

Дереккөздер

История Казахстана. – Алматы, 2004.

Материалы статистического комитета Российской Империи, 1890 г.

Казахстан: экономикалық өзгерістер мен әлеуметтану, Алматы, 2010.

Степная цивилизация: Қазақстанның тарихи катализаторы, Астана, 2015.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ баспасы, Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы, 2012.

Асанов Б.А. Қазақстан тарихы. – Алматы, 2020.

Көшербаев А. Урбанизация және Қазақстанның экономикалық дамуы. – Нұр-Сұлтан, 2019.

Тлеубаев Е. Ресей империясының отарлау саясаты және қазақтар. – Алматы, 2018.

Жұмабаев Н. Қазақ қоғамындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер. – Шымкент, 2021.

Байқожаев Д. Қазақстандағы этникалық демографиялық процестер. – Қарағанды, 2017.