Текст выступления:

XIX ғасырдағы қазақтың күй өнері
1. XIX ғасырдағы қазақтың күй өнеріне жалпы шолу және негізгі тақырыптар

XIX ғасырдағы қазақтың күй өнері – ұлттық рух пен мәдениеттің қайнар көзі ретінде ерекше орны бар маңызды өнер саласы. Бұл дәуірде қазақтың музыкалық мұрасы халықтың өмір салтын, тарихи оқиғаларын, сезімдерін кеңінен көрсетіп, ұлттық бірегейлікті сақтау мен дамытуда шешуші рөл атқарды. Сонымен қатар, күй өнері қазақ қоғамының мәдени-рухани тірегіне айналып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан баға жетпес қазынаға айналды.

2. XIX ғасырдағы Қазақстанның тарихи және мәдени жағдайы

XIX ғасырда қазақ қоғамы Ресей империясының отаршыл саясатына ұшырап, әлеуметтік құрылым мен басқару жүйесі түбірімен өзгерді. Бұл кезеңде қазақ даласында қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі мен руханияты да айтарлықтай өзгерді. Осындай өзгерістер күй өнерінің дамуында екіұшты рөл атқарды: ол халықтың рухани тірегі ретінде сақталып, бірақ жаңа мәдени ықпалдар мен байланыстардың әсерінен жаңаша бағыттар мен стильдерді дамытты. Сол арқылы күй өнері тек музыка емес, сонымен бірге тарихи кезеңдердің айнасы бола білді.

3. Күй өнерінің қазақ қоғамындағы рөлі мен маңызы

XIX ғасырда күй өнері қазақ қоғамында рухани кемелденудің және ұлттық мәдениетің басты символы ретінде қызмет етті. Бұл өнер түрі халықтың өткенін сақтап, оның тарихи оқиғаларын, табиғатқа деген махаббатын, адамның ішкі сезімін шебер бейнеге бөлеп көрсететін құрал болды. Күй әдетте жеке орындаушының шеберлігі мен шығармашылық жанын көрсетсе, сонымен бірге қоғамдық бірліктің, ұлттың рухани күшінің көрінісі болып саналды.

Музыкалық шығармалар түрлі салт-дәстүрлерде қолданылып, халық арасындағы маңызды шешендік пен өнерпаздық дәстүрді негіздеді. Күйдің маңызы сол кезеңдегі қоғамның тарихи-саяси күрделі қарбаласында ерекше байқалды, ол халықтың қайғы-қасіретін, ұлы жеңістерін музыкалық тілмен жеткізді.

4. Күйдің негізгі түрлері: төкпе мен шертпе

XIX ғасырдағы қазақ күй өнері негізінен екі негізгі жанрға бөлінді: төкпе және шертпе. Біріншісі – төкпе күй – жылдам әрі екпінді ырғақпен ерекшеленеді, бұл жанр әсіресе Батыс Қазақстанда кеңінен танымал болды. Төкпе күйлер ерлік пен батырлықты көрсетіп, халықтың жан серігі ретінде кеңінен тарады.

Ал шертпе күй нәзік, терең философиялық ой мен сезімді жеткізуге бағытталған. Бұл түр Орталық және Шығыс Қазақстанның музыкалық дәстүрлерінде негізгі орын алды. Шертпе күйлер адамның ішкі жан дүниесіне саяхат жасатып, тыңдаушыны ойлануға шақырады.

Екі жанрдың орындау әдістері әртүрлілігі және эмоциялық бояулары қазақ халқының әр аймағындағы музыкалық дәстүрлердің айырмашылығын айқын көрсетеді, осылайша күй өнері бай әрі сан алуан болды.

5. Домбыра: күй өнерінің басты өрнек құралы

Домбыра – қазақ күй өнерінің негізгі музыкалық аспабы әрі символы. XIX ғасырда домбыра қазақ даласында күйдің көркемдігін арттыруда басты рөл атқарды. Күйші домбыраны шеберлікпен тартып, әрбір күйдің өзіндік үнін, темпераментін, ерекшелігін ашты.

Домбыраның ерекше сипаты – оның жанды дауысты еске түсіретін тембрі, бұл аспап күйлердің мәнерін, сезімдерін терең жеткізуге мүмкіндік берді. Осы аспаптың арқасында қазақтың күй мектебі дамып, ұлттық музыка мәдениеті жаңаша деңгейге көтерілді.

6. Күйдің құрылымдық ерекшеліктері

XIX ғасырдағы қазақ күйлері көбіне үш негізгі бөлімнен тұрды: кіріспе, дамытушы, қорытынды. Бұл жүйе музыкалық шығармаға драмалық өрнек беру арқылы оқиғаның дамуын, кейіпкерлердің күйін көрсетуге ықпал етті. Әр бөлімнің өзіндік ритмі мен эмоциялық бояуы болды, ол тыңдаушының күйге енуін жеңілдетті.

Күйлердің композициялық элементтері күрделене түсіп, терең мазмұнды әрі көркемдік тұрғыдан бай шығармалар пайда болды. Музыка арқылы күйші ішкі дүниесін, туған жерге деген махаббатын, тарихи кезеңдердің тебіреніспен сипатталған сәттерін жеткізді.

7. Құрманғазы Сағырбайұлы — төкпе күйдің ұлы ұстазы

Құрманғазы Сағырбайұлы — XIX ғасырдағы күй өнерінің ең көрнекті тұлғасы, төкпе күйдің ұлы ұстазы. Оның күйлері батылдық пен ерлікті дәріптеп, қазақ халқының азаттығы мен еркіндігі үшін күресін білдіреді.

Құрманғазының еңбектері – "Сарыарқа", "Адай", "Қара жорға" сияқты күйлер халық арасында кеңінен танылып, оның орындаушылық шеберлігі мен инновациялық композициялық тәсілдері қазақ музыкасына жаңа белес ашты. Оның туындылары тарих пен сабақтастықты үндестіре отырып, қазақтың ұлттық рухын жандандыруға негіз болды.

8. Дәулеткерей Шығайұлы — күй өнеріндегі философ

Дәулеткерей Шығайұлы – қазақ күй өнеріндегі терең философиялық мәнге ие шығармалардың авторы. Оның күйлері өмірдің мәні мен адам тағдырына арналған нәзік философиялық толғаныстарды бейнелейді.

Дәулеткерей шығармашылығында музыка терең мағына, әуез бен үндердің үйлесімі арқылы тыңдаушының ішкі сезімін оятып, ойлануға итермелейді. Оның күйлері халық арасында кеңінен таралып, қазақтың рухани мәдениетінің маңызды бөлігіне айналды.

9. Тәттімбет Қазанғапұлының шертпе күй мектебі

Тәттімбет Қазанғапұлы – Арқа өңірінің шертпе күй мектебінің негізін қалаушы әрі дамытушысы. Оның күйлері нәзік әрі терең философиялық мәнге ие, олар қазақтың рухани дәстүрлерін жаңаша бағытта өрбіткен.

"Сарыжайлау" және "Бесторға" сияқты күйлерінде лирикалық әрі көркемдік элементтер тілге тиек болып, күйдің эмоционалдық бояуы өте бай. Тәттімбет орындаушылық техникасын жетілдіріп, шертпе күйдің ұлттық стильдік ерекшеліктерін айқындап берді, бұл оның музыкалық мектепке ерекше үлес қосуына себеп болды.

10. Абыл Тарақұлы және Батыс Қазақстан күй мектебі

Абыл Тарақұлы – Батыс Қазақстан күй мектебінің жарқын өкілі. Оның күйлері төкпе жанрында орыналып, батыл әрі ширақ ырғақтарымен ерекшеленді.

Батыс Қазақстанның ерекше музыкалық мектептері күй өнерінің дамуына зор үлес қосты. Абыл Тарақұлының шығармалары өзінің айқын стильдік ерекшелігімен қазақтың музыкалық картасына байыппен қосылды және дәуірлік өзгерістерге қарамастан халық арасында кеңінен орындалды.

11. Байжігіт — Шығыс Қазақстанның күй дәстүрі

Байжігіт Шығыс Қазақстанның күй өнеріндегі көрнекті тұлға ретінде танымал. Оның күйлері шертпе жанрында орындалып, терең философиялық және лирикалық мәнге ие.

Байжігіттің шығармашылығында табиғат көріністері, адамның ішкі сезімі мұқият бейнеленген. Сонымен қатар, ол қазақ музыкасын классикалық дәстүрлермен байытып, өңірдің ерекше музыкалық мектеп қалыптасуына зор ықпал етті.

12. Ұлы күйшілер мен олардың негізгі күйлері

Бұл кестеде XIX ғасырдағы ең танымал ұлы күйшілер мен олардың басты күйлері жинақталған. Әр күйшінің өзіндік орындау стилі және ерекше шығармалары қазақ музыкалық мәдениетінің байлығын арттыра түсті. Мысалы, Құрманғазы мен Дәулеткерейдің шығармалары ұлттық музыкалық мұраны әлемге танытты.

Мұндай классикалық туындылар қазақ халқының рухани әлемін танытумен қатар, ұлттық бірегейліктің негізін қалаған. Әр өнерпаздың музыкада өзіндік қолтаңбасы бар, ол өзінің тарихи-мәдени ортасын да көрсетті. Бұл аспаптық шығармалар қазақ музыкасындағы ұлттық дәстүрлердің маңызды тірегі болды.

13. Күйдің тарихи оқиғалармен байланысы

Қазақ күйлері XIX ғасырдағы тарихи оқиғаларды музыкалық тілмен бейнеледі. Мысалы, Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама сияқты қайғылы кезеңдер күйдің жадында сақталып, халықтың санасында тарихи сабақ болып қалды.

Сонымен қатар, Кенесары көтерілісі сияқты ұлт-азаттық қозғалыстар да күй композицияларында рухани әрі идеологиялық мазмұнмен көрініс тапты. Бұл музыкалық туындылар ұрпақтарға өтті, олар халықтың тарихы мен тағдырын ұмытпауға септігін тигізіп, ұлттық сана сезімді қалыптастырды.

14. XIX ғасырдағы аймақтық күй мектептерінің саны

XIX ғасырда Қазақстанның әр өңірінде күй өнеріне тән ерекше мектептер дамыды, олардың саны артып, музыкалық дәстүрлер аймақтық ерекшеліктерімен байыды. Мысалы, Батыс Қазақстанның күйшілері басым болып, оның күй мектебі өнердің гүлденуіне зор ықпал етті.

Аймақтардың әрқайсысы өзіне тән орындау стильдері мен уникалды композициялық ерекшеліктерімен ерекшеленді, бұл қазақ музыкасының көпқырлылығын көрсетті. Осы дәстүрлі мектептер ұлттық музыканы сақтау әрі дамытуға негіз болды.

15. Күй орындау дәстүрі және ауызша таралу жолы

Күйлер ұрпақтан ұрпаққа ауызша түрде берілді, бұл олардың түпнұсқалығын сақтау мен дамытудың негізі болды. Әрбір күйші домбыраны шебер тартып, музыкалық тыңдау қабілетін дамытып, күйдің ұлттық ерекшеліктерін сақтап орындады.

Күй ауызша дәстүр арқылы мектептерде үздіксіз дамып, музыкалық білім ұрпақтан-ұрпаққа берілді. Мұндай тәсіл қазақ педагогикасында маңызды рөл атқарды, ол ұлттық мәдениеттің жеке қағидаларын сақтауға мүмкіндік жасады. Мұның нәтижесінде қазақ музыкасы ғасырлар бойы ұмытылмай, өз жаңғыру жолымен жүріп келеді.

16. Күйге байланысты аңыз-әңгімелер және мәдени мифология

Күй өнері қазақ халқының рухани және мәдени өмірінің маңызды бөлігі болғандықтан, оған көптеген аңыздар мен мифологиялық түсініктер байланысқан. Мысалы, күйдің тууы туралы әртүрлі халық ертегілері бар, онда күйшінің шеберлігі мен күш-қуаты табиғатпен, рухтар әлемімен байланыстырылады. Күй саналуан символдық мағыналарды қамтиды: ол батырлық, табиғаттың сұлулығы, адамның сезімі мен тағдыры туралы сыр шертеді. Күйге қатысты аңыздарда рухани тазалық пен адамның ішкі дүниесінің үйлесімі басты орын алады, бұл қазақ мифологиясындағы рухтар мен табиғат күштерінің үйлесімін еске салады.

17. XIX ғасыр күйлерін жинау және зерттеу ісі

XIX ғасырда қазақтың ұлттық музыка мәдениетін сақтау және дамыту мақсатында Александр Затаевич пен Ахмет Жұбанов сияқты ғалымдар мен музыканттар күйлерді жинауға, оларды нотаға түсіруге белсенді кірісті. Бұл — қазақ музыка өнерін ғылыми тұрғыдан зерттеудің алғашқы және маңызды кезеңі болды. Затаевич пен Жұбановтың еңбектері арқасында көптеген дәстүрлі күй шығармалары жазылып, олар ғылыми айналымға енді. Бұл жұмыстар музыкалық мұраны жүйелі түрде жетілдіруге, кейінгі ұрпақтар үшін ұлттық мәдениеттің негізін құраушы маңызды дереккөздерді сақтауына септігін тигізді.

18. Күйдің тәрбиелік маңызы және рухани әсері

Бірінші, күй өнері жастардың адамгершілік және отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастыруда таптырмас құрал болып табылады. Күйдің мазмұны арқылы ұрпаққа ұлттық сана мен рухани құндылықтар әсерлі түрде жетеді. Екіншіден, күй тыңдау ұлттық рухты байытып, тарихи сананы қалыптастырады. Бұл өнер түрі жеке тұлғаның ішкі тәрбиесін қалыптастырумен қатар, қоғамдағы рухани мәдениеттің дамуына да үлкен үлес қосып келеді. Қазақ халқының мәдениеті мен этникалық бірегейлігін сақтауда күйдің орнын ерекше атап өту қажет.

19. Қазақ күй өнерінің заманауи жалғастығы

Бүгінгі таңда кәсіби күйшілер XIX ғасырдың классикалық күйлерін орындап, оларды халыққа кеңінен насихаттайды және ұлттық мәдениеттің маңызды бөлігін сақтап отыр. Сонымен қатар, мектептер мен өнер колледждерінде күй өнері арнайы пән ретінде оқытылады, бұл жастар арасында ұлттық өнерге деген қызығушылық пен құрметті арттырады. Жастардың шығармашылық бастамасымен өткізілетін күй конкурстары ұлттық дәстүрді жаңғыртып, оны жаңа заманауи интерпретациялар арқылы дамытудың жолдарын ашады. Осылайша, күй өнері заман талабына сәйкес дамып, халық өнерінде өзекті болуын жалғастыруда.

20. XIX ғасыр қазақ күй өнерінің тарихи-мәдени маңызы

XIX ғасырдағы қазақ күй өнері ұлттық рухани дәстүр мен мәдени мұраны сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізудің негізгі тетігі ретінде қызмет етті. Ұлы күйшілердің шығармалары қазақ халқының мәдениетіндегі алтын қазыққа айналып, олардың еңбектері бүгінгі күні де ұлттық сана мен руханияттың басты негізі болып табылады. Бұл дәуірде жинақталған және зерттелген күйлер қазақ мәдениетінің даму тарихында маңызды орын алды және оларды зерттеу әрі насихаттау ұлттық бірегейлікті нығайтуға зор үлес қосуда.

Дереккөздер

А.Иманбаев. Қазақтың күй өнері тарихы. – Алматы, 2005.

Ж.Айдарбекова. Қазақтың музыкалық мәдениеті. – Астана, 2010.

Ермек Төлеубаев. Қазақ күйшілері және домбыра. – Шымкент, 2018.

Қазақтың күй мұрасы энциклопедиясы. – Алматы, 2012.

Қазақстандық этномузыкология зерттеулері, 2023.

Затаевич А. «1000 қазақ күйлері». Алматы, 1956.

Жұбанов А. «Қазақ халық музыкасы». Алматы, 1970.

Қожанов Н. Қазақ күй өнерінің тарихы. Астана, 2010.

Аманжолов Б. «Қазақ музыка мәдениеті». Алматы, 2005.

Нұржан М. Күй: тарих және дәстүрлер. Шымкент, 2018.