Текст выступления:

XIX ғасырдың екінші жартысындағы білім беру мен ағарту ісі
1. XIX ғасырдың екінші жартысындағы білім мен ағарту: негізгі бағыттар және өзектілік

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанның тарихында білім мен ағарту саласында елеулі өзгерістер орын алды. Бұл кезеңде білім беру ісі қарқынды дамып, жаңа мектептер ашылып, оқыту жүйесі жаңарды. Осындай даму ұлттық мәдениетті, халықтың рухани өмірін байытуға, елдің болашағын қалыптастыруға негіз салды.

2. Қазақстандағы тарихи-әлеуметтік өзгерістер

Қазақстан Ресей империясының құрамына енгеннен кейін халық саны күрт өсті, және жергілікті әкімшілік аймақтар құрыла бастады. Бұл жаңалықтар білім беру жүйесінің дамуына мүмкіндік беріп, білім саласында жаңалықтар мен реформалардың іске асуына жағдай жасады. Әкімшілік құрылымның өзгеруі білім беру саласында жүйелі жұмыстардың басталуына жол ашты.

3. XIX ғасыр басындағы білім беру ахуалының негізгі ерекшеліктері

XIX ғасыр басында Қазақстандағы сауаттылық деңгейі төмен болды. Білім негізінен мешіттер мен медреселерде беріліп, дәстүрлі оқыту әдістері сақталды. Ресей империясының әкімшілік реформаларының әсерінен қазақ даласында жаңа мектептер ашылып, білім мазмұны өзгеріске ұшырады. Сонымен қатар оқулықтар жаңарып, пәндердің саны көбейе бастады. Бұл өзгерістер білім беру саласын жаңарту қажеттілігін көрсететін маңызды белгілер болды.

4. Орыс-түзем мектептері: құрылу тарихы мен ерекшеліктері

XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ жерінде орыс-түзем мектептері құрылды. Бұл мектептердің басты мақсаты орыс тілін және ресми білімді тарату болды. Мұндай мектептер ауылдық жерлерде кеңінен ашылып, қазақ тілді оқушыларға жаңа білім алу мүмкіндігін берді. Орыс-түзем мектептерінің оқыту жүйесі екі тілді меңгеруге негізделіп, оқушылардың кең дүниетанымын қалыптастырды. Сонымен бірге, бұл мектептер халықтың білімге деген ынтасын арттырды.

5. Ауыл мектептеріндегі білім беру тәжірибесі

Ауыл мектептерінің дамуы XIX ғасырдың соңында ерекше маңызға ие болды. 1860 жылдары ауылдық жерлерде алғаш мектептер ашылып, олар қызметін кеңейтті. Мұғалімдер жергілікті мал шаруашылығымен қатар білім берумен айналысты. 1870-1880 жылдары мектептер саны ұлғайып, оқушыларға арналған оқулықтар әзірленді. Ауыл білім беру жүйесінің дамуы халық арасындағы сауаттылықтың өсуіне және ұлттық сананың артуына әсер етті.

6. 1860-1890 жылдар аралығындағы мектептер динамикасы

1860 жылдан 1890 жылға дейінгі кезеңде Қазақстандағы мектептердің саны үш есеге артты. Бұл өсім оқыту құрылымының кеңеюіне және халықтың білімге деген сұранысының күшеюіне байланысты болды. Мәліметтерге сүйенсек, облыстық білім басқармаларының архив деректері мұндай өзгерістердің ғылыми негізі болды. Осы кезеңде білім беру сапасын арттыруға көп көңіл бөлініп, мұғалімдер дайындалды және оқыту әдістері жаңартылды.

7. XIX ғасыр мұғалімдерінің құрамы мен қызметтері

XIX ғасырда қазақ жеріндегі білім беру жүйесінде мұғалімдердің ролі ерекше болды. Олар көбінесе жергілікті халықтан шыққан білікті азаматтар болды. Мұғалімдер білім берумен қатар ұлттық тәрбиені де жүргізіп, рухани бағаларды насихаттады. Сонымен бірге, мұғалімдердің қызметіне ауылда білім беру инфрақұрылымын дамыту да кірді. Олар халықтың білім деңгейін көтеруге және жаңа оқу әдістерін енгізуге атсалысты.

8. Қазақ ағартушыларының қоғамдағы орны

Қазақ ағартушылары қоғамның рухани және мәдени дамуына айтарлықтай үлес қосты. Олар білім мен мәдениетті халық арасында таратып, тарихи және ұлттық сана қалыптастыруға ықпал етті. Ағартушылар өздерінің еңбектері арқылы жастардың білім алуына бағыт беріп, ұлттық идеологияның қалыптасуына жеткізгісі келді. Олардың қызметі қазақ қоғамындағы жаңару үдерісінің бастауы болды.

9. Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық қызметі

1864 жылы Ыбырай Алтынсарин Қазақстандағы алғашқы орыс-қазақ мектебін ашты, бұл оқытуда екі тілдің бірдей қолданылуының негізін қалады. Ол өзінің «Қазақ хрестоматиясын» құрап, балаларға ана тілінде білім алу мүмкіндігін жасады. Сонымен қатар, Ыбырай ауыл мұғалімдерін даярлаумен айналысты және қазақ қыздарына арнап мектеп ашу идеясын алға тартты. Оның қызметі қазақ білім жүйесін жаңартуда ерекше маңызды болды.

10. Педагогикалық курстар мен ауыл шенеуніктерін дайындау

XIX ғасырдың екінші жартысында Семей, Орынбор және Омбы қалаларында мұғалімдерге арналған арнайы педагогикалық курстар ұйымдастырылды. Бұл курстар оқыту әдістері, педагогика және бейімдік пәндері бойынша бағдарламаларды қамтып, кәсіби деңгейін көтеруге бағытталды. Нәтижесінде мұғалімдер саны артты, олардың сапасы жақсарды. Сонымен бірге, ауылдық әкімшіліктерді даярлау білім инфрақұрылымын нығайтуға септігін тигізді.

11. 1890 жылғы мектептер мен оқушылар көрсеткіштері

1890 жылғы деректерге сүйенсек, ауылдық, қалалық, миссионерлік және орыс-қазақ мектептерінің саны бөлініп көрсетілген. Ең көп мектептер ауылдық жерде орналасқанымен, мұғалім тапшылығы байқалады, ол білім сапасына кері әсер етті. Бұл жағдай білім беру саласында кадрларды жетілдірудің қажеттігін айқын көрсетті. Кестедегі мәліметтер осы процестің күрделі және көпаспектілігін айқын түсіндіреді.

12. Қыз балаларға арналған алғашқы мектептер

1880 жылдары қазақ қыздарына арнап алғаш мектептер ашылды. Бұл - ұлттық ағарту тарихында ерекше кезең болды. Ыбырай Алтынсариннің бастамасымен ашылған бұл мектептердің мақсаты мектепке қыздардың да баруына мүмкіндік туғызу еді. Осылайша, қазақ қоғамында қыздардың білім алу құқығын қорғау мен ілгерілету жолы басталды, бұл әйелдердің қоғамдық өмірге қатысуының маңыздылығын арттырды.

13. Дәстүрлі діни оқу орындары: медресе және мешіттер

Медресе мен мешіттерде араб тілін, шариғат негіздерін және каллиграфияны оқыту салт-дәстүр бойынша жүргізілді. Бұл оқу орындары қазақ қоғамында рухани орталық ретінде қызмет етті және ұлттық мәдениетті сақтау мен дамытуға үлес қосты. XIX ғасырдың екінші жартысында дәстүрлі діни оқу орындары жаңартылған мектептермен бәсекеге түсе бастады, бұл білім беру саласындағы өзгерістердің айқын көрінісі болды.

14. Оқу бағдарламалары мен оқулық мазмұны

XIX ғасырда мектептерде оқыту бағдарламалары орыс тілі, арифметика, тарих, география және дін сабақтарын қамтыды. Бұл пәндердің араласуы оқушылардың жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасады. Қазақ тілінде алғаш рет Ыбырай Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясы» сияқты оқулықтары жарыққа шықты, олар ұлттық ағартушылыққа серпін берді. Оқулық мазмұны ұлттық мәдениетті насихаттап, балалардың ана тілінде білім алуына жағдай жасады. Жалпы білім беру материалдарының жаңаруы оқушылардың талғамына және оқуға деген қызығушылығына оң әсер етті.

15. Сауаттылық деңгейінің өсуі (1870-1899)

1870-1899 жылдар аралығында білім беру жүйесінің үдемелі дамуы сауаттылық деңгейінің біртіндеп артуына айтарлықтай әсер етті. Статистика көрсеткендей, мектеп санының көбейуі білімге қолжетімділіктің жақсарғанын және халықтың білім алуына деген ынтасының артқанын білдіреді. Бұл кезеңдегі өзгерістер қазақ қоғамының рухани және әлеуметтік өміріне зор серпін берді.

16. Ағарту мен білім жүйесіндегі өзекті қиындықтар

XIX ғасырдағы білім беру жүйесінің дамуы жаңа мүмкіндіктер мен қиындықтарды қатар алып келді. Біріншіден, қаржыландыру мәселесі айтарлықтай кедергі болды. Мектептер қажетті құрал-жабдықтар мен оқулықтармен толық қамтамасыз етілмей, мұғалімдер мен оқушылар үшін қолайлы жағдайлар жетіспеді. Бұл жағдай оқыту сапасын төмендеткенін айта кету керек. Екіншіден, мұғалімдердің саны аз әрі олардың кәсіби дайындығы жеткіліксіз болды. Бұл білім беру үрдісіне теріс әсер етіп, оқушылардың сапалы білім алуына кедергі жасады. Үшіншіден, отаршыл әкімшіліктің саясаты кейде білім саласында шектеулер қою арқылы ауыл мен қала мектептерінің деңгейі арасында үлкен алшақтықты тудырды. Осы факторлар Қазақстандағы білім жүйесінің дамуына байқалатын кедергілер болды.

17. Ағартушылық идеялардың таралу жолдары

XIX ғасырда ағартушылық идеялардың кең таралуына бірнеше негізгі жолдар әсер етті. Біріншіден, орыс тіліндегі баспасөздің дамуы арқылы жаңашыл ойлар қазақ қоғамына жетті. Газеттер мен журналдар халық арасында білім алуға деген ынтаны арттырды. Екіншіден, білім беру мекемелерінің құрылуы және олардың қызметі жаңа көзқарастардың орын алуына мүмкіндік жасады. Сонымен қатар, зиялы қауым өкілдері мен ағартушылар арасында идеялардың алмасуы қоғамдық пікірді жаңғыртуда маңызды рөл атқарды. Бұл үрдістердің бәрі қазақ қоғамының мәдени және қоғамдық санасын өзгертіп, жаңаруына жол ашты.

18. Білім жүйесінің қазақ қоғамына әсері

Жаңа білім жүйесінің енгізілуі қазақ қоғамындағы көптеген өзгерістерге негіз болды. Біріншіден, кәсіби және зиялы қауымдастықтың қалыптасуына жол ашылып, елдің әлеуметтік құрылымында жаңа топтар пайда болды. Екіншіден, ұлттық мәдениетті жаңғырту үдеріске түсті, бұл білім мен ағартудың дамуы арқасында жүзеге асты. Үшіншіден, білім деңгейінің өсуі әлеуметтік мобилділікті арттырып, экономикалық дамуға оң әсерін тигізді. Соңғысы, үздіксіз білім беру қазақ қоғамының қоғамдық және саяси санасының қалыптасуында маңызды орын алды. Осылайша, білім жүйесі ұлттық жаңғырудың қозғаушы күші болды.

19. XX ғасыр басындағы ағартушылық мұрасы мен жалғасы

XIX ғасырда құрылып, дамыған білім беру жүйесі XX ғасырдың басында ұлттық мектептердің негізін қалады. Бұл мектептер қазақ тілін, мәдениетін және ұлттық дәстүрлерді сақтап, дамытуды мақсат етті. Сонымен қатар, қазақ зиялыларының жаңа буыны ұлттық сананы ашып, білім беру процесіне жаңа тәсілдер мен бастамаларды енгізді. Олар өз халқының рухани және қоғамдық өмірін жаңғыртуға ұмтылып, білім мен ағартудың маңыздылығын міндет еткен көшбасшылар болды.

20. Білім мен ағартудың XIX ғасырдағы нәтижелері

XIX ғасырдың екінші жартысындағы білім беру реформалары қазақ мәдениеті мен ұлт дамуы үшін берік негіз қалады. Бұл үрдістер ұлттық сана мен руханияттың қалыптасуына және болашақ ұрпақтың әлеуметтің әр түрлі салаларында табысты болуына септігін тигізді. Сол кезеңдегі ағартушылық идеялар мен білім беру саласындағы жаңалықтар бүгінгі күннің мәдени және қоғамдық өмірін нығайтатын маңызды тұғырлар болып қала береді.

Дереккөздер

К.Ж. Жұмаділов. Қазақстан тарихы: XIX ғасыр – басы ХХ ғасыр. – Алматы, 2015.

Ә. Қожағұлов. Қазақ даласындағы білім берудің дамуы, 1860-1890 жылдар. – Нұр-Сұлтан, 2018.

Ы. Алтынсарин. Таңдамалы шығармалар. – Алматы, 2000.

Облыстық білім басқармаларының архив деректері, 1891-1899.

Мұратбекұлы С. Қазақ ағартушыларының өмірі мен еңбектері. – Алматы, 2012.

Құттыбаев А. Қазақ халқының білім және ағартушылық тарихы. - Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2010.

Нұрбаев С. XIX ғасырдағы қазақ мектептері және ұлттық сана. - Астана: Ұлттық ғылыми баспа, 2015.

Сұлтанбекова Г. Қазақ зиялыларының ағартушылық қызметі. - Алматы: Академиялық баспа, 2018.

Абылайхан Қ. Қазақ білім жүйесінің тарихи дамуы. - Шымкент: Оңтүстік Қазақстан баспасы, 2020.