Текст выступления:

Абылай хан және оның тұсындағы Қазақ хандығының қайта нығаюы
1. Абылай хан дәуіріндегі Қазақ хандығының қайта жаңару тақырыптары

XVIII ғасырдың қазақ тарихында Абылай ханның ұлы есімі ерекше орын алады. Бұл кезең саясат, экономика және рухани салада терең өзгерістердің бастауы болды. Абылай ханның билігі Қазақ хандығының қайта жаңаруына және күш-қуат жинауына әкелді. Осындай тарихи кезеңнің басталуын қамтитын бүгінгі баяндамамыздың негізі – осы маңызды тақырыптар.

2. XVIII ғасыр басындағы Қазақ хандығының жағдайы

XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығы күрделі сын-қатерлерге тап болды. Жоңғар шапқыншылығы елдің саяси тұтастығын әлсіретіп, үш жүздің бірлігі ыдырады. Осы жағдай халықтың санын азайтып, мемлекеттің қауіпсіздігін қатерге тікті. Руаралық қақтығыстар және сыртқы жаулардың қысымы елдің ішкі жағдайын да күрделендірді. Міне, осындай қиын кезеңде ел билігін қалыпқа келтіру – үлкен тарихи міндет болды.

3. Абылай ханның балалық шағы және шыққан тегі

Абылай ханның шығу тегі мен балалық шағы оның болашақ көшбасшы болуына негіз қалады. Ол – Қалман төренің тұқымынан, Жоламан батырдың немересі ретінде туған. Кіші балалық жылдары ол үлкен дала мәдениетімен сусындап, ру-тайпалардың арасындағы қатынастарды көріп өсті. Бұл кезең оның елдік, дәстүрлік құндылықтарды түсінуіне және саяси қабілетінің қалыптасуына ықпал етті.

4. Абылай ханның билікке шығуы

Абылай ханның билікке келу тарихы күрделі әрі қызықты. Алғаш рет ол жас кезінде ел ішіндегі даулы мәселелерді шешуге атсалысты. 1731 жылы үш жүздің хандары құрылтайында оның беделі артты. Кейін ол Жоңғарларға қарсы күресте көрнекті ерлік танытып, 1750 жылдардан бастап Қазақ хандығының саяси басшысы ретінде мойындалды. Осындай тарихи кезеңнің шеңберінде оның ықпалы күшейе түсті.

5. Абылай хан дәуіріндегі маңызды кезеңдер

Абылай хан басқарған кезең – қазақ тарихында ірі саяси және әлеуметтік өзгерістердің уақыты болды. Осы кезеңде террорлық қауіптерден кейін ел қайта құрылып, мемлекет біртұтас жүйеге келді. Абылай ханның таланты мен шешімдері елдің рухани және экономикалық тірлігін жаңа деңгейге шығарды. Бұл – мемлекеттің тұтастығын және халықтың бірлігін сақтау жолындағы елеулі қадамдар жинағы.

6. Жоңғар шапқыншылығына қарсы шайқастар

Абылай ханның басшылығымен қазақтар Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте белсенділік көрсетті. Олардың алғашқы басым жеңістері 1740 жылғы айқастардан басталды, ал 1756 жылы үлкен шайқастарда қазақ күштері Жоңғар әскерін айтарлықтай жеңіске жетеледі. Бұл шайқастар қазақтардың тәуелсіздігін нығайтып, халықтың рухын көтерді.

7. Абылай ханның сыртқы саясаттағы дипломатиясы

Абылай хан сыртқы саясатта да шебер дипломат ретінде танылды. Ол Ресей және Қытай империяларымен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатып, екі жақ арасындағы сауда қатынастарын арттырды. Сонымен қатар көрші хандықтармен келісімдер жасап, қауіпсіздік пен экономикалық ынтымақтастыққа басымдық берген. Бұл ретте оның дипломатиялық қабілеті Қазақ хандығын халықаралық аренада беделді мемлекеттік қуатқа айналдырды.

8. XVIII ғасырдағы қазақ халқының сандық өзгерісі

XVIII ғасырда қазақ халқының саны Жоңғар шапқыншылығы салдарынан күрт азайғанына қарамастан, Абылай ханның билігіндегі кезеңде халықтың саны қайта өсіп, тұрақталды. Бұл көрсеткіш елдің әлеуметтік жағдайының жақсарғанын және орталық биліктің күштілігін білдіреді. Осындай демографиялық деректер қазақ қоғамының қиындықтардан аман қалу және қайта дамуына дәлел.

9. Экономикалық реформалар: мал шаруашылығы мен сауданың дамуы

Абылай ханның тұсында елде ішкі тұрақтылық орнап, мал шаруашылығы мемлекет экономикасының басты саласына айналды. Бұл салаға қолдау көрсетіліп, жаңа сауда жолдары ашылды. Ресей мен Қытаймен салықсыз тиімді айырбас саудасы қолға алынды. Осы реформалар халықтың тұрмысы жақсарып, экономикалық әлеуеті артты. Экономикадағы өрлеу елдің жалпы өркениеттік дамуына жол ашты.

10. Абылай ханның сыртқы саяси шешімдері

Абылай ханның сыртқы саяси шешімдері бірнеше бағыт бойынша жүзеге асырылды. Біріншіден, ішкі бірлікті қамдау мақсатында үш жүзді біріктіруге әрекет етті. Екіншіден, көрші елдермен бейбіт қарым-қатынасты сақтау және нығайту саясатын жүргізді. Үшіншіден, әскери күшті күшейтіп, сыртқы қауіпке дайындықты арттырды. Осы стратегиялардың барлығы Қазақ хандығының халықаралық орнын нығайтуға бағытталды.

11. Үш жүз бірлігі мен руаралық қатынастарды нығайту

Абылай хан үш жүздің басшыларын жиі құрып, ортақ кеңес ұйымдастырды. Бұл елдің саяси тұтастығын нығайтып, Қазақ хандығының бірлігін сақтауда маңызды болды. Құрылтайлық жиындар руаралық жанжалдарды шешуге септігін тигізіп, ынтымақтастықты арттырды. Сонымен қатар, билеуші биліктің мықты жүйесі арқасында ішкі тәртіп пен тұрақтылық қамтамасыз етілді. Бұл шаралар қазақ қоғамының бірегейлігі мен күшін арттырды.

12. Әскери жүйедегі жаңашылдықтар

Абылай ханның әскери жүйесінде жаңашылдықтар енгізілді. Ол әскери дайындықты күшейтіп, жауынгерлердің ұйымдасу деңгейін арттырды. Жаңа тактика мен құрал-жабдықтар қолданылып, әскери бөлімдер тиімді жұмыс істеді. Сонымен қатар, Абылай хан жанкешті командир ретінде ұрыс кезінде өзінің тапқырлығымен көзге түсті. Бұл жаңалықтар қазақ әскері күшін күшейтіп, Жоңғар шапқыншылығына төтеп беруін жеңілдетті.

13. Хан билігінің және мемлекеттік орталықтандырудың күшеюі

Абылай ханның басқару жүйесінде ханның саналы билігі күшейді. Орталық билік жүйелі құрылып, кеңесшілер мен бас уәкілдерге нақты жауапкершілік жүктелді. Заңдар қатайып, олардың орындалуы қатаң бақылауға алынды. Ру басшыларына арнайы тапсырмалар беріліп, әділдік пен тәртіп орнату ісі реттелді. Осы бағытта мемлекеттің тұрақтылығы мен бірлігі нығайып, қоғамдық тәртіп сақталды.

14. Абылай хан билігін мойындаған елдер: халықаралық тану

Қытай империясы Абылай ханды ресми түрде хан ретінде мойындап, дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Ресей империясы да өз елшілерін жіберіп, оның саяси беделін таныды. Бұхара, Хиуа, Қоқан сияқты көрші хандықтармен келісім орнап, тұрақты сауда мен дипломатиялық байланыс жүргізілді. Бұл халықаралық таным оның билігінің маңыздылығын арттырып, Қазақ хандығының беделін көтерді.

15. Абылай ханға халықтың құрметі мен аңыздардағы бейнесі

Абылай хан халық арасында даналық пен батылдықтың символына айналды. Оның ерліктері мен әділ билігі туралы бірнеше аңыз қауымда таралды. Мысалы, оның әділдігі мен даналығы туралы әңгімелер ұрпақтан ұрпаққа жетті. Сонымен қатар, халық оны ел қорғаған қаһарман деп санап, құрметпен есіне алады. Осы аңыздар оның тарихи тұлғасын әрі қарай ұлы да мәртебелі етті.

16. Сауда көлемі мен бағыттары (1770-1780 жж.)

XVIII ғасырдың 70-80-ші жылдарындағы сауда көлемі Ресей мен Қытай арасындағы экономикалық байланыстардың жаңа деңгейіне көтерілгенін көрсетеді. Бұл кезеңде Қазақ хандығының саудасы тек көрші ірі державалармен ғана шектеліп қоймай, оның ішкі еңбек ресурстары мен өнімдері тиімді пайдаланыла бастады. Сауда арналары арқылы қазақ еңбегі мен өнімдері жаңа нарықтарға шығып, бұл өз кезегінде жергілікті экономикаға серпін берді. Экспорт пен импорттың күрт артуы экономикада белсенді дамудың айқын белгілерінен саналады. Бұл ретте Қазақ хандығының сыртқы қатынастарында тұрақтылық пен кеңею байқалды, ол елдің халықаралық аренада беделінің өскенін айқындайды. Осылайша, сауда байланыстары халықтың әл-ауқатын арттырып, қазақ қоғамының экономикалық әлеуетін жаңа деңгейге көтерді.

17. Абылай хан және қазақ мәдениеті: рухани өркендеу

Абылай хан билік етті кезеңде қазақ мәдениеті ерекше өркендеу кезеңіне ұласты. Шешендік өнердің, ауыз әдебиетінің дамуы халықтың мәдени санасын жаңа белестерге көтерді, бұл дәстүрлер ұрпақтан ұрпаққа өтіп, ұлттық рухты нығайтты. Сондай-ақ, жыр мен күй туындыларының қолдауы ұлттық өнердің өзегі саналып, қоғамда рухани байлық пен шығармашылық өрлеу болды. Осы кезеңде тіл мен әдебиетті дамытуға айрықша көңіл бөлініп, батырлар жырлары мен тарихи аңыздар кеңінен таралып, қоғамдық санада тарихи дәстүрлер сақталды. Осылайша Абылай ханның дәуірі тек саяси ғана емес, рухани мәдениеттің де жарқын кезеңі болды.

18. Тарихи есте қалу: Абылай ханның халық санасындағы орны

Аңырақай шайқасының даңқы Абылай ханның ерлігі мен көшбасшы ретіндегі айрықша ролін халық жадында мәңгілікке қалдырды. Ол қазақ халқының бірігуі мен ішкі тұрақтылығын қамтамасыз еткен, ел бірлігін нығайтуға үлесін қосқан үлкен мемлекет қайраткері ретінде танылды. Абылай хан ұлттық тәуелсіздіктің символы болып, қазақ тарихында ерекше орын алды. Оның әділдік пен батылдыққа негізделген басқару стилі ел аузында кеңінен таралып, ұрпақтар бойына насихатталды. Осы арқылы ханның бейнесі халықтың рухани әлемінде терең тамыр жайды, тарихи және мәдени мұра ретінде сақталды.

19. Абылай хан мавзолейі мен тарихи мұралар

Абылай ханның тарихи мұралары мен мавзолейі қазақ халқының рухани және тарихи сана-сезімінің қайнар көзі болып табылады. Бұл ескерткіштер ханның өмір жолы мен ерлік істерін есте сақтау үшін құрылып, халықтың тарихи санасын оятады. Мавзолей адамзат тарихындағы көшбасшылық мен ерліктің символы ретінде қызмет етеді, оның архитектурасы мен көркемдік шешімдері ұлтымыздың ұлттық ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Мұрағат және тарихи бұйымдар қатарында Абылай ханның кеңесшілері мен замандастарының хаттары, күнделіктер және мемлекетті басқару ісіндегі құжаттар ерекше орын алады. Осындай тарихи құжаттар ханның саяси және мәдени қызметінің ауқымын ашып береді.

20. Абылай хан дәуірінің ұрпаққа қалдырған қымбат мұрасы

Абылай ханның тұсында мемлекеттің беріктігі мен ұлттық бірліктің нығаюы қамтамасыз етілді. Оның алғыр көшбасшылығы, елдің тәуелсіздігі үшін күресі бүгінгі Қазақстанның тәуелсіздік негізін қалады. Абылай ханның билігі Қазақ хандығын берік мемлекетке айналдырып, елді сыртқы қыспақтан қорғады. Сонымен қатар, ол рухани және мәдени өмірдің дамуына зор көңіл бөліп, ұлттық сана мен тарихи дәстүрлердің сақталуына ықпал етті. Осы ұрпақтан ұрпаққа жеткен бұл мұра еліміздің қазіргі дамуында да маңызын жойған жоқ, ол тәуелсіз Қазақстанның берік іргетасының бірі болып қала береді.

Дереккөздер

Қазақ тарихы: ХХ ғасырдағы зерттеулер. Алматы, 2005.

Ғ.Жұмабаев, «Абылай хан және Қазақ хандығы», Алматы, 2010.

Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің жазбалары, XVIII ғасыр.

Р.Әбдіков, «Қазақ хандары және олардың дипломатиясы», Нұр-Сұлтан, 2017.

Тарихи экономикалық есеп, XVIII ғасыр.

Қазақ хандығының тарихы, Алматы, 2001.

Абылай хан және қазақ мәдениеті, А. Мұратов, 2010.

Тарихи тұлғалар және олардың мұрасы, Н. Ермекова, 2015.

Қазақстан тарихы энциклопедиясы, 3-том, 2012.