Текст выступления:

И.В.Сталин және КСРО-дағы тоталитаризм. Индустрияландыру. Ұжымдастыру
1. Тақырыпқа шолу және негізгі бағыттар

Бұл баяндамамызда И.В. Сталиннің КСРО-дағы билік кезеңі және оның индустрияландыру мен ұжымдастыру саясатының тарихи маңызы жан-жақты қарастырылады. 1920-30 жылдардағы экономикалық, әлеуметтік өзгерістердің негізі, сондай-ақ бұл саясаттардың салдары туралы айтылатын болады.

2. Тарихи алғышарттар мен кеңес қоғамы

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Кеңес өкіметі құрылып, 1922 жылы КСРО ресми түрде пайда болды. Бұл кезеңде социалистік жүйе орнап, халық негізінен ауыл шаруашылығында еңбек етті. Экономикалық қиындықтар мен билік үшін күрес Сталиннің саяси сахнаға шығуына себепші болды. Осылайша, жаңа мемлекет таптық теңсіздікті жою мақсатында жаппай реформаларға бет бұрды.

3. И.В.Сталин: өмірбаяны мен саяси мансабы

Иосиф Виссарионович Сталин 1878 жылы Грузияда дүниеге келіп, революциялық қозғалыста белсенділік танытты. 1924 жылы Ленин қайтыс болған соң, ол партия басшылығын біртіндеп өз қолына алып, 1929 жылдан бастап толық билікке ие болды. Сталин қатал диктатура орнатып, саяси қарсыластарын құртып, партия мен мемлекеттің басшылығын өз қолында ұстады.

4. КСРО-дағы тоталитаризм түсінігі

Тоталитарлық жүйе қоғам өмірінің барлық аспектілерін толық бақылауда ұстады. Идеология мен мәдениет қатаң реттеліп, азаматтық құқықтар шектелді. Жеке пікірлерге тыйым салынып, оппозициялық топтар қуғынға ұшырады, ауылдан қалаларға дейін бір ғана партия билігі ықпалында болды.

5. Сталиндік репрессиялар: себептері мен салдары

Сталиннің билігі кезінде саяси қуғын-сүргін күшейді. Қауіп төніп тұрғанын сезінген Режім қарсыластарын жою арқылы билігін бекітті. Бұл науқан миллиондаған адамды қамтып, тұтқындалуға, жер аударуға және жаппай қудалауға алып келді. Әлеуметтік-саяси ахуал қатты өзгеріп, халықтың тыныштығы бұзылды.

6. ГУЛАГ жүйесінің деректері

1930-1940 жылдар аралығында ГУЛАГ тұтқындарының саны күрт өсіп, лагерьлер кең таралды. КСРО мемлекеттік архивінің материалдарына сәйкес, саяси қуғын-сүргіннің күшеюі тұтқындардың және лагерьдің географиялық жетілуінің артуына себеп болды. Бұл – саяси тоталитарлықтың нақты көрінісі.

7. Индустрияландыру саясатының басталуы

1928 жылы қабылданған алғашқы бесжылдық жоспар аясында КСРО ағымдағы ауыр өнеркәсіптерді дамытуға баса назар аударды. Жаңа зауыттар мен фабрикалар құрылды, бұл өнеркәсіптің экономикалық үлесін арттыруға септігін тигізді. Техникалық жетістіктер енгізіліп, халықтың еңбек орны ауыл шаруашылығынан өнеркәсіп секторына баяу ауыса бастады. Индустрияландыру елдің экономикалық тәуелсіздігін нығытып, әскери қуатын өсірді.

8. Өнеркәсіп өндірісінің өсімі (1928-1940)

Бұл кезеңде өнеркәсіп өндірісі бірнеше есе өсті, бұл КСРО-ның әскери және экономикалық тұрғыдан күшеюінің негізі болды. КСРО өндіріс статистикасына сүйенсек, бұл қарқынды өсім мемлекеттің жаһандық аренадағы орнын нығайтуға бағытталды. Ең бастысы, индустрия саласында табыстар халықтың беделін арттырып, мемлекет құрылымындағы рөлін айқындады.

9. Индустрияландырудың жағымды нәтижелері

Индустрияландыру нәтижесінде көптеген жаңа кәсіпорындар ашылып, фабрикалар саны артты, бұл экономикалық өркендеуге үлес қосты. Қалалардағы инфрақұрылым дамып, жаңа жұмыс орындары пайда болды, тұрмыс жағдайы жақсара бастады. Ауылдан қалаға көшу белсенділеніп, әлеуметтік құрылымда елеулі өзгерістер орын алды. Бұл өзгерістер Кеңес қоғамының жаңғыруының айқын белгісі болды.

10. Индустрияландыру қиындықтары мен сын-қатерлері

Жұмысшылардың еңбегі аса ауыр болды, жалақы азайып, көбінесе қиын жағдайларда жұмыс істеуге мәжбүр болды. Сонымен қатар, мәжбүрлі еңбек пен өндіріс сапасының төмендеуі әлеуметтік және экономикалық қиындықтарға алып келді. Бұл еңбек өнімділігінің төмендеуіне, әлеуметтік теңсіздіктің өсуіне себеп болды. Мұндай сын-қатерлер индустрияландыруның енжар әрі күрделі процесс екенін көрсетті.

11. Ұжымдастыру процесінің басталуы

1929 жылы Кеңес үкіметі ауыл шаруашылығын түбегейлі өзгерту үшін ұжымдастыру саясатын қолға алды. Жеке шаруашылықтар мал-мүлікпен бірге колхоздарға біріктірілді, бұл арқылы мемлекеттік астық қорларының өсуі жоспарланды. Бұл өзгерістер ауыл тұрмысын түбегейлі өзгертті және көптеген ауыл тұрғындарына әлеуметтік қысым жасалды. Күшпен жүргізілген ұжымдастыру кейбір шаруалардың қарсылыққа ұшырауына алып келді.

12. Ұжымдастыру жұмыстарын кезең-кезеңімен жүзеге асыру

Ұжымдастыру процесі Кеңес үкіметінің ішкі жоспарлары мен бұйрықтары негізінде кезең-кезеңімен жүргізілді. Алғашқы қадамдар ретінде жеке шаруашылықтардың мемлекттік бақылауға алынуы, колхоздардың және совхоздардың құрылуы болды. Бұдан кейін өнімді жинау мен бақылау механизмдері күшейтіліп, шаруалардың ұжымдастырылған еңбекке бейімделуіне бағытталды. Бұл күрделі процесс ауылдық қоғамды терең өзгерістерге ұшыратты.

13. «Кулактармен күрес» және қуғын-сүргін

Кулактарға қарсы жүргізілген арнайы науқан барысында олар сотсыз тәркіленіп, жаппай қуғынға ұшырады. Миллиондаған адам жер аударылып, азаматтық құқықтары тарылып, ауыл шаруашылығында ауыр дағдарыс пайда болды. Бұл режимнің күшейген репрессиясы ауылдық дәстүрлі қауымдық өмір мен шаруашылық құрылымының бұзылуын қамтамасыз етті.

14. Ұжымдастыру зардаптары мен ашаршылық

Ұжымдастыруды дұрыс ұйымдастырмағандықтан ауыл шаруашылығында өнім тапшылығы туындап, азық-түлік дағдарысына әкеп соқты. 1932-1933 жылдары болған ашаршылық нәтижесінде Қазақстан халқының шамамен 1,5 миллион адам қаза тауып, халықтың тұрмыс деңгейі күрт төмендеді. Бұл кезеңдің ауыр зардаптары ұжымдастырудың әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан мұқият жоспарлау қажеттігін көрсетті.

15. Халық санының өзгеруі (1926-1939)

Статистикалық деректер ашаршылық пен қуғын-сүргін кезеңіндегі демографиялық жоғалтуларды айқын көрсетеді. Қазақстандағы халық саны бұл жылдарда қатты қысқарған. Ұжымдастыру мен ашаршылықтың ауыр әлеуметтік салдары халықтың өмір сүру сапасына және жалпы демографиялық динамикаға кері әсерін тигізді.

16. Сталиннің мәліметтерге қатаң бақылауы

1930-шы жылдардағы Совет одағы кезеңінде ақпараттың таралуы қатаң цензуралық жүйемен бақыланды. Кеңес билігі ашаршылық тәріздес ауыр кезеңдер туралы шындықты жасырып, мұндай деректерді жарияламады. Тарихи архив құжаттарына сәйкес, бар ақпараттың 90%-ы жабық күйде қалдырылып, қоғамнан жасырылды. Бұл дегеніміз – халық шынайы қиындық пен қайғыны білмеді, ал шындық бұрмаланып, үкіметтің тиімді көрінісін қалыптастыратын статистика ғана ұсынылды. Мұндай саясат адамдардың тарихты дұрыс түсінуіне кедергі келтірді және көптеген ащы тағдырлардың үнсіз қалуына себеп болды.

17. Қазақстандағы индустрияландыру және урбанизация

Қазақстандағы индустрияландыру 1930 жылдары қарқынды дамыды. Қарағанды көмір және Балқаш мыс зауыттары ашылып, бұл өңірде жаңа өндіріс ошақтары пайда болды. Сонымен қатар, теміржол құрылыстарының дамуы аймаққа еңбек күшін тартты. Қалаларда халық саны көбейіп, жаңа әлеуметтік топтар мен кәсіби қауымдастықтар қалыптаса бастады. Урбанизация Қазақстанның дәстүрлі ауыл шаруашылығынан индустриалды қоғамға өтуіне серпін берді. Осы процестер қазақ халқының мәдени және әлеуметтік құрылымында өзгерістер туғызды.

18. Ұжымдастыру кезеңіндегі дәстүрлі шаруашылықтың өзгеруі

Ұжымдастыру кезеңі қазақтың дәстүрлі малшаруашылығы мен егіншілігіне айтарлықтай өзгерістер әкелді. Әрбір отбасы өз жері мен малының иесі болудан қалып, колхоздарға бірікті. Бұл өзгерістер ауыл шаруашылығында жинақталу мен ұйымдастыруды арттырғанымен, халық арасында кеңінен түсініспеушілікті және қарсылықты туғызды. Мысалы, кейбір аймақтарда ұжымдастыруға қарсы шыққан мал иелері малын жасырып, көшер мал шаруашылығынан бас тартты. Бүкіл елде бұл оқиғалар әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан үлкен дағдарысты шақырды.

19. Сталиндік тоталитаризмнің ұзақ мерзімді әсерлері

Сталиндік режимнің тоталитарлық сипаты қоғамда кеңінен сенімсіздік пен қорқыныш орнатты. Сөз бостандығы мен ой еркіндігі қатты шектеліп, әрбір әрекет пен сөз бақылауға алынды. Партиялық идеология мен орталықтандырылған билік әлеуметтік құрылымды қайта құрып, жастардың сана-сезіміне терең әсер етті. Сонымен қатар, мәдени және әлеуметтік өмір салалары үкімет бақылауына өтіп, халықтың өмір сүру деңгейі төмендеді. Бұл жүйенің демографиялық және экономикалық салдарлары бірнеше онжылдықтарға созылып, ұлттық даму жолында үлкен кедергілер туғызды.

20. Тарихтан сабақ алу – бүгінгі күннің міндеті

Тарихтың ауыр кезеңдері, оның ішінде сталиндік тоталитаризм мен ұжымдастыру реформалары, бүгінгі қоғам үшін маңызды сабақ ретінде қызмет етеді. Өткеннің қателіктерін мұқият зерттеп, түсіну арқылы алдағы уақытта қайталанбауын қамтамасыз ету қажет. Тарихи сабақтар қоғамның тұрақты даму жолын таңдауға көмектеседі, әрі демократиялық құндылықтарды нығайтады. Бұл – әрбір ұрпақтың үлесі, өткенді танып, болашаққа жауапкершілікпен қарау міндеті.

Дереккөздер

Сталин И.В. Полное собрание сочинений в 16 томах. Москва, 1953-1960.

Хрущев Н.С. Время, впереди и в прошлом. Москва, 1986.

Рыжков В.Г. История СССР. Процесс индустриализации. Москва, 2014.

Кузнецов М.А. Советская история: тоталитаризм и репрессии. Санкт-Петербург, 2012.

Демографические показатели Казахстана XX века // Национальное бюро статистики РК, 2020.

Архивные документы Государственного исторического архива Российской Федерации.

Кузнецов А.В. Советская индустриализация в Казахстане: взгляд изнутри. – Алматы, 2010.

Петрова С.И. Социальные изменения в Казахстане в 1930-х годах. – Научный вестник, 2015.

Федоров Д.В. Тоталитаризм и его последствия. – Москва, 2008.