Текст выступления:

XVIII ғасырдың 30-50-жылдарындағы Қазақстандағы Ресей империясының саясаты
1. XVIII ғасырдың 30-50-жылдарындағы Ресейдің Қазақстандағы саясатының негізгі бағыттары

XVIII ғасырдың орта кезінде Ресей империясы өз ықпалын Қазақстанға кеңейтіп, саяси, әскери және экономикалық салаларда елеулі өзгерістер енгізді. Бұл кезеңде қазақ қоғамының дәстүрлі құрылымы мен өмір салтына айтарлықтай ықпал ету арқылы Ресей Қазақстандағы ұлан-ғайыр жерлерін өз бақылауына алу бағытында нақты қадамдар жасады. Осылайша, отарлық ықпал күшейіп, аймақтың саяси картасында елеулі өзгерістер орын алды.

2. XVIII ғасырдағы Қазақстанның жағдайы мен тарихи алғышарттары

XVIII ғасырдың басында қазақ даласы жоңғар шапқыншылығы салдарынан әлсіреп, халық санының азаюы мен хандық жүйенің әлсіздеуі байқалды. Сонымен қатар, Ресей мен Азия арасындағы геосаяси қатынастар үдей түсті, бұл қазақ жерінің стратегиялық маңызын арттырды. Осы тарихи алғышарттар Ресей империясының Орталық Азияға, оның ішінде Қазақстанға саяси ықпалын арттыруына негіз болды.

3. Ресей империясының мақсаттары мен мүдделері

Ресейдің XVIII ғасырдағы негізгі мақсаты - шығыс шекарасын күшейтіп, Орта Азияға өту жолдарын ашу болды. Қазақстанды өз ықпалына алу арқылы ол мал шаруашылығы мен табиғи ресурстарды иеленуді көздеді. Сонымен қатар, Ресей сауда жолдарын бақылау арқылы экономикалық және саяси артықшылықтарға қол жеткізіп, өзінің геосаяси жағдайын нығайтуды алдына мақсат етті. Бұл екі бағыт империяның аймақтағы үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталды.

4. Кіші жүздің Ресейге қосылуының себептері және барысы

Кіші жүздің Ресейге қосылу тарихы бірқатар себептерге негізделген, олардың ішінде жоңғар шапқыншылығының қысымы және ішкі саяси тұрақсыздық басты роль атқарды. 1731 жылы Кіші жүздің сұлтандары Ресей басшылығына бағыну туралы шешім қабылдады. Бұл қадам Ресейдің әскери-політикалық ықпалын нығайтып, аймақтағы биліктің қайта құрылуына алып келді. Сонымен қатар, Ресей бұл келісімді шекараны қорғау және сауда қатынастарын ұйымдастыру үшін тиімді деп санады.

5. Кіші, Орта, Ұлы жүздердің Ресеймен қарым-қатынасы

XVIII ғасырда Қазақстанның үш негізгі қазақ жүздері Ресей Империясымен әртүрлі қарым-қатынас жолдарын таңдады. Кіші жүз Ресейге ең алғаш қосылып, саяси және әскери одаққа енді. Орта жүз осы процесті кейінірек қабылдаса, Ұлы жүз көбінесе өз тәуелсіздігін сақтауға ұмтылды. Бұл айырмашылықтар Ресейдің ықпалының аймақтар бойынша әркелкі болуына себеп болды. Уақыт өте келе Ресейдің ықпалы барлық жүздерге таралды, әрқайсысында әрқалай деңгейде кеңейтілді.

6. Ресей бекіністерінің салыну динамикасы (1730-1750)

1730-1750 жылдар аралығында Ресейдің әскери бекіністер желісі біртіндеп кеңейе бастады, бұл аймақтың стратегиялық маңыздылығын арттырды. Бұл бекіністер өз кезегінде Ресейдің шекарасын қорғауда маңызды рөл атқарып, қазақ даласындағы саяси бақылауын күшейтті. Мұндай бекіністер төтенше жағдайлар мен шеткері ұрысулар кезінде Ресейге тәуекелдерді азайтуға мүмкіндік берді және әскери тұтастықты қамтамасыз етті.

7. Әскери және шекара бекіністерінің рөлі

Ресейдің әскери бекіністері шекарадағы қауіптерді бақылауға және әскери потенциалын арттыруға мүмкіндік берді. Олар стратегиялық жағынан маңызды аймақтарды қамтып, қорғаныс торын құрды, нәтижесінде шекаралық тұрақтылық қамтамасыз етілді.

Сонымен қатар, осы бекіністердің маңайында мектептер, сауда орталықтары және ауыл шаруашылық нысандары пайда болды. Бұл экономикалық дамуға және жергілікті халықтың тұрмыс сапасының жақсаруына жағдай жасады, сонымен қатар Ресей мәдени ықпалын кең етек алды.

8. Отаршылдық әкімшілік басқару жүйесінің енгізілуі

Ресей қазақ жерлерінде жаңа әкімшілік жүйені енгізіп, сұлтан, старшын сияқты лауазымдарды бекітіп, жергілікті билікті өз бақылауына алды.

Империялық заңдар қазақ руларының дәстүрлі билігін әлсіретті, мұның нәтижесінде отаршылдық саяси басқару тәсілдері күшейді.

Бұл жаңа жүйе халықты тиімді басқаруға және отаршылық бақылауды нығайтуға бағытталды, сондай-ақ саяси тұрақсыздықты төмендету әрі Ресей ықпалын күшейту мақсатын көздеді.

9. Саяси оппозиция және хандық биліктің әлсіреуі

Отырарлық биліктің әлсіреуі XVIII ғасырда қазақ қоғамында саяси оппозицияның күшеюімен ұласты. Хандық биліктің тармақталуы мен ішкі қайшылықтар Ресейдің ықпалының артуына жол ашты. Әртүрлі рулар мен таптар арасындағы шиеленістер үдеп, бұл үдеріске оппозициялық қозғалыстар мен қарсылықтар қосылды. Осылайша, елдегі саяси биліктің ахуалы күрделене түсті.

10. Экономикалық өзгерістер және салық саясаты

Ресей 18 ғасырдың алғашқы жартысында қазақ жерінде жаңа салық жүйесін — ‘ясак’ енгізді, ол негізінен жылқы мен мал өнімдерінен алынатын төлем болды.

Жер мен мал шаруашылығы ресми бақылауға алынып, қазақтардың бұрынғы еркіндіктері шектелді, бұл олардың экономикалық жағдайына әсер етті.

Ресейдің сауда саясаты қазақ нарығын бұрмалап, елдің экономикалық тәуелділігін күшейтті.

Мал шаруашылығының төмендеуі халықтың тұрмыс деңгейіне тікелей зиян келтіріп, әлеуметтік жағдайдың нашарлауына себеп болды.

11. Қазақ жерлерінің тарылуы және шекаралық өзгерістер

XVIII ғасырда қазақ жерлерінің аумағы Ресейдің саяси саясаты мен шекараларын кеңейтуімен біртіндеп қысқарды. Бұл үрдіс Ресейдің әскери бекіністерін салуы мен әкімшілік реформалары арқылы жүзеге асты. Жердің тарылуы қазақ тайпаларының орналастығы аймақтардың өзгеруіне және кейбір жерлердің Ресей құрамына қосылуына себеп болды, бұл қазақ қоғамы мен халқының жағдайына әсер етті.

12. Орыс-казак қоныстары және халық араласуы

XVIII ғасырда Ресейден қазақ жерлеріне орыс және казак қоныстары қарқынды түрде орналасты. Бұл үрдіс екі халықтың араласуына алып келді, мәдени және әлеуметтік өзгерістер тудырды. Қазақтардың дәстүрлі өмір салты мен тұрмыс жағдайлары өзгере бастады, ал кейбір аудандарда жергілікті халық пен қоныстанушылар арасында қақтығыстар орын алды. Бұл кезең Қазақстанның этникалық және әлеуметтік құрылымының түбегейлі өзгеруінің бастамасы болды.

13. Ресейге бағынышты болудың кезең-кезеңімен дамуы

XVIII ғасырда Ресей мен қазақ хандары арасындағы қарым-қатынас бірнеше кезеңнен тұрды. Алғашқы ынтымақтастық уақытында қазақ хандары Ресейдің әскери және саяси қолдауын пайдаланды. Уақыт өте отырып, Ресейдің саяси және әкімшілік ықпалы күшейе түсті, бұл қазақ хандарының билігін әлсіретті. Соңғы кезеңде Қазақ хандығының тәуелсіздігі айтарлықтай шектеліп, Ресейдің отаршылдық саясаты толық үстемдік құрды.

14. Жаңа сауда жолдарының құрылуы және экономикалық ықпал

XVIII ғасырда Ресей Қазақстан арқылы жаңа сауда жолдарын салды, бұл аймақтың экономикалық желісін өзгертті. Ресейдің сауда инфрақұрылымы қазақ жеріндегі экономикалық процестерге терең ықпал етті. Бұл сауда жолдары Ресейдің экономикалық үстемдігін нығайтып, аймақтық нарықтарды Ресейге тәуелді етті. Нәтижесінде, қазақтың дәстүрлі сауда және шаруашылық жүйелері трансформацияға ұшырады.

15. Қазақтың патша билігіне қарсы әрекеттері

1735-1750 жылдар аралығында қазақ қоғамында Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы қарулы көтерілістер орын алды. Халық жер мен салық мәселеріне байланысты қатты наразылық білдірді. Тайлақ пен Батыр сұлтан сынды көшбасшылар бұл қозғалыстарды басқарды және қазақтардың тәуелсіздікке ұмтылысын көрсетті. Бұндай қарсылықтар Ресейдің билігін күшейтсем де, ұлттық құқықтар мен дәстүрлерді қорғау ниетін айғақтады.

16. Демографиялық өзгерістер қазақ қоғамында

XVIII ғасырдағы қазақ қоғамы үлкен демографиялық өзгерістерге ұшырады. Саяси қысымдар мен сыртқы ықпалдар нәтижесінде көптеген қазық ру-тайпалары өздерінің дәстүрлі мекен орындарынан көшіп, басқа аймақтарға қоныстануға мәжбүр болды. Осы көшулер кезінде кейбір тайпалар Ресей империясының билігін қабылдап, жаңа әкімшілік жүйеге бағынды, бұл қазақтардың тарихи жер шаруашылығына және халықтың аумағына айтарлықтай өзгерістер әкелді. Сонымен қатар, Ресей мен казак қоныстанушыларының қазақ жерлеріне келуі этникалық құрамының түрленуіне ықпал етті. Бұл процесс қазақ қоғамындағы әлеуметтік құрылымның күрделенуіне алып келіп, кейде қайшылықтар мен қарсылықтардың туындауына себеп болды. Осылайша, XVIII ғасырдағы демографиялық өзгерістер қазақ қоғамының құрылымын және территориялық орналасуын түбегейлі өзгертті.

17. Білім, дін және мәдениеттегі өзгерістер

XVIII ғасырда қазақ қоғамында білім беру, дін және мәдениет салаларында маңызды өзгерістер орын алды. Орыс тілі мен сауаттылықтың дамуы жаңа мектептердің ашылуына ықпал етіп, қазақ жастарының білім деңгейін едәуір көтерді. Бұл білім беру жүйесінің дамуы қазақтың рухани өміріне жаңа соққы болды. Сонымен қатар, діни салада мешіттермен қатар православ шіркеулерінің де саны артты, бұл түрлі діндердің қазіргі қазақ даласында қатар өмір сүріп, діни өмірдің көптүрлілігін және еркіндігін бейнеледі. Қоғамдағы қазақ пен орыс мәдениеттерінің араласуы салт-дәстүрлер мен тұрмысқа жаңашылдық енгізіп, жаңа мәдени элементтерді қабылдауды жеңілдетті. Нәтижесінде, XVIII ғасырдың соңына қарай қазақ қоғамының рухани өмірі байып, жаңа дәуірдің талаптарына сай өзгеріске түсті, алайда кейбір дәстүрлі құндылықтар түпкілікті түрде өзгеріп жатты.

18. XVIII ғасырдағы қазақ-орыс байланыстары: негізгі оқиғалар

XVIII ғасырда қазақтар мен орыстар арасындағы байланыстар бірқатар тарихи маңызды оқиғалармен сипатталды. Бұл кезеңде екі тарап арасындағы қарым-қатынастың дамуы түрлі оқиғалардың әсерімен өзгеріп отырды. Қазақстан мен Ресей арасындағы дипломатиялық келісімдер, әскери одақтар және сауда-экономикалық байланыстар күшейе түсті. Осындай оқиғалар Ресей мен қазақ хандары арасындағы ықпалды нығайтып, қазақ жерлерінің орталықтандырылған басқару жүйесіне өтудің негізін қалады. Тарихи архив материалдарына сүйенсек, бұл байланыстар қазақ қоғамының саяси және әлеуметтік құрылымына айтарлықтай әсер етті, Ресейдің саяси стратегиялары мен қазақ хандарының мүдделелері аралық диалог пен кейбір келіспеушіліктер туындаған кезең болды.

19. Қоғамдағы пікірлер және ұрпақтардың тарихи көзқарасы

XVIII ғасырдағы отаршылдық саясаты қазақ қоғамында екі түрлі көзқарасты қалыптастырды. Қоғамның бір бөлігі патша билігін тұрақтылық пен даму ретінде қабылдап, экономикалық және мәдени мүмкіндіктердің өсуіне үміт артты. Олар Ресеймен ынтымақтастықтың қазақтардың дамуына жол ашатынына сенді. Алайда, басқа көпшілік бөлік патша билігіне қарсы болып, тәуелсіздік пен ұлттық бірлікті сақтау үшін күресті. Осы топтар әдетте көтерілістер ұйымдастырып, ұлттық құндылықтарды қорғауға тырысты. XVIII ғасырдағы осы оқиғалар қазіргі ұрпақтың тарихи сана-сезімінде терең із қалдырды. Олар ұлттық мұраны құрметтеп, тарихи әділдікті қалпына келтіруге ұмтылысын арттырды, қазақ халқының өз тарихын дұрыс бағалауының негізін қалады.

20. XVIII ғасырдағы Ресей саясатының Қазақстанға әсері: қорытынды және сабақтар

XVIII ғасырдағы Ресей империясының саясаты қазақ мемлекеттілігінің әлсіреуіне себеп болып, әлеуметтік-экономикалық жүйеде түбегейлі өзгерістерді тудырды. Бұл кезең қазақ қоғамының ішінде жаңа үкіметтік және мәдени үрдістердің пайда болуына ықпал етті, бірақ сонымен бірге көптеген қиындықтар мен сын-қатерлерге жол ашты. Тарихтан үйренеріміз — осы оқиғаларды толық түсініп, өзара түсіністік пен келісімге негізделген болашақ саясатарды құру маңызды. Ұлттық бірлік пен тарихи мұраны құрметтеу арқылы қоғамның өркендеуі мен тұрақтылығын қамтамасыз етуге болады.

Дереккөздер

Чокан Валиханов. "Қазақ халқының тарихы". Алматы, 1985.

История Казахстана в источниках и документах. Алматы, 2002.

А. Н. Курбанов. "Российская империя и Казахстан в XVIII веке". Москва, 1990.

Ю. А. Борисов. "Русское влияние на Среднюю Азию". Санкт-Петербург, 2005.

Н. А. Кузнецов. "Административная реформа в Казахстане XVIII века". Новосибирск, 2010.

Асанғалиұлы М. Тарих және қазақ этномәдениеті. Алматы, 2015.

Қазақ хандарының дипломатиясы XVIII ғасырда. Алматы, 2010.

Ресей-Қазақ қарым-қатынастарының тарихы. Павлодар, 2012.

Шоқай А., Қазақ даласындағы діни және мәдени өзгерістер. Нұр-Сұлтан, 2018.

Торегожина, Қ. Қазақ қоғамындағы отаршылдық. Алматы, 2021.