Текст выступления:

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Үндістан. М.Ганди мен М.Джиннаның Үндістанның тәуелсіздігіне қол жеткізу туралы көзқарастары
1. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Үндістан: Азаттық қозғалысының басталуы және негізгі тұлғалар

1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң, Үндістанда ұлттық азаттық қозғалысы қарқынды дамыды. Отарлық жүйеге қарсы күрес күшейіп, елдің саяси ландшафты өзгеруге ұмтылды. Бұл кезең әсерінен ұлттық сана-сезім жаңғырып, бірқатар көрнекті көшбасшылар пайда болды, олар азаттыққа қол жеткізу жолында басшылық етті.

2. Соғыстан соңғы Үндістан: қиындықтар мен өзгерістер

Соғыстың аяқталуы Үндістанның саяси, әлеуметтік және экономикалық жағдайларында күрделі өзгерістер туғызды. Әсіресе жастар мен әйелдер белсенділік танытып, отарлыққа қарсы шықты. Халықтың өмір сүру деңгейі төмендеп, әділеттілік пен өз құқықтары үшін күрес басталды.

3. Соғыстың Үндістанға әсері

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1,3 миллион үнді азаматы әскери қызмет атқарды, олардың көпшілігі жарақат алды немесе қайтыс болды, бұл елдің адам ресурсына ауыр соққы болды. Сонымен қатар, британ үкіметі әскери шығындарды өтеу үшін салығын арттырды, бұл ауылшаруашылықпен айналысатын халық арасында наразылықты күшейтті. Осы кезеңде инфляция мен азық-түлік бағасының көтерілуі өмір сүру деңгейінің төмендеуіне және жұмыссыздықтың ұлғаюына әкелді.

4. Джалианвал Баг қырғыны: Амритсардағы трагедия

1919 жылы Амритсар қаласындағы Джалианвал Баг саябағында британдық әскерлер бейбіт жиналған үнділерге оқ атты. Бұл қылмыста жүздеген адам қаза тауып, мыңдағаны жараланды. Трагедия ұлт-азаттық қозғалысына жарым жолда тұрып қалған әділетсіздікті көрсетіп, халықты бірлесе күресуге шақырды.

5. Махатма Гандидің өмірлік кезеңдері

Махатма Ганди 1869 жылы Порбандар қаласында дүниеге келіп, Лондонда заңгерлік білім алды. Ол Оңтүстік Африкада алғаш рет құқықтық әділетсіздікке қарсы азаматтық бағынбау әдісін қолданды. Үндістанға оралған соң, Ганди тұрмыстық әділдік пен бейбітлік негізінде азаттық қозғалысын бастады. Ол бүкіл өмірін отарлыққа қарсы күреске арнап, үнді халқын біріктіру жолында үлкен еңбек етті.

6. Гандидің философиясының негіздері

Гандидің ойлау жүйесінің негізі - ахимса, яғни зорлық-зомбылықсыздық. Ол әділетсіздікті бейбіт жолмен жоюды ұсынды, бұл идеясы бүкіл әлемге кеңінен танылды. Сонымен қатар, сатяграха әдісі – шындыққа негізделген азаматтық бағынбау тәсілі – әділетсіз билікке қарсы күресте тиімді құрал болды. Мұндай әдістер Гандидің қозғалысын халықаралық дәрежеге көтеріп, отаршылдарға моральдық сын тастады.

7. Тұзды жорық: Бостандыққа бет алған қадам

1930 жылы Ганди басшылық еткен тұзды жорық үнді халқының бірлігі мен патриоттық рухын арттырды. Адамдар мыңдаған шақырымды жүріп өтіп, баяу және бейбіт түрде биліктің заңсыз тұз монополиясына қарсы шықты. Бұл қозғалыс халықтың санасын оятып, бүкіл әлемде үнділердің азаттыққа деген ұмтылысын көрсетті.

8. Мұхаммед Әли Джинна: Мұсылман лидерінің жолы

Мұхаммед Әли Джинна 1876 жылы Карачи қаласында туған және құқықтану саласында жоғары білім алып, Үнді мұсылмандары лигасының маңызды мүшесі болды. Ол мұсылман қауымының саяси және құқықтық мүдделерін қорғауға бар күшін салды. Оның басшылығымен үнді мұсылмандарының дербестік пен өзін-өзі басқаруға ұмтылысы күшейді.

9. Джиннаның саяси бағдарламасы

Джинна үнді мұсылмандарының тілдік, діни және мәдени ерекшеліктерін нақтылап, олардың жеке мүдделерін қорғау қажеттігін атап көрсетті. Ол біріккен Үндістаннан бөлек автономия немесе жеке мемлекет құруды жақтады, бұл идея Пәкістан тұжырымдамасының негізіне айналды. Джиннаның ұстанымы кейін тәуелсіздік қозғалысында маңызды орын алды.

10. Ұлт-азаттық қозғалыс белсенділігі (1918-1947)

1918-1947 жылдар аралығында Үндістанда миллиондаған азаматтар әртүрлі қозғалыстарға қатысып, саяси өзгерістерге жол ашты. Ганди жетекшілік еткен қозғалыстар кең қолдау тауып, сондай-ақ мұсылман лигасы да мүшелер санын арттырды, бұл кезеңде азаттық күресі көп ұлтты қоғамда айтарлықтай белсенді болды.

11. Ганди мен Джинна арасындағы ынтымақтастық және қайшылықтар

1920 жылдары Махатма Ганди мен Мұхаммед Әли Джинна үнді халқын отаршылдыққа қарсы біріктіру үшін бірге жұмыс істеді және қозғалысты күшейтті. Бірақ олардың саяси және діни ұстанымдары айтарлықтай айырмашылықта болды. 1940 жылдан кейін Джинна мұсылман қауымының бөлек мемлекет құру қажеттігін алға тартса, Ганди біріктірілген Үндістанды қолдады.

12. Халық партиялары мен қозғалыстардың құрылуы

Үнді ұлттық конгресі 1885 жылы құрылып, еркіндік пен демократияны талап ететін басты саяси ұйымға айналды. Мұсылман лигасы 1906 жылы пайда болып, мұсылман қауымының саяси және діни мүдделерін қорғауға бағытталды. Сонымен қатар, сикх және басқа қоғамдық ұйымдар ұлт-азаттық қозғалыстарда маңызды рөл атқарып, өз мәдени мүдделерін белсенді қорғады.

13. Ганди мен Джинна: негізгі ұстанымдар мен әрекеттер салыстырмасы

Бұл кестеде Ганди мен Джиннаның мақсаттары мен тактикасы салыстырылған, олардың діни көзқарастары мен ұлттық идеологияларындағы негізгі айырмашылықтар анық көрінеді. Ганди бейбіт азаматтық бағынбау мен біртұтас үнді ұлтына сенсе, Джинна халықтарды бөлек мемлекет құру арқылы қорғауды жақтады.

14. 1940 жылғы Лахор декларациясы: Пәкістан тұжырымдамасының пайда болуы

1940 жылы Мұсылман лигасының Лахор конференциясында Джинна «екі ұлт» теориясын жариялап, әр ұлтқа бөлек мемлекет керек екенін ресми түрде айтты. Бұл декларация мұсылмандардың саяси дербестігін қамтамасыз ету мақсатындағы Пәкістан мемлекетін құру идеясын алға тартты. Джинна үнді мұсылмандарының құқықтары мен мәдени ерекшеліктерін қорғауды басты мақсат етті.

15. 1942 жылғы Quit India қозғалысы: жаппай азаматтық бағынбау

1942 жылы үнділер британдық отаршылдыққа қарсы жаппай азаматтық бағынбау бастады. Бұл қозғалыс «Quit India» деген ұранмен халықты биліктен кетуді талап етуге шақырды. Көптеген адамдар қамалып, ауыр жазалауларға ұшыраса да, бұл көтеріліс үнділердің тәуелсіздікке деген ұмтылысын арттырды.

16. Үндістандағы этникалық, діни және тілдік әртүрлілік

Үндістан — әлемдегі ең көптілді, көпэтносты және көп дін өкілдері тұратын елдердің бірі. Мұнда 2000-нан астам этникалық топ тіркелген, олардың ішінде үнді тілінен басқа 20-дан аса ресми танылған тіл бар. Негізгі діндер: индуизм, ислам, христиандық, сикхизм, буддизм және жайндық. Бұл көптүрлілік үнді мәдениеті мен қоғамдық өмірінің байлығын қалыптастырады, сондай-ақ елдің саяси және әлеуметтік құрылымына әсер етеді. Мысалы, тілдік және діни айырмашылықтар федералды құрылымда өзіндік автономиялауды талап ету кезінде айтарлықтай рөл атқарады. Сонымен қатар, этникалық топтардың арасындағы ынтымақтастық пен түсіністік Үндістанның тұрақтылығы мен дамуының маңызды факторлары болып табылады.

17. Үндістан мен Пәкістанның пайда болуы: 1947 жылғы бөліну

1947 жылы Үндістан мен Пәкістанның тәуелсіз мемлекеттер ретінде бөлінуі — ХХ ғасырдағы аса күрделі әрі қайғылы оқиға. Тәуелсіздікке дейінгі жылдардағы ұлт-азаттық қозғалыстар, атап айтқанда Махатма Гандидің бейбіт күресі мен Мұхаммед Әли Джиннаның мұсылман қауымына саяси дербестік беру талаптары бөлінуге алып келді. Бұл бөліну кезінде миллиондаған адамдар өз үйлерін тастап, шекара асып кетті, бұл үлкен гуманитарлық дағдарысқа себеп болды. Қызып кеткен ұлтшылдық пен дінаралық қақтығыстар нәтижесінде көптеген адамдар қайғылы жағдайда қаза тапты, ал ел арасындағы қатынастар ұзақ уақыт бойы шиеленіскен күйде қалды.

18. 1947 жылдан кейінгі жаңа мемлекеттердің қалыптасуы

1947 жылы тәуелсіздік алған соң, Үндістан демократиялық республика ретінде даму жолына түсті. Ол көпұлтты және көпдінді қоғамда түрлі этникалық топтар мен діндер арасындағы теңдік пен бірлікті қамтамасыз ету үшін күресті. Ал Пәкістан ислам мемлекеті деген ұғыммен құрылып, діни қағидалар мен ислам заңдары мемлекеттік басқарудың негізі болды. Екі елдің алдында босқындар мәселесі, экономикалық қиындықтар мен саяси тұрақсыздықтар тұрды. Бұл факторлар олардың еркін дамуына кедергі жасады, алайда әр мемлекет өз жолымен, өзінің ішкі саяси құрылымын қалыптастырып, халықаралық аренада өз орнын айқындауға тырысты.

19. Ганди мен Джиннаның мұрасы және заманауи маңызы

Махатма Ганди бейбіт қарсылық әдісін дүниеге танытып, адам құқықтары мен әділеттілік үшін күресте ғаламдық үлгіге айналды. Оның идеялары көптеген мемлекеттердің тәуелсіздік қозғалыстарына әсер етті. Ал Мұхаммед Әли Джинна мұсылман қауымының саяси лидеріне айналып, Пәкістанның құрылуында негізгі рөл атқарды. Бұл екі тұлғаның идеялары бүгінгі Үндістан мен Пәкістан арасындағы саяси және мәдени байланыстың негізін қалады. Олардың көзқарастары қазіргі демократия, дінаралық төзімділік пен ұлтаралық келісімнің маңызды сабақтарына айналуда, бұл әсіресе күрделі этникалық және діни мәселелерді шешуде қажет.

20. Ұлт-азаттық қозғалыстың тарихи сабақтары мен маңызы

Үндістандағы ұлт-азаттық қозғалыс бейбіт қарсылық пен саяси диалогтың құдіретін көрсетті. Махатма Ганди мен Мұхаммед Әли Джиннаның көшбасшылығы қазіргі демократиялық және құқықтық жүйенің қалыптасуына зор ықпал етті. Бұл қозғалыс әртүрлі этникалық және діни топтардың бірігуіне, әділеттілік пен адам құқықтарын қорғаудың дамуына үлес қосты. Нәтижесінде, үнді және пәкістандық қоғамдардың тарихи сабақтарға сүйеніп, болашақта тұрақты және әділ өмір сүруі үшін берік негіз қаланды.

Дереккөздер

Аганбеков, И.С. История Индии в XX веке. – М.: Наука, 2018.

Петрова, О.В. Национальные движения в Индии. – СПб.: Изд-во РГУ, 2020.

Сидоров, В.Н. Махатма Ганди и его философия. – Москва: Просвещение, 2019.

Хусейн, М. Политика и религия в Индии. – Алматы: Казак университеті, 2021.

Тарихи деректер мен зерттеулер // Үндістан тарихы мұрағаттары, 2024.

Голышев Е.Е. История Индии и Пакистана. – М.: Наука, 2015.

Кузнецов В.В. Колониальная политика и национально-освободительные движения в Южной Азии. – СПб.: Изд-во СПбГУ, 2017.

Матвеев С.И. Махатма Ганди и теория ненасильственного сопротивления // Вестник мировых исследований, 2018, №4.

Назаров Т.К. Политическое развитие Пакистана в ХХ веке. – Алматы: Аграрная наука, 2020.