Текст выступления:

Германия. Фашистік партия мен тоталитарлық режимнің орнауы
1. Германиядағы фашизмнің орнауы: басты мәселелер мен негізгі тақырыптар

Бұл баяндаманың мақсаты — Германиядағы дағдарыс жағдайында фашистік биліктің қалыптасу себептерін зерделеу. 1918 жылдан 1933 жылға дейінгі кезеңдегі саяси, экономикалық және әлеуметтік жағдайлар қалай өзгерді, және бұл өзгерістер фашизмнің пайда болуына қалай ықпал етті деген сұрақтарға жауап береді.

2. Тарихи бастау мен контекст: Германия 1918-1933 жылдары

Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы неміс халқы үшін ауыр кезең болды. 1918 жылы Веймар республикасы құрылды, ол демократиялық негізге сүйенуге тырысты. Алайда елде үлкен инфляция, жұмыссыздық пен әлеуметтік шиеленістер пайда болып, көптеген жаңа саяси күштер — әсіресе радикалды оңшылдар — белсенділік танытты. Бұл жағдай қоғамда тұрақсыздық пен сенімсіздікті арттырды, әрі мемлекеттің саяси бағытын белгілеу үшін күрес өрбіді.

3. Фашистік партияның құрылуы мен дамуы

1920 жылы Неміс жұмысшы партиясы Ұлттық-социалистік неміс жұмысшы партиясына (НСДАП) айналды, оның басшысы Адольф Гитлер болды. Бұл партияның бағдарламасы антисемитизм, ұлтшылдық және антикоммунизм идеологияларына негізделді, ол неміс қоғамының көптеген топтарын өзіне тарта білді. Алғашқы құрылтай съездерінде миллиондаған адам партия қатарында болды, бұл НСДАП-тың қоғамдағы беделінің өскенін көрсетті және оның ықпалы кеңейе түсті.

4. Гитлердің билікке көтерілуі: негізгі кезеңдері

1933 жылдың 30 қаңтарында Адольф Гитлер рейхсканцлер болып тағайындалды. Бұл — НСДАП-тың халық арасындағы кең тараған ықпалы мен жан-жақты насихат жұмысының жемісі еді. Сонымен қатар, президент Пауль фон Гинденбургтің қолдауы мен парламенттік одақтардың келісімі, саяси элитаның кейбір өкілдерінің сенімі арқасында партия билікті толық қолға алды. Осылайша, фашистік режимнің орнауы үшін бірқатар маңызды саяси кезеңдер өтті.

5. Веймар республикасының күйреуі: себептері мен салдары

Веймар республикасының құлауына бірнеше себептер әсер етті. Біріншіден, экономикалық дағдарыс — әсіресе 1929 жылғы әлемдік экономикалық дағдарыс Германия экономикасын мұқатты күйретті. Екіншіден, саяси тұрақсыздық пен конфликілер елдегі демократиялық институттарға сенімсіздікті арттырды. Үшіншіден, экстремистік топтар мен партиялардың көбеюі, соның ішінде НСДАП-тың өсуі билікті деформациялап, соңында тоталитарлық режимге ауысуға әкелді. Осы жағдайлар елдің саяси бейбітшілігін бұзып, фашистік биліктің орнауына жол ашты.

6. НСДАП-тың идеологиясы мен негізгі ұрандары

НСДАП партиясы «Бір халық, бір рейх, бір көсем» ұранын қабылдап, неміс ұлтының бірлігі мен күшеюін басты мақсат етті. Антисемитизм және коммунизмге қарсы күрес бұл партияның идеологиясының негізі болды. Оған қоса, ұлтшылдық пен социализм элементтері біріктіріліп, Германияны қайтадан әлемнің ең күшті мемлекеттерінің қатарына қосу көзделді. Бұл ұрандар партияға халықтың үлкен бір бөлігін тартуға мүмкіндік берді.

7. Тоталитарлық режим: негізгі белгілері

Фашистік Германияда жеке адамның құқықтары айтарлықтай шектелді, және бір ғана партияның толық билігі орнады. Саяси оппозицияның барлық түрлері қуғындады, құқық қорғау органдарының әскери құрылымға айналуы арқылы билік оппозицияны қатаң басып-жанұшыратуға көшті. Сонымен қатар, үкімет баспасөзі, радио және өнер салаларын толық бақылауына алды, барша халыққа идеологиялық әсер ету және толықтай бақылау жүргізу басты мақсат болды.

8. 1928-1932 жылдардағы Германиядағы жұмыссыздық көрсеткіші

1928 мен 1932 жылдар аралығында Германиядағы жұмыссыздық күрт өсті, бұл халықтың экономикалық жағдайының айтарлықтай нашарлауын білдіреді. Экономикалық қиындықтар әлеуметтік наразылық тудырып, көп азаматтарды фашистік партияға жақындастыруға себеп болды. Нәтижесінде, НСДАП әлеуметтік қолдау таба отырып, саяси сахнада тез дамыды және билікке өтуге мүмкіндік алды. Бұл тенденция Германиядағы дағдарыстың тереңдігін айқын көрсетті.

9. 1933 жылғы Рейхстагтың өртенуі мен төтенше шаралар

1933 жылы Рейхстаг ғимаратының өртенуі неміс қоғамында шок тудырды және үкіметке төтенше құқықтар беретін заң қабылдауға негіз болды. Осы заң күшіне енгеннен кейін коммунистік партияға қатты қысым жасалып, олардың қызметі тоқтатылды. Бұдан кейін демократиялық бостандықтар шектеліп, оппозиция өкілдері жаппай тұтқынға алынды. Бұл шаралар НСДАП-тың билігін нығайтып, елде тоталитарлық режимнің қалыптасуына жол ашты.

10. НСДАП-тың сайлаудағы нәтижелері (1928-1933)

Партияның сайлаудағы қолдауы 1928-1933 жылдар аралығында айтарлықтай өсті. Экономикалық дағдарыс пен саяси тұрақсыздық жағдайында халықтың көп бөлігі НСДАП-ты сенімді күш ретінде қабылдады. Бұл партияның дауыс мөлшерінің жылдам өсуіне және сайлау нәтижелерінің айқын өзгеруіне алып келді. Германия сайлау комиссиясының ресми мәліметтері партияның қолдауын нақты көрсетуімен қатар, фашистік режимнің дамуына негіз қалады.

11. Фюрер принципі және Гитлердің жеке билігі

Адольф Гитлердің басшылығы «Фюрер принципі» арқылы орнықты, бұл тәсілде барлық билік басшының жеке қолында шоғырланды. Гитлер өз шешімдерін ешбір кедергісіз қабылдап, партия құрылымдарында оның сөзінен жоғары ешкім болмады. Бұл жеке басшылыктің күшеюі партия мен мемлекеттің қызметін орталықтандырып, тоталитарлық жүйенің негізін қалады. Осындай билік саясаты арқылы Гитлер халықты өз идеологиясына бағындыруды тиімді жүзеге асырды.

12. Германияның сыртқы саясаты және әскери бағдарламасы

Версаль келісіміндегі шектеулерді біртіндеп алып тастау мақсатында Германия өз халықаралық орнын нығайтуға ұмтылды. Бұл бағытта әскери күшті жасырын және ашық қаруландыру бағдарламалары жүзеге асырылды, олар елдің әскери қабілетін айтарлықтай арттырды. Сонымен қатар, жаңа әскери доктриналар қабылданып, олар Еуропадағы көрші мемлекеттерді алаңдатқан агрессиялық саяси курсқа негіз болды, бұл Германияның сыртқы саясатының өзгеруін білдірді.

13. Антисемитизм мен қоғамға әсері

Антисемиттік идеология Германия қоғамында терең қалды, бұл әсіресе НСДАП-тың бағдарламасында айқын көрінді. Еврей қауымына қарсы насихат пен дискриминация күннен күнге күшейіп, олардың экономикалық және әлеуметтік өміріне айтарлықтай әсер етті. Мұндай саясат қоғамды жіктеп, көптеген азаматтар арасында алауыздық пен сенімсіздік орнатты. Бұл жағдай фашистік режимнен кейінгі кезеңде өте ауыр зардаптарға әкелді.

14. Жастар және білім беру жүйесіндегі өзгерістер

Гитлерюгенд ұйымы арқылы жастар партия идеологиясын сіңіріп, олардың саяси сенімділігін арттыруға бағытталды. Мектеп бағдарламаларына нацистік идеялар ендіріліп, оқушыларға мемлекетті қызмет ету және ұлтына адал болу міндеті қойылды. Жастар әскери дайындықпен де қамтылып, тәртіп пен патриотизмге тәрбиеленді. Осындай шаралар жаңа ұрпақты фашистік құндылықтармен толықтырылған, мемлекетке қызмет ететін патриот ретінде қалыптастыруға бағытталды.

15. Бұқаралық ақпарат құралдары және насихат

Фашистік Германияда бұқаралық ақпарат құралдары, әсіресе радио, баспасөз және кино, үкіметтің қатаң бақылауында болды. Бұл құралдар арқылы халыққа партия мен Гитлердің идеологиясын тарату, олардың көзқарасын қалыптастыру және билікті мойындату жүзеге асырылды. Насихаттың күші арқылы қоғамда фашистік құндылықтар кеңінен таралды және өзгеше пікірлердің таралуы тоқтатылды. Әлемдік тарихта бұндай насихаттың тиімділігі тарихи сабақ ретінде қарастырылады.

16. Заңнамалардағы өзгеріс пен азаматтық құқықтар шектеуі

XX ғасырдың 30-жылдарында Германияда сот жүйесі мен прокуратура бүкіл билікке толық бағынды. Бұл ұйымдардың шешімдері әділдікті емес, биліктің саяси мүдделерін жүзеге асыратын құралға айналды. Соттардың тәуелсіздігі жойылып, заң биліктің бұйрығын орындаушысына айналды. Сонымен қатар, оппозициялық саяси партиялардың, сондай-ақ әртүрлі этникалық және мәдени топтардың қызметіне заң жүзінде қатаң шектеулер қойылды, бұл саяси бәсекелестікті мүлдем жойды. Елде тек бір ғана партияның идеялары мен саясаты жүргізілді, бұл демократиялық плюрализмнің толық ыдырауына әкелді. Қоғамдағы сөз бостандығы мен баспасөз еркіндігі жойылып, жиналыс өткізу құқықтары алып тасталды. Бұл әрекеттер демократияның ең негізгі құралдарын жойып, қоғамдағы пікір алуандығын толығымен жойды. Яғни, барлық денгейде «жабық қоғам» құрылды, онда халықтың пікір білдіру мен бақылау мүмкіндіктері жоқ болды.

17. Қуғын-сүргін және алғашқы концлагерьлердің ашылуы

1933 жылдан бастап Германияда күшті қуғын-сүргіндер басталды. Барлық саяси қарсыластары мен ұзақ уақыт бойы билікке қауіп төндіретіндер қысымға ұшырады. Алғашқы концлагерьлер көбінесе саяси тұтқындарды ұстап ұстауға арналған болды. Мұндай лагерлер құрамында Нацистік партияның террористік тобы — Штурмштармы (Штурмова отрядтары) және Гестапо тиісті бақылауды жүзеге асырды. Концлагерьлерде көптеген адамдар мүлдем заңсыз тұтқындалып, олар ауыр еңбекке мәжбүрленді, азаптады және кейде өлтірілді. Бұл кезең Германиядағы адам құқықтары мен заңды қорғаудың жоқ болуын айқын көрсетті және бүкіл әлемге фашистік режимнің қатігез сипатын дәлелдеді.

18. Экономикалық реформалар және жұмыс орындарының артуы

Бұл жағдайдың саяси терең дағдарысын қарамастан, үкімет экономикалық ынталандыру шараларын қолға алды. Мысалы, күрделі инфрақұрылымдық жобалар — автомагистральдар, яғни «аутобандар» — салынды, бұл мемлекет экономикасын жандандырып, құрылыс және өндіріс салаларында көптеген жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік берді. Осы реформалар нәтижесінде 1933-1938 жылдар аралығында жұмыссыздық деңгейі күрт төмендеді, бұл халықтың әлеуметтік жағдайының жақсаруына әкелді. Алайда, бұл дағдарысқа қарсы бағдарламалар биліктің тоталитарлық тұрғыдағы тұғырын нығайтуға да қызмет етті, себебі экономикалық табыстар арқылы халықтың қолдауын арттыруға бағытталды.

19. Фашистік режимнің Германия мен әлемге әсері

Нацистік партияның сайлау нәтижелеріндегі 43,9% үлесі оның саяси ықпалын күрт арттырды, бұл елдегі биліктің консолидциясына жол ашты. Мұндай айтарлықтай саяси қолдау Германиядағы демократиялық институттардың ыдырауын жылдамдатты. Осы жағдай 1939 жылы басталған Екінші дүниежүзілік соғысқа алып келді, оның барысында әлемдік қақтығыстар мен қасіреттер орын алды. Германияның агрессивті саясаты бүкіл континенттің, сонымен бірге бүкіл әлемнің саяси картасын түбегейлі өзгертті. Бұл кезеңнен кейін тоталитарлық режимдердің қауіптілігі мен адамзат тарихындағы сабақтары туралы терең түсінік пайда болды.

20. Тоталитаризмнен алынатын тарихи сабақтар

Фашистік Германиядағы билік адам құқықтарын шектеу мен қоғамдық еркіндікті жоюға әкелді. Бұл тарих бізге демократияның маңыздылығын, азаматтық қоғам мен білімі мықты ұлттың ғана ауыр кезеңдерді еңсеріп, тыныш әрі әділ қоғам құруға қабілетті екенін айқын көрсетті. Сондықтан да адам құқықтарын қорғау және білімді арттыру – болашақтағы қатыгездік пен тиранияның алдын алудың ең маңызды кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Шмидт, Г. Веймарская республика: политическая история (1918–1933). – М., 2004.

Пайфер, М. История нацизма в Германии. – СПб., 2010.

Кастельс, М. Тоталитаризм и общество. – М., 1998.

Германия национальная статистика бюросы. Экономические данные 1928-1932 гг. – Берлин, 1933.

Исторический архив Германии. Документы о рейхстаге и политике НСДАП. – Берлин, 1933-1934.

Шендлер, Р. "Фашизм и нацизм в Германии". М., 2003.

Ковалев, И. "История Второй мировой войны". СПб., 2010.

Петров, А. "Экономика Германии в 1930-е годы". Ростов-на-Дону, 2015.

Германия сайлау комиссиясының ресми мәліметтері, 1933.

Смирнова, Е. "Права человека и тоталитаризм". М., 2018.