Текст выступления:

Ш. Құдайбердіұлы, М.Ж. Көпеевтың, К. Халид еңбектерінің тарихи құндылығы
1. Ш. Құдайбердіұлы, М.Ж. Көпеев, К. Халид: тарихи мұра және құндылығы

Қазақ халқының тарихында өз ізін қалдырған үш ұлы тұлғаның шығармашылығы мен көрегендігіне тоқталу маңызды. Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпеев және Құрбанғали Халид сынды қайраткерлер ұлттық сана мен руханияттың ұлы қайнар бұлағы ретінде бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Олардың еңбектері қазақ қоғамының мәдени-рухани дамуына, ұлттық құндылықтардың ұлағатына ерекше ықпал етті.

2. XIX ғасырдағы қазақ қоғамының ерекшеліктері

XIX ғасыр қазақ даласы үшін күрделі және күрес алаңындағы кезең болды. Бұл дәуірде отаршылдық жүйе кең етек жайып, қазақ халқы өз ұлттық ерекшеліктерін қорғауға, рухани жаңғыру мен ағартушылыққа ұмтылды. Ағартушылық қозғалысы халық арасында білім мен ғылымды, мәдениетті насихаттап, ұлттық тарихты жаңғыртуға ерекше көңіл бөлінді. Осы жағынан бұл ғасыр қазақ қоғамының өз орнын қайта анықтаған маңызды уақыт болды.

3. Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі мен көзқарасы

Шәкәрім Құдайбердіұлы – қазақтың көрнекті философы, ақыны әрі тарихшысы. Оның шығармашылығы жан-жақты терең ойға әрі нақтылыққа толы. Мысалы, Шәкәрімнің философиялық еңбектерінде адамгершілік, әділеттілік мәселелері кеңінен қарастырылып, қоғамдағы әділетсіздікке қарсы ойлар баяндалады. Сонымен қатар ол қазақ халқының мәдени мұрасын, тілін сақтауға және дамытуға мол үлес қосты. Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармалары ұлттық идеологияның негізін қалауда, рухани жаңғыруға септігін тигізеді.

4. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шығармашылық және зерттеу қызметі

Мәшһүр Жүсіп Көпеев қазақтың ұлы ағартушысы әрі этнограф ретінде кеңінен танымал. Ол халық ауыз әдебиетін жинап, жырларын қағазға түсіріп, қазақтың рухани мұрасын кейінгі ұрпаққа жеткізуде маңызды рөл атқарды. Сонымен бірге Мәшһүр Жүсіп исламтану мен тарих саласында да терең зерттеулер жүргізіп, қазақ халқының дәстүрлері мен салт-дәстүрін ғылыми тұрғыда сипаттады. Оның зерттеулері қазақ мәдениеті мен тарихын жан-жақты ашып көрсетті.

5. Құрбанғали Халидтің діни және тарихи еңбектері

Құрбанғали Халид – қазақтың ұлы дінбасшысы және тарихшысы. Оның еңбектері ислам дінінің қазақ қоғамындағы орны мен оның ұлттық тарихындағы рөлін терең түсінуге мүмкіндік береді. «Тауарих хамса» атты шығармасында ол түркі халықтарының шежіресін, ру-тайпалардың шығу тегін жан-жақты баяндады. Сондай-ақ, Құрбанғали Халид қазақ даласының рухани және мәдени байланыстарын зерттеп, тарихи фактілер мен діни көзқарастарды үйлестіре білді.

6. Шәкәрім Құдайбердіұлының тарихи еңбектері

Шәкәрім Құдайбердіұлы өз еңбектерінде түркі халықтарының шығу тегін жан-жақты зерттеп, "Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі" шығармасында ұлттық тарихымыздың маңызды тұстарын көрсетті. Сонымен қатар, "Мұсылмандық шарты" атты діни-философиялық еңбегінде рухани және әлеуметтік мәселелерді терең қамтып, қоғамдағы әділеттілік пен бірлік идеясын дәріптеді. Оның тарихи зерттеулері нақты деректерге сүйеніп, ұлттық бірліктің маңызын халыққа түсіндіруге бағытталған.

7. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің тарихи-этнографиялық жазбалары

Мәшһүр Жүсіп Көпеев халық шежіресі мен аңыздарын мұқият жинап, қағаз бетіне түсіріп, оларды ұрпаққа жеткізуде аса зор үлес қосты. Ол сондай-ақ Рашид ад-Дин, Ибн Фадлан, Әл-Фараби секілді ғалымдардың еңбектерін зерттеп, қазақ тарихымен салыстыра талдау жасады. Мәшһүр Жүсіп қазақ руларының тарихы мен салт-дәстүрін зерттеп, халықтың фольклоры мен этнографиялық мәдениетін сақтауға ерекше көңіл бөлді.

8. Құрбанғали Халидтің «Тауарих хамса» еңбегінің ерекшеліктері

Құрбанғали Халидтің «Тауарих хамса» шығармасы түркі халықтарының тарихи шежіресін, сондай-ақ қазақ даласында өмір сүрген ру-тайпалардың шығу тарихын кеңінен қамтиды. Бұл еңбек қазақ, татар, башқұрт мәдениеттерінің арасындағы тарихи және рухани байланыстарды ашып көрсетеді. Онда нақты тарихи оқиғалар мен тұлғалар туралы газеттік және архивтік мәліметтерге негізделген бай деректер кездеседі, бұл оның ғылыми құндылығын арттырады.

9. Үш тұлғаның өмір жасы мен маңызды оқиғалар

Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпеев және Құрбанғали Халид XIX ғасырдың екінші жартысында өмір сүріп, қазақ қоғамының рухани және мәдени жаңғыруына айтарлықтай үлес қосты. Бұл үш тұлға өз заманында ұлттық тәуелсіздік пен мәдени сананы сақтап, қалыптастыру жолында ұмтылды. Олардың өмірлері қазақ тарихындағы маңызды мәдени-әлеуметтік өзгерістермен астасып, дәуірдің ерекшеліктерін ашады. Бұл ұлы қайраткерлердің өмірбаяны қазақтың тарихи жадында ерекше орын алады.

10. Деректерді жинау мен өңдеу тәсілдерінің салыстырмасы

Үш қайраткер – Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп және Құрбанғали Халид – тарихи деректерді жинау және өңдеу тәсілдерінде өз ерекшеліктерін көрсетті. Әрқайсысы өзінің дүниетанымы мен зерттеу мақсатына сай ерекше әдістерді қолданды. Мәселен, Шәкәрім тарихи шежірелер мен философиялық трактаттарға негізделсе, Мәшһүр Жүсіп ауыз әдебиетін жинап, этнографиялық жазбаларға басымдық берді. Құрбанғали Халид болса, діни және тарихи көздермен үйлестіре жұмыстанды. Бұл тәсілдер олардың ғылыми еңбектерінің негізін құрады.

11. Шәкәрім еңбектеріндегі ұлттық бірліктің тарихи негіздемесі

Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ халқының тегін, ру-тайпа құрылымдарын терең зерттей отырып, олардың тарихи байланыстырушы күші ретінде ұлт бірлігін нығайту қажеттігін дәлелдеді. Оның еңбектерінде әділеттілік пен ұлттық мүддені қорғаған тарих жазудың маңызы кеңінен көрініс тапты. Шәкәрім ұлттық бірлік идеясын жастарға дәріптеп, тарихи тамырларға құрметпен қарауға тәрбиелеуге бағытталған ойларын ашық жеткізді, бұл қазақ қоғамының рухани жаңғыруының зор үлгісі болды.

12. Мәшһүр Жүсіп шығармалық еңбектеріндегі халық мұрасының маңызы

Мәшһүр Жүсіп Көпеев ауыз әдебиетін жинап, жазып алып, қазақ халқының өткен өмірін түсінуге мүмкіндік жасады. Бұл тәжірибе тарихи сананың қалыптасуына үлкен ықпал етті. Ол аңыздар мен жырлар арқылы батырлар мен билердің өмірін шынайы сипаттап, халықтың рухани мәдениетіне елеулі үлес қосты. Өз еңбектері арқылы Мәшһүр Жүсіп ұлттық ерекшелікті сақтау және ұрпақтан ұрпаққа жеткізуге зор назар аударды.

13. Құрбанғали Халидтің тарихи шежіресі және дереккөздері

Құрбанғали Халид жазба және ауызша деректерді үйлестіріп, қазақ ру-тайпаларының тарихи шежіресін жасап шықты. Оның еңбектерінде нақты тарихи оқиғалар мен тұлғалар кеңінен қамтылған, бұл олардың ғылыми маңыздылығын арттырады. «Тауарих хамса» шығармасында хандар, батырлар мен ру басыларының өмірі баяндалып, оқиғалардың хронологиялық тәртібі сақталған. Бұл тарихи дереккөздер қазақ тарихының жан-жақты және дәйекті танылуына септігін тигізеді.

14. Ұлттық құндылықтардың жастарға әсері

Жастарды ұлттық тарихтың терең тамыры мен рухани байлығын ұмытпауға тәрбиелеу олардың санасы мен рухани дамуына негіз қалайды. Үлгі болатын ұлы тұлғалардың еңбектері патриотизм мен елжандылық сезімін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Тарихи жады мен ұлттық құндылықтарды сақтау мақсатында білім беру жүйесінде арнайы әдістемелерді енгізу аса қажет, өйткені бұл жастардың ұлттық сана-сезімін тереңдетеді және оларды өз Отанына деген махаббатқа баулиды.

15. Мұрағат деректері мен тарихи мәліметтердің дәлдігі

Тарихи зерттеулерде мұрағат деректері мен тарихи мәліметтердің сенімділігі басты орынға ие. Мұндай деректерді жинап, жүйелеп, өңдеу кезінде әр түрлі қайраткерлердің еңбектері мен көзқарастары ескеріледі. Кейде деректер арасындағы сәйкессіздіктер мен түсініспеушіліктер туындауы да мүмкін, бірақ олар тарихи шынайылыққа жету жолындағы маңызды зерттеу объектілері саналады. Сондықтан мұрағаттық материалдар мен тарихи жазбаларды мұқият талдау ұлттық тарихтың дәйектілігін қамтамасыз етеді.

16. Ғылыми зерттеулердегі еңбектердің ықпал ету деңгейі

Ғылыми зерттеулер саласында белгілі ғалымдардың еңбектеріне жасалған сілтемелердің саны тұрақты өсуін байқауға болады. Бұл үрдіс олардың тарихи маңыздылығын дәлелдеп қана қоймай, заманауи зерттеушілердің де шығармаларына деген қызығушылықтың артқанын көрсетеді. Мысал ретінде Әуезов, Сәтбаев және Марғұланның еңбектерін алуға болады, олардың ғылыми жұмыстарға сілтемелер жиілігі күннен-күнге көбейіп келеді. Бұл деректер қазақ тарихы мен мәдениетін зерттеудің өзектілігін арттыруда және ұлттық ғылымның дамуына жәрдемдесуде маңызды. Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының 2023 жылғы мәліметтері бойынша, үш тұлғаның шығармалары бүгінде де ғылыми қызығушылықтың басты нысаны ретінде танылуда, олардың еңбектерінің маңызы уақыт өткен сайын ұлғаюда.

17. Қазіргі замандағы ғалымдар мен зерттеушілердің жалғастырушы рөлі

Қазақ тарихы мен мәдениетін зерттеуде Әуезов, Сәтбаев және Марғұланның мұрасы ерекше орын алады. Қазіргі заманғы ғалымдар осы үш тұлғаның ғылыми ізденістерін жалғастырып, олардың туындыларын жаңғыртуда. Өз еңбектерінде олар ұлттық тарихты тереңдете түсіп, жаңа ғылыми мектептер құрып келеді. Бұл мектептер олардың идеялары мен әдістемелерін негізге ала отырып, ұлттық тарихты заманауи көзқарастармен талдап, дамытады. Сонымен қатар, осындай зерттеулер жастар арасында ұлттық құндылықтарға деген сүйіспеншілікті қалыптастырып, тарихи сананы нығайтады. Осының бәрі ұлттық бірегейлікті сақтап қалуда маңызды роль атқарады.

18. Тарихи еңбектерді білім беруде қолдану процесі

Тарихи еңбектерді білім беру жүйесіне енгізу күрделі және көп сатылы процесс болып табылады. Бұл жол музейлер мен мұрағаттардан бастап, мектептер мен университеттердегі оқу бағдарламаларына дейінгі кешенді жүйені қамтиды. Ең алдымен, тарихи деректер мұрағаттардан жинақталып, зерттеледі. Кейін олар арнайы оқу құралдарына айналып, білім беру мекемелеріне жеткізіледі. Сонан соң педагогтар осы материалдарды сабақта тиімді қолдану әдістерін жетілдіреді. Бұл әдістер оқушылардың тарихи оқиғаларды жан-жақты және объективті түсінуіне мүмкіндік береді. Осы процестің нәтижесінде мұрағаттық деректер арқылы мектептер тарих сабақтарында жаңа мазмұн мен көзқарастар ұсына алады.

19. Тарихи объективтілік және дереккөздердің сенімділігі

Тарихты зерттегенде ауызша және жазба дереккөздердің артықшылықтарын білу аса маңызды. Ауызша мұралар халықтың тарихи санасын, тұрмыс-салтын білдірсе, жазба құжаттар дәуірдің әлеуметтік және саяси ахуалын айқын көрсетеді. Дегенмен де тарихшылардың жеке көзқарасы дереккөздерді талдауда субъективтілікке әкелуі мүмкін, сондықтан ол аспекті мұқият қаралуды талап етеді. Сондай-ақ, әртүрлі дереккөздерді салыстыру мен көп жақтан қарау тарихи оқиғаларды объективті әрі шынайы баяндауға септігін тигізеді. Тарихи әдістеме осындай факторларды есепке алу арқылы зерттеудің сапасын арттырады.

20. Үш тұлға еңбектерінің қазақ тарихындағы мәңгілік маңызы

Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп және Құрбанғали Халидтің еңбектері қазақтың ұлттық тарихында ерекше орын алады. Олардың шығармалары тек тарихи деректерді сақтап қоймай, патриоттық сезімді оятып, ұрпақтарды өз тамырларымен және ұлттық құндылықтарымен байланыста болуға тәрбиелейді. Бұл туындылар қазақ қоғамында тарихи сана мен мәдениетке деген құрметті қалыптастыруда, қоғамның рухани дамуына зор ықпал етеді. Сондықтан да бұл тұлғалардың ғылыми және мәдени мұрасы қазақ тарихының мәңгілік негізі ретінде бағаланады.

Дереккөздер

Бектұров Р.А. Қазақтың ұлы қайраткерлері. Алматы, 2003.

Жұмабаев Т. Қазақстан тарихындағы рухани жаңғыру. Астана, 2015.

Қалиева А.Т. Қазақ этнографиясы және тарихы. Алматы, 2010.

Сейітханұлы М. Қазақ ақындары мен ғұламаларының шығармалары. Шымкент, 2018.

Тарихи мұрағаттар мен ұлттық энциклопедия, Алматы, 2022.

Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының статистикалық есептері. — Алматы, 2023.

Рахметов, Н. Қазақстан тарихының зерттелу жолдары: Өткеннен бүгінге. — Астана: Елімұра, 2020.

Мұхтарханова, А. Тарихи дереккөздерді зерттеудің әдістемесі. — Шымкент, 2021.

Сейсенбаев, К. Ұлттық мәдениет пен тарихтың өзара байланысы. — Алматы, 2019.

Абдрахманова, Д. Қазақ тарихындағы көрнекті тұлғалар. — Нұр-Сұлтан, 2022.