Текст выступления:

XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың бас кезіндегі халық ауыз әдебиетінің көрнекті өкілдері
1. XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басындағы халық ауыз әдебиетінің негіздері мен басты тақырыптары

XIX ғасырдың соңында қазақ ауыз әдебиеті ұлттық рухтың алтын сақтаушысы ретінде ерекше маңызға ие болды. Бұл кезеңде қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы мен сезімдері ауызша өрбитін шығармалар арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп, жаңа тарихи кезеңнің талабы бойынша жаңарып, түрленді. Осы уақыт ішінде әдебиеттің ұлттық кодын сақтап қалу және мәдениетіміздің даралығын нығайту жұмыстары белсенді жүргізілді.

2. XIX ғасырдың соңындағы Қазақстандағы өзгерістер мен олардың әдебиетке әсері

XIX ғасырдың соңында Ресей империясының ықпалы Қазақстанда күшті түрде байқалды. Бұл кезеңде қазақ қоғамы өз құрылысын өзгертіп, жаңа әлеуметтік байланыстар мен ұғымдарды қабылдады. Ағартушылық қозғалыстар басталып, халық ауыз әдебиеті тек сөз тасушы емес, туған елін, тарихи тағдырын және тұрмыс мәселелерін суреттеуші құралға айналды. Әдебиет сюжеттері байыпты саяси, әлеуметтік өзгерістерге сай жаңарып, мазмұны әртараптанды.

3. Халық ауыз әдебиетінің ерекшеліктері мен құрылымы

Қазақ ауыз әдебиеті дәстүрлі түрде ауызша жеткізіліп, әр заман талабына сай өзгеріп, дамып отырды. Оның мазмұны халықтың күнделікті тіршілігі мен сезімдерін, қуаныш пен қайғысын жан-жақты сипаттады. Әдебиеттің сюжеті көбінесе тарихи оқиғаларға, салт-дәстүрлерге және тұрмыстық мәселелерге негізделді, бұл шығармаларды ұрпақтар сабақтастығының маңызды буынына айналдырды. Сондай-ақ, әртүрлі жанрлар: батырлық жырлар, лирикалық өлеңдер, шешендік сөздер мен айтыс өнері қазақ халқының рухани қажеттіліктерін толық қанағаттандырды.

4. Жамбыл Жабаев шығармашылығы туралы маңызды деректер

Жамбыл Жабаев қазақтың әйгілі айтыскер ақыны ретінде халықтың тарихын, тағдырын терең жырлады. Оның өлеңдері халықтық мұң-мұқтажды, рухани құндылықтарды бейнеледі. Жамбыл өмірінің бір кезеңінде қазақ халқының азаттығы үшін күрес қозғалыстарына белсенді қатысты, сол арқылы шығармаларын патриоттық рухта байытты. Әрбір туындысында ел мен жерге деген шексіз сүйіспеншілік пен адамгершілік идеялары көрініс тапты.

5. Айтыс дәстүрінің дамуы мен маңызының хронологиясы

Айтыс өнері XIX ғасырдың соңынан бастап терең құрылым мен дамыған формаларды қабылдады. Бұл дәуірде айтыс ғасырлар бойы қалыптасқан шешендік қағидалар мен музыкалық сүйемелдеуді біріктіріп, жоғары эстетикалық деңгейге көтерілді. Айтыс мәдениеті қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді шешетін, халықтың пікірі мен көңіл-күйін жеткізетін ерекше өнер түрі ретінде нығайды. Осы дәстүрдің жалғастығы қазіргі заманға дейін сақталды және ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналды.

6. Сүйінбай Аронұлының әдеби мұрасы

Сүйінбай Аронұлы – қазақ шешендігі мен айтыс өнерінің бірегей өкілі, оның шығармашылығы қазақ әдебиетінің ең жарқын қойнауына енді. Оның өлеңдері халқымен тығыз байланыста болып, тарихи оқиғалар мен тұрмыс-тіршілік тақырыптарын қамтыды. Сүйінбай шығармаларының ерекшелігі – терең философиялық ой, мол шешендік өнер мен азаматтық үндеулердің үйлесімі. Оның айтыстары халықтың құқықтық сана-сезімін арттыруға зор үлес қосты.

7. Ақын Сара Тастанбекқызының шығармашылық ерекшеліктері

Сара Тастанбекқызы қазақ поэзиясында әйел ақындардың мәртебесін арттырды, өлеңдері арқылы әлеуметтік теңдік пен әйел құқықтарының маңыздылығын кеңінен насихаттады. Оның ең танымал шығармасы «Түбекпен айтысы» халықты әділдік пен ерлікке шақырып, халық арасында кеңінен танылды. Поэзиясында әйелдің қоғамдық рөлі мен әлеуметтік мәселелер ашық қозғалып, ұлттық сана мен әйел дәрежесінің өсуіне елеулі ықпал етті. Оның шығармашылығы қазақ әдебиетінде ерекше орынға ие.

8. Айтыскер ақындардың танымалдығы (1890–1910 жж.)

1890—1910 жылдар аралығында айтыскер ақындардың танымалдығы айтарлықтай өсіп, олар халық арасында кеңінен құрметке ие болды. Диаграмма бойынша, Жамбыл мен Сүйінбай ақындары ерекше ықпалды болғанымен, әр айтыскер өз өңірінде өзіндік дара бейнесін қалыптастырды. Бұл кезеңдегі айтыскерлердің шығармашылығы олардың халық арасындағы беделі мен ұстанымдарының айқындаушысы болды, ұлттық мәдениеттің дамуына зор үлес қосты.

9. Шөже Қаржаубайұлының суырыпсалма өнердегі орны

Шөже Қаржаубайұлы қазақ ауыз әдебиетінде ерекше орын алатын суырыпсалма шешен және жырау болды. Оның шешендік өнері халық арасына кеңінен танылып, өмірлік күрделі мәселелерді шешуге, әділдік пен моральды насихаттауға бағытталды. Шөженің шешендік сөздері мен терең ойлы өлеңдері қазақтың рухани мәдениетін байытты және ұрпақтарға мұра болып қалды. Оның өнері қазақ халқының дүниетанымында үйлесімділік пен даналықтың символына айналды.

10. Біржан сал Қожағұлұлының өнері мен мұрасы

Біржан сал Қожағұлұлының шығармашылығы әншілік пен айтыс өнерін тамаша үйлестірді, ол халықтың жан дүниесін дыбыстық әрі көркем тілде жеткізе білді. Оның өнерінде халықтық мәдениет пен әділдік идеялары басты орын алды, ол әлеуметтік теңдік пен адамгершілікті жырға қосты. Біржан салдың мұрасы қазақ әдебиеті мен мәдениетінің дамуына үлкен ықпал етіп, оның шығармалары бүгінгі күнге дейін халық арасында кеңінен танымал және құрметке ие болып отыр.

11. Айтыс ақындарының негізгі деректері мен еңбектері

Бұл кестеде XIX—XX ғасырлардағы ең танымал айтыс ақындарының өмірі, шығармалары мен олардың әдебиетіндегі маңызы көрсетілген. Әр ақын өз дәуірінің әлеуметтік, ұлттық мәселелерін жырлап, қазақ ұлттық рухының қайнар көзін дамытты. Олар халықтың мұң-мұқтажын, тарихи тағдырын айқын бейнелеп, халықтық әділдік пен патриотизм ұстанымдарын насихаттады. Бұл ақындардың еңбектері қазақ әдебиетінде айрықша орын алды.

12. Шешендік сөздер мен халық даналығы

Қазақ ауыз әдебиетіндегі мақал-мәтелдер мен жұмбақтар – халықтың рухани байлығы мен өмірлік тәжірибесінің бірегей көзі. Олар ұрпақтан ұрпаққа жетіп, тұрмыс салтын, тәрбиені, дүниетанымды қамтиды. Сонымен қатар, бала би, Қаз дауысты Қазыбек және Сырым Датұлы сияқты ұлы шешендердің сөздері қазақ халқындағы шешендік пен даналықтың символы болып табылады. Олардың сөздері бүгінгі күнде де халықтың сана-сезімінде терең орын алған.

13. Ауыз әдебиетінің басты жанрлары мен әлеуметтік ролі

Қазақ ауыз әдебиеті жанрларының ішінде батырлық жырлар, лирикалық өлеңдер, шешендік сөздер мен айтыс өнері ерекше маңызды. Олар халықтың рухани өмірін көрсетіп, әлеуметтік-мәдени қажеттіліктерді қанағаттандырды. Бұл жанрлар халықтың моральдық құндылықтарын сақтауға және ұрпақтарға жеткізуге бағытталған, сондай-ақ қоғамдық пікір қалыптастыруда шешуші рөл атқарды. Ауыз әдебиеті арқылы халық өз ұлтының тарихын, салт-дәстүрін, даналығы мен ғұрпын сақтап қалды.

14. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы – фольклорды зерттеуші

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы қазақ халық ауыз әдебиетін жинап, жазып қалдырған алғашқы ірі зерттеушілердің бірі ретінде тарихта қалды. Ол халықтың жырлары мен аңыздарын жан-жақты зерттеп, оларды ғылыми негізде жүйелеп, келешек ұрпаққа жеткізді. Оның еңбектері қазақ фольклорының ғылыми тұрғыдан зерттелуіне жол ашты және ұлттық мәдениеттің дамуына зор септігін тигізді. Бұл кезең қазақ мәдениетін зерттеудегі маңызды белес болды.

15. Ыбырай Алтынсарин – ағартушы және ертегілердің ілгерілетушісі

Ыбырай Алтынсарин қазақ балаларын оқытуда ауыз әдебиетін белсенді пайдаланып, ертегілер мен жұмбақтарды әдіскерлік құрал ретінде енгізді. Оның педагогикалық еңбектері ұлттық тәрбие мен оқыту әдістерін қалыптастырудың негізіне айналды, жастардың ой-өрісін кеңейтті. Сонымен бірге, Ыбырай шығармалары қазақ балаларын білім алуға және ұлттық сана-сезімнің қалыптасуына үлес қосты. Оның қызметі халық білімін көтерудің бірегей жолы болды.

16. Ұлттық тәрбие және ауыз әдебиетінің тәрбиелік функциясы

Ауыз әдебиеті – ұрпақтан-ұрпаққа берілетін ұлттық руханияттың бірегей көзі. Қазақстанда балаларға батырлық, ізгілік пен құрмет секілді құндылықтарды тәрбиелеуде ауыз әдебиетінің маңызы аса зор. Ұлттық білім статистикасына сәйкес, бала тәрбиесінде ауыз әдебиеті құндылықтарды ұрпаққа жеткізудің аса тиімді құралы болып табылады. Бұл 90 пайыздық көрсеткіш біздің дәстүріміздің беріктігін, оның жаңа буынға сабақтастықпен жеткізіліп жатқанын куәландырады. Мысалы, батырлар туралы ертегілер ұл мен қыздарға қайырымдылық пен әділдікке тәрбиелейді, ал қара сөздер ата-анаға құрмет жасау мен достықты бағалауға үйретеді. Осы арқылы ауыз әдебиеті ұлттық тәрбие жүйесінде маңызды рөл атқарады, себебі оның мазмұны халықтың тарихи тәжірибесі мен мәдени ерекшеліктерін бейнелейді.

17. Ауыз әдебиеті шығармаларының негізгі тақырыптары мен идеялары

Белгілі халық шығармаларының тақырыптары мен идеялары ұлттық құндылықтар мен қоғамдық бірлікті нығайтуға бағытталған. Қазақ ауыз әдебиеті антологиясына сәйкес, бұл шығармалар батырлық, әділдік, еңбек сүйгіштік, табиғатқа құштарлық және адамгершілік ұғымдарын кеңінен қамтиды. Мысалы, ертегілер мен жырлар батырдың ерлік істерін айтады, оның әділдік пен әдіскерлік қасиеттерін дәріптейді. Қара сөздер мен мақал-мәтелдер балаларға дұрыс мінез қалыптастыру, үлкендерге құрмет көрсету, қиындыққа төтеп беру идеяларын ұсынады. Осы тақырыптар мен идеялар қазақ қоғамының рухани тұтастығын сақтай отырып, ұрпақтарға қажетті моральдық құндылықтарды жеткізеді.

18. Халық ауыз әдебиетінің қазіргі қоғамдағы жалғасуы

Қазіргі заманда да халық ауыз әдебиеті маңызды тәрбиелік және мәдени функциясын ұдайы атқаруда. Мысалы, ауыл мектептерінде жиі өткізілетін дәстүрлі ертегі айтыстары мен жыр-шашулар жаңа буынның ұлттық мәдениетті түсінуіне ықпал етеді. Сонымен қатар, заманауи технологиялардың арқасында электрондық кітаптар мен аудиожазбалар арқылы халық шығармалары жастар арасында кеңінен таралуда. Бұл процесс ұлттық бірегейлікті сақтап қалуға және дәстүрлердің жаңаша формада өмір сүруіне мүмкіндік береді. Осындай жалғастық ұлттың тарихы мен мәдениетін жаңа заман талабына сай сақтап, жастарға рухани азық болуда.

19. XIX–XX ғасырлардағы ауыз әдебиетінің ұлттық тарихтағы орны

XIX-XX ғасырларда қазақ ауыз әдебиеті ұлттың рухани өміріне терең әсер етті. Осы кезеңдегі ертегілер мен жырлар отарлау саясатында ұлттық сана-сезімді ояту құралы болды. Мысалы, қазақтың белгілі жыраулары халыққа әділеттілік пен ерлік туралы ұғымдар сыйлап, ұлттық азаттық идеяларын насихаттады. 1920-1930 жылдары ауыз әдебиетінің элементтері жаңадан құрылған мектептерде тәрбиелік материал ретінде қолданылды. Бұл процесс қазақ тілін және мәдени мұраны сақтап қалудың маңызды бір бөлігі болды. Сол дәуірде жиналған ауыз әдебиеті үлгілері қазіргі этнография мен әдебиет тарихы зерттеулері үшін негізгі дереккөзіне айналды.

20. Халық ауыз әдебиетінің ұрпақ сабақтастығы мен болашақтағы рөлі

XIX–XX ғасырлар басындағы халық ауыз әдебиеті ұлттық рухани құндылықтарды сақтап, жаңа буын тәрбиесінде негізгі құралға айналды. Бұл дәстүр бүгін де өзектілігін жоғалтпай, мәдениетіміздің кемелденуіне ықпал етіп отыр. Жастарды тәрбиелеуде ауыз әдебиеті ұлттық сана мен патриотизм қалыптастырудың таптырмас көзі ретінде қызмет етуде. Болашақта да бұл рухани мұраны сақтау және жаңғырту арқылы ұрпақ сабақтастығын нығайту басты міндеттердің бірі болып қала береді. Сондықтан халық ауыз әдебиеті – ұлттың мәңгілік мәдени жемісі, оның тәрбиелік маңызы мәңгілік.

Дереккөздер

Әбдуәлиев Б. Қазақ халық ауыз әдебиеті тарихы. Алматы, 2005.

Қазақ әдебиеті энциклопедиясы. Алматы, 2020.

Сағындық М. Қазақ әдебиетінің тарихы. Нұр-Сұлтан, 2018.

Тұрсынов А. Қазақ шешендік дәстүрі. Алматы, 2010.

Ғалымов Е. Қазақ поэзиясының қалыптасуы мен дамуы. Алматы, 2012.

Ұлттық білім статистикасы 2023

Қазақ ауыз әдебиеті антологиясы. Алматы, 2018

Құрманғазы Сағырбайұлы. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 2015

Нұрматова, Б. Қазақ ауыз әдебиетінің қазіргі дамуы. Қазақ тілі және мәдениеті, 2021

Абдуллин, М. XIX–XX ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті. Этнография журналы, 2019