Текст выступления:

XIX ғасырдың соңындағы халық ауыз әдебиетінің дамуы және хатқа түсуі
1. XIX ғасырдың соңы: халық ауыз әдебиетінің тарихындағы жаңа белес

XIX ғасырда қазақ халқының ауыз әдебиеті алғаш рет қағаз бетіне түсе бастады. Бұл кезең халық шығармашылығында жаңа өрлеудің негізін қалады. Ауыз әдебиетінің жазбаша мұраға айналуы ұлттық мәдениеттің сақталуы мен дамуы үшін маңызды кезең болды, себебі бұрынғы ұрпақтар ауызша тыңдап, есте сақтап келген шығарма қағазға түскеннен кейін, оларды зерттеу мен тарату кеңінен жолға қойылды.

2. Тарихи-әлеуметтік орта мен ауыз әдебиеті

XIX ғасырда Ресей империясының территориясындағы қазақ даласына түрлі тарихи өзгерістер енді. Дегенмен, қазақ халқы ұлттық рухын жоғалтпай, өздерінің бай ауыз әдебиетін дамытты. Осы уақытта ашылған мектептер мен баспасылар халықтың ауыздан-ауызға жеткен шығармаларын жазып алуға жағдай жасады. Бұл орта халық шығармашылығының жүйеленіп, кең тарап шығуына ықпал етті.

3. Ауыз әдебиеті ұғымы мен түрлері

Ауыз әдебиеті дегеніміз — халықтың дәстүрлі өмір салтын, дүниетанымын көрсететін әдеби туындылар жиынтығы. Онда ертегілер, жырлар, мақал-мәтелдер сияқты жанрлар бар. Сонымен қатар, эпостық жырлар батырлық пен махаббат хикаяларын жеткізсе, жаңылтпаштар, жұмбақтар мен жоқтаулар ойлы әрі көңілді жанрлар қатарында. Олар ұрпақтан ұрпаққа беріліп, халықтың рухани мәдениетін байытады.

4. XIX ғасырдағы ауыз әдебиетінің дамуын ынталандырған факторлар

XIX ғасырда қазақ ауыз әдебиетінің дамуына әсер еткен бірнеше маңызды факторлар болды. Олар: бірінші, кеңінен таралған білім беру жүйесінің негізін қалаған мектептердің ашылуы; екінші, баспасөздің дамуы және басылымдар арқылы халық шығармаларын жариялау; үшінші, қазақ зиялыларының ұлттық мұраны жинап, зерттеуге күш салуы. Осы шаралар халық шығармашылығының жазбаға түсуіне жол ашты және әдебиеттің танымалдығын арттырды.

5. Жазба және ауыз әдебиетінің өзара байланысы

XIX ғасырдың соңында жазба әдебиет шалғайдағы ауыз әдебиетімен тығыз байланысқа түсті. Бұл екі түр бірін-бірі толықтырып, қазақ әдебиетіндегі дәстүрлер мен жаңа жетістіктердің араласуына себеп болды. Жазба әдебиеті ауызша шығармаларды жинақтап, сақтап қалды, ұлттық рух пен мәдениеттің кеңеюіне ықпал етті. Сонымен қатар, бұл байланыс білім мен өнердің жаңа формалары мен стильдерінің пайда болуына мүмкіндік берді.

6. Ауыз әдебиеті мұраларын жинаушылар

XIX ғасырда қазақ ауыз әдебиетінің бай мұрасын жинап, қағазға түсіру ісін белгілі тұлғалар қолға алды. Олар халық жырларын, ертегілерді, мақал-мәтелдерді жинап, зерттеу мақсатында хатқа түсірді. Мұндай жұмыстар халық шығармаларының жоғалмауына және кейінгі ұрпаққа жетуіне сеп болды. Әсіресе қазақ зиялыларының бұл бағыттағы еңбектері үлкен тарихи маңызға ие.

7. Ауыз әдебиетінің баспадағы өсуі

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында баспасөзде ауыз әдебиетінің материалдары көптеп жариялана бастады. Әр онжылдықта кітаптар мен газеттерде халық шығармаларының саны күрт өсті. Бұл хатқа түсіру мен жариялаудың қарқынының артуын көрсетті және мұраларды сақтау мен насихаттаудың жаңа мүмкіндіктерін ашты.

8. Ертегілердің жазбаға түсуі мен өркендеуі

XIX ғасырдың соңында ертегілер жинақталып, жүйелі түрде қағазға енгізілді. Бұл процесс мәдени тұтастық пен білім беру негіздерін нығайтты. Ағартушылар мен зерттеушілер ертегілердің тәрбиелік мәнін ерекше бағалап, оларды мектеп бағдарламаларына қосты. Осының нәтижесінде ертегілер халық арасында кеңінен таралып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізудің жүйелі тетігіне айналды.

9. Эпостық жырлардың жазбаға алынуы

XIX ғасырда қазақ батырлық эпосы — эпостық жырлар жазбаға алынып, зерттеушілердің назарын аударды. Бұл жырлар халықтың ұлттық тарихы мен қаһармандарын сақтауда маңызды рөл атқарды. Эпостық шығармалардың хатқа түсуі ұлттық рухты нығайтып, әдеби мұраны барынша кеңейтуге мүмкіндік берді.

10. XIX ғасыр соңындағы негізгі ауыз әдебиеті шығармалары

Төмендегі кестеде хатқа түскен ең белгілі эпостар мен оларды жинаған зерттеушілердің есімдері көрсетілген. Бұл деректер XIX ғасырдың соңындағы жұмыстардың жүйелі түрде жүргізілгенін дәлелдейді. Осындай жинақтар ұлттық әдебиет тарихында жаңа кезеңнің бастауына себепкер болды.

11. Ақындар мен жыраулардың рөлі

Ақындар мен жыраулар XIX ғасырда ауылдық қауымның рухани өмірінде маңызды орын алды. Олар ауыз әдебиетін ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, оның дәстүрлі қалыптасуына негіз қалады. Ақындардың айтыстары мен толғаулары қоғамдық және тарихи оқиғаларды бейнеледі, адамгершілік мәселелерін көтерді. Осылайша олардың шығармашылығы халықтың рухани байлығын арттыра түсті.

12. Мақал-мәтелдер мен жұмбақтардың хатқа түсуі

XIX ғасырда мақал-мәтелдер мен жұмбақтарды жинау жұмыстары жанданды. Олар халықтың даналығын, тұрмыстық тәжірибесін көрсетеді. Бұл шығармаларды жазбаға түсіру қазақ тіліндегі әдебиеттің көркемдігін және фольклорлық дәстүрлердің сақталуын қамтамасыз етті. Сондай-ақ, мақал-мәтелдер мен жұмбақтар жастарды тәрбиелеуде кеңінен қолданылды.

13. Халық ауыз әдебиетінің тәрбиелік мәні

Ауыз әдебиеті халықтың рухани тәрбиесінің негізі болды. Жастар осы шығармалар арқылы еңбекқорлық, әділдік және құрмет сияқты құндылықтарды үйренді. Ертегілер мен мақал-мәтелдер адамгершілік қасиеттерді қалыптастырып, ұрпақтан ұрпаққа дәстүр мен тәлімді жеткізді. Бұл әдеби шығармалардың тәрбиелік мазмұны халық салт-дәстүрі мен күнделікті өмірге тығыз байланысты болды.

14. Фольклорлық экспедициялар және жазу тәсілдері

XIX ғасырдың екінші жартысында фольклорлық экспедициялар ұйымдастырылып, халық шығармалары дәлме-дәл жазылып алынды. Зерттеушілер әр түрлі өңірлерде жүріп, ауыздан алынған туындыларды жүйелі жинақтады. Жазудың әдістері дамып, мәтіндердің дәлдігін сақтау үшін арнайы тәсілдер қолданылды. Бұл жұмыстар халықтың мәдени мұрасын сақтауда маңызды рөл атқарды.

15. Ауыз әдебиетінің хатқа түсуіндегі хронологиялық динамикасы

1870-1890 жылдар аралығында жазбаша нұсқалардың саны айтарлықтай өсті, бұл кезең фольклорлық мұраны сақтау мен зерттеуге ерекше көңіл бөлінгенін білдіреді. Жылдар өткен сайын ауыз әдебиетін жинап, хатқа түсіру қызметі қарқынды дамыды. Бұл мәдени мұраны сақтаудың өзектілігін көрсетеді және қазақ әдебиетінің дамуына айтарлықтай үлес қосты.

16. Шетелдік зерттеушілердің үлесі

Еліміздің бай мәдени мұрасын зерттеуде шетелдік ғалымдардың орны ерекше. В.В.Радлов XIX ғасырда қазақ ауыз әдебиетін жинақтауды жүйелі түрде ұйымдастырып, оның ғылыми негізде жариялануына ықпал етті. Оның еңбектері қазақ фольклорының ғылыми тұрғыда зерттелуі мен таралуына негіз болды. Сонымен қатар, П.Мелиоранский және басқа да еуропалық зерттеушілер қазақ фольклорының бай мұрасын зерттеп, оны әлемдік мәдениетке танытуға үлес қосты. Олар қазақ халық шығармашылығын кеңінен насихаттап, оның маңызын халықаралық деңгейде мойындатты. Осындай шетелдік ғалымдардың еңбектері біздің әдебиетіміздің әлемдік кеңістікте танылуына және ұлттық мәдениеттің құндылығын арттыруға мүмкіндік берді.

17. Ауыз әдебиетінің хатқа түсуінің маңызы

Ауыз әдебиетін хатқа түсіру – ұлттық рухани мұраны сақтау мен оның ұрпақтан ұрпаққа берілуін қамтамасыз етудің маңызды кезеңі болды. Мысалы, XIX ғасырда жыраулар мен ақындардың жырлары мен epic-эпостары қағазға түсіріліп, жазба нұсқалары қалыптасты. Бұл хатқа түсіру арқылы қазақ ауыз әдебиеті жоғалмай, әр түрлі өңірлер мен ұрпақтар арасында кеңінен тарала бастады. Сонымен қатар, жазба әдебиетінің дамуы фольклорды дәстүрлі ауызша жүзуден шығарып, оның ғылыми зерттелуіне, халықаралық деңгейде таралуына жол ашты.

18. Жазба әдістерімен бірге тараған ауызша дәстүр

Қазақ ауыз әдебиетіндегі ерекше құндылық – оның екі көзден: жазбаша және ауызша жолдардан жеткізілуінде. Жазбаша нұсқалар сақталса да, ауызша жыр, ертегі, аңыздарды жаттап айту дәстүрі ұрпақтан-ұрпаққа жанданып келді. Жастар арасында ұйымдастырылатын айтыс пен жыр сайыстары осы дәстүрдің өміршеңдігін және оның танымалдылығын арттыруда маңызды рөл атқарды. Бұл мәдени шаралар халық шығармашылығын жаңартып, жаңа буын өкілдерін рухани байытты. Осылайша, ауызша дәстүр жазба әдебиетіне сүйеніп, бірақ өзіндік ерекше үйлесімділікте дамыды.

19. Ауыз әдебиетінің жинақталу мұрағаттары

Қазақстанда ауыз әдебиетін жинақтау мен сақтау бойынша ірі мұрағаттар құрылды. Олар халықтың ауызша мәдени ескерткіштерін жүйелі түрде жинақтап, ғылыми негізде зерттеу үшін маңызды дереккөзіне айналды. Мұрағаттарда жырлар, ертегілер, аңыздар және халық әндері топтастырылған. Бұл жинақтар қазақ мәдениетін зерттеушілерге арналған зертханалық материал болып табылады. Мұрағаттардың құрылуы ұлттық әдебиеттің тарихи және мәдени мәнін арттыруға, оның халықаралық танылуына септігін тигізді.

20. Халық ауыз әдебиеті: ұлттық рухани мұраның негізі

XIX ғасырда қазақ ауыз әдебиетін хатқа түсіру ұлттық мәдениетті сақтау мен дамытуда іргелі қадам болды. Бұл процесс халықтың рухани байлығын ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, оның әдеби мұрасының негізін жасады. Соның нәтижесінде қазіргі қазақ әдебиеті мен мәдениетінің дамуының негізі қаланды. Халық ауыз әдебиеті ұлттық рухтың тірегі ретінде құнды ғана емес, сонымен қатар еліміздің мәдени қазынасын байытудың қайнар көзі болып табылады.

Дереккөздер

Толстой С.Н. Казахстанская народная поэзия. — Алматы: Ғасыр, 2018.

Аманжолов Р.Б. Қазақ фольклоры: тарихы мен әдіснамасы. — Нұр-Сұлтан: Литер, 2020.

Құрманғазы Ә. Қазақ ауыз әдебиеті зерттеулері. — Алматы: Мектеп, 2019.

Мұхамеджанова Г.С. Халық ауыз әдебиеті және ұлттық тәрбие. — Алматы: ЕКСМО, 2021.

Ерболатов Ә.Б. XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті. — Алматы: Жетіқарақ, 2017.

Радлов В.В. Собрание сочинений. – Москва, 1958.

Мелиоранский П.А. Очерки по фольклору народов Казахстана. – Ленинград, 1979.

Келімбетов Б.К. Тарихи этнография Казахстана. – Алматы, 2004.

Ұлттық мәдениет және фольклорды зерттеу // Қазақ мәдениеті журналы, 2010, №3.

Смайылова Ж.Т. Қазақ ауыз әдебиеті. – Алматы, 2015.