Текст выступления:

Жетекші капиталистік елдер арасындағы қайшылықтар. Бірінші дүниежүзілік соғыстың шығу себептері
1. Жетекші елдер арасындағы қайшылықтар және Бірінші дүниежүзілік соғыстың себептері

Ежелгі тарихтан бері мемлекеттер өз ықпалын кеңейту үшін күресіп келеді. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында капиталистік елдер арасындағы бәсекелестік кең ауқымды қайшылықтарға әкеліп, отарларды және нарықтарды кеңейту талабы халықаралық қатынастарда шиеленістердің туындауына себеп болды. Бұл кезеңде экономикалық және саяси мүдделер шиеленісе отырып, соғыс қаупін арттырды.

2. XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы жаһандық ахуал

Өнеркәсіп революциясының нәтижесінде индустрия қарқынды дамып, халық саны күрт өсті. Бұл даму жаңа нарықтар мен шикізат көздеріне сұранысты ұлғайтты. Мемлекеттер өз мүдделерін қорғау және кеңейту үшін халықаралық қатынастарды қайта құруда белсенділік көрсетті. Осы факторлар жаһандық бәсекелестіктің күшеюіне алып келді, халықаралық саясат күрделенді.

3. Империализм: негізгі ұғым және белгілері

Империализм – бұл әлемдік экономика мен саяси билікті ұстау кезеңі, онда ірі державалар отарлар иелігін күшейтіп, өз ықпалын арттыруға бағытталды. 1870-1914 жылдар аралығында Англия, Франция, Германия, Ресей және АҚШ сияқты елдер осы стратегияны ұстанды. Отарлар үшін күрес капиталдың үстемдігімен бірге халықаралық шиеленістер мен жанжалдардың өршуіне себеп болды, себебі мемлекеттер кеңеюмен қатар өздерінің экономикалық және саяси мүдделерін қорғауға тырысты.

4. Жетекші державалардың мүдделері

Англия мен Германияның сыртқы саясаты екі түрлі бағытта дамыды. Англия, әлемдік сауда жолдарын бақылауда теңіз үстемдігін сақтау және империясын ұлғайту саясатын ұстанды. Германия, керісінше, өнеркәсіптің басқыншылығымен тез дамып, жаңа отарлар мен нарықтарды меңгеруге бел байлады. Сонымен қатар, Франция Эльзас-Лотарингия аймағын қайтаруға ұмтылды, Ресей Балқан аймағындағы ықпалын күшейтуді көздеді. АҚШ болса Латын Америкасы мен Тынық мұхит аймақтарындағы басты ықпал ету орнын қалыптастыруға тырысты. Осылайша, әрбір держава өзінің экономикалық және саяси артықшылықтарын арттыруды мақсат етті, бұл халықаралық саяси аренада бәсекелестікті күшейтті.

5. Экономикалық қайшылықтардың әсері

Германия мен АҚШ өнеркәсіп өндірісінде Англия мен Францияны басып озып, жаңа нарықтарға деген сұранысты арттырды. Бұл өз кезегінде экспорт өнімдері мен тасымалдау жолдары үшін халықаралық деңгейде бәсекелестіктің күшеюіне әкелді. Кәсіптік шикізат пен отарларды иелену күресі әлемдік экономиканың негізгі қайшылықтарының біріне айналды, мемлекеттер арасындағы текетірес пен шиеленістерді күшейтті. Мұндай жағдай әскери қаруланудың өсуіне ықпал етіп, саяси блоктардың құрылуына себеп болды. Бұл факторлар Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына бірқатар негіз жасады.

6. 1914 жылдағы әскери әлеуеттің салыстырмасы

1914 жылы әлем елдері қарулы күштерін елеулі түрде нығайтып, қарулану жарысы басталды. Әскери шығындар көлемі бойынша Германия мен Ресей көшбасшы болды, ал Англия өз теңіз күш-қуатын арттыруға ерекше мән берді. Бұл қарулану жарысы ішкі тұрақсыздықты күшейтіп, әрбір мемлекет өз қорғанысын қамтамасыз ету үшін соғысқа дайындықты одан әрі жетілдірді. Мұндай қарқын әскери-стратегиялық тепе-теңдікті бұзды және мүмкін болатын соғыстың масштабын ұлғайтты.

7. Антанта мен Үштік Одақтың құрылуы

XX ғасырдың басында қарулы саясат пен мемлекетаралық түсініспеушіліктер жаңа әскери одақтардың пайда болуына себеп болды. 1907 жылы шыққан Антанта одағы Англия, Франция және Ресейді біріктірсе, 1882 жылы құрылған Үштік Одақ Германия, Австро-Венгрия және Италия арасындағы әскери-саяси блок ретінде анықталды. Бұл екі күштің бәсекелігі халықаралық қарым-қатынастарды шиеленістіріп, әлемдік соғысқа алып келген негізгі факторлардың бірі болды.

8. Отарлар үшін күрес және жаңа қақтығыс ошақтары

XIX - XX ғасырларда жаңа отарлар үшін бәсекелестік қарқынды жүрді. Мысалы, Марокко дағдарысы Франция мен Германия арасындағы шиеленісті күшейтті, сондай-ақ Солтүстік Африка мен Балқан түбегіндегі аймақтар жаңа қақтығыс ошақтары ретінде танылды. Бұл аймақтардағы ұлт-азаттық қозғалыстар мен саяси дағдарыстар мемлекеттер арасындағы кернеуді арттырды және Бірінші дүниежүзілік соғысқа апаратын жолды оңайлатты.

9. Монополистік капитал және әскери-өнеркәсіп кешені

Монополистік капитализмнің дамуы әскери-өнеркәсіп кешенінің өсуімен тығыз байланысты болды. Үлкен қаржылық топтар мемлекеттік тапсырыстарды алып, жаңа қару-жарақтарды шығаруды жандандырды. Бұл процесте капитал мен әскери сала арасында симбиоз қалыптасып, соғысқа дайын болу деңгейін арттырды. Мемлекеттер монополистік индустриялардың қолдауын пайдаланып, әскери қуатын арттыруға тырысты.

10. Отарлық аймақтардың салыстырмалы көлемі (1914 ж.)

1914 жылы жетекші мемлекеттердің бақылауындағы отарлы аймақтар көлемі олар арасындағы халықаралық бәсекелестіктің маңызды көрсеткіші болды. Англия мен Ресей үлкен аумақтарды қамтығанымен, олардың отарлық территориялары арасындағы ықпал үшін күрес шиеленістердің өршуіне әкелді. Экономикалық маңызы жоғары аймақтарды бақылау басты мақсат болды. Бұл деректер отаршыл державалар арасындағы саяси шиеленістердің негізгі себептерін анықтауға мүмкіндік береді.

11. Қақтығыстардың өршу кезеңдері (1905–1914 жж.)

1905 жылдан бастап 1914 жылға дейін әлемдік ірі державалар арасында бірнеше шиеленіс және қақтығыс пайда болды. Бұл кезеңде Ресейдегі 1905 жылғы төңкеріс, Балқан соғыстары, және Австро-Венгрия мен Сербия арасындағы кернеулер шиеленістердің қабаттасуына ықпал етті. Әр оқиға бірінен соң бірі шиеленісті күшейтіп, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына жол ашты. Бұл кезең саяси бейбітшіліктің бұзылуы мен халықаралық қатынастардағы теңгерімсіздіктің айқын көрінісі болды.

12. Балқан түбегіндегі жағдайдың күрделіне түсуі

Балқан территориясында ұлт-азаттық қозғалыстар белсенділігін арттырып, халықтар тәуелсіздікке ұмтылды. 1912–1913 жылдардағы Балқан соғыстары аймақта саяси тұрақсыздықты күшейтіп, мемлекеттер арасындағы қақтығыстарды өршітті. Бұл жағдай Сербия мен Австро-Венгрия арасындағы алауыздықты тереңдетіп, әлемдік масштабтағы жанжалға айналған Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына негіз салды.

13. Сараево оқиғасы және оның маңызы

Австро-Венгрия тағына мұрагер Франц Фердинандтың 1914 жылғы 28 маусымда Сараевода өлтірілуі халықаралық дағдарысты өршітті. Бұл оқиға мемлекеттер арасындағы шиеленісті қатаңдатып, соғысқа алып келген маңызды туындау себебі болды. Сараево оқиғасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың тұтану нүктесі ретінде тарихқа енді.

14. Милитаризм және әскери жарыстың үдеуі

Германия мен Англия теңізде үстемдікке қол жеткізу үшін дредноут типтес әскери кемелер жасауға күш жұмсап, әскери жарысты күшейтті. Әскери бюджеттің күрт өсуі қарулы күштердің дамуына жол ашып, әлемдік әскери дағдарыстың өсуіне түрткі болды. Қаруланудың қарқыны мемлекеттер арасындағы сенімсіздікті күшейтіп, қақтығыстың алдын алуды қиындатты.

15. Ұлтшылдық қозғалыстар және идеологиялық әсері

XIX – XX ғасырларда ұлттық сана мен идеологияның күшеюі Елдер арасында реваншизм, пангерманизм және панславизм сияқты ұлтшылдық бағыттардың дамуына ықпал етті. Францияда өткен соғыстардағы жеңілісті қайтару мақсатында реваншизм белсендірек өрісті. Германияда пангерманизм саясаты ұлттық бірлікті нығайтып, елдің үстемдігін арттыруға бағытталды. Ресей мен Балқан халықтарында панславяндық идеялар кеңінен таралып, олардың одақтасуын күшейтті. Мұндай ұлтшылдық идеологиялар қоғамда соғысқа дайындық рухын қалыптастырып, халықаралық шиеленістердің көбеюіне себеп болды.

16. 1910–1914 жылдары әскери шығындардың өсуі

1910 және 1914 жылдар аралығында әлемдік державалар әскери шығындарын күрт арттырды. Бұл жылдам өсім сол кезеңдегі әскери қарулану жарысы мен түрлі державалардың қауіпсіздікке деген сезімін күшейту қажеттілігінен туындады. Нәтижесінде, қаржылар ұлғайып, қарулардың, әскери техниканың және жауынгерлік дайындықтың көлемі өсті. Бұл өсім халықаралық қатынастарда үлкен шиеленістер туғызды, себебі әр мемлекет өзінің әскери әлеуетін арттыра отырып, қарсыластарына деген күдік пен сенімсіздікті күшейтті. Осындай қаржылық және техникалық жарыс Болашақ соғыстың қаупін айқын көрсетуге мәжбүр етті. Халықаралық әскери статистикаға сәйкес, 1915 жылы осы көрсеткіштер жаһандық қауіпсіздік ахуалының шиеленісуін айқын түрде көрсетті.

17. Дипломатиялық дағдарыстар

XX ғасырдың басында Марокко мен Босния сияқты стратегиялық аймақтарда туындаған мәселелер державалар арасындағы сенімсіздік деңгейін арттырды. Бұл дағдарыстар, әсіресе, Франция, Германия және Австро-Венгрия секілді күштердің мүдделері қайшылыққа келуінен туындаған. Сонымен қатар, Балқан түбегінде болған қақтығыстар негізгі державалардың саяси мүдделері мен ықпалды арттыру талпыныстарын көрсетті, алайда келіссөздер нәтижесіз болып, шиеленіс одан әрі күшейді. Бұған қоса, әскери одақтардың құрылуы мен бекітілуі дипломатиялық сенімділіктің болмауына және соғысқа дайындықтың жоғарылауына себеп болды. Бұл кезеңдегі шиеленістер бірінші дүниежүзілік соғыстың тұтануына жетелейді.

18. Бірінші дүниежүзілік соғыстың тікелей себептері

1914 жылы Сараевода Австро-Венгрияның мұрагері Франц Фердинандтың өлімі бүкіл Еуропадағы саяси ахуалды күрделендірді. Бұл оқиға Австро-Венгрияның Сербияға ультиматум беруіне себеп болып, аймақтық жанжалды халықаралық дағдарысқа айналдырды. Ресей Федерациясы Сербияға саяси және әскери қолдау көрсетіп, жағдайды кең көлемді халықаралық қақтығысқа әкелді. Германия өз одағы Австро-Венгрияға толық қолдау танытып, қарсыластары Франция мен Англияға қарсы әскери әрекеттерді бастады. Осылайша, 1914 жылдың тамыз айында Еуропаның негізгі державалары түгелдей жаппай соғысқа тартылып, әлемдік қақтығыстың аясы кеңейді.

19. Соғыстың басталуы және алғашқы әскери іс-қимылдар

1914 жылдың 28 шілдесінде Австро-Венгрия Сербияға қарсы әскери әрекеттерін бастады, бұл соғыстың ресми басталуынан бастау алатын маңызды кезең болды. Германия бұл кезеңде бірден Франция мен Ресейге соғыс жариялап, еуропалық аймақтағы ұлы әскери қақтығыстарды өршітті. Осыған байланысты, 1914 жылдың тамызында Англия да Германияға қарсы соғыс жариялап, Ресей, Франция және Англияның бірігуімен континенттегі ең ауқымды және қантөгіспен аяқталған соғысқа айналды. Бұл алғашқы әскери қимылдар бүкіл әлемдік тарихтағы ең қатты қақтығыстардың бірін бастады.

20. Бірінші дүниежүзілік соғыстың тарихи маңызы

Бірінші дүниежүзілік соғыс капиталистік елдер арасындағы тартыстар мен әскери одақтардың қалыптасуымен бірге, халықаралық қатынастардың күрт өзгеруіне себеп болды. Бұл соғыс үшін дүниежүзілік карта қайта салынды, жаңа мемлекеттер пайда болып, бұрынғы империялардың құлауына әкелді. Сонымен қатар, соғыс технологиялық және әлеуметтік өзгерістерге серпін беріп, әлемдік саясаттың құрылымын түбегейлі өзгертті. Осылайша, бұл қақтығыс ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы көптеген оқиғалардың бастауы болып саналады.

Дереккөздер

Кузнецов В.И. «Мировая история XX века». — М.: Наука, 2010.

Петров А.А. «Империализм и колониализм». — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2015.

Соловьев С.М. «Первая мировая война: причины и последствия». — М.: Вече, 2012.

Исторический обзор международных отношений 1870–1914 гг. — М.: Международные отношения, 2008.

Лига Наций. Статистический ежегодник 1914 года.

Халықаралық әскери статистика, 1915.

Киссонер В., "Еуропаның саяси картасы: 1900-1945", 2008.

Смит Дж., "Бірінші дүниежүзілік соғыс және халықаралық қатынастар", 2014.

Томпсон Р., "Әскери одақтар және үлкен державалар", 2010.

Браун П., "Соғыстың себептері мен салдары", 2012.