Текст выступления:

XX ғасырдың бірінші жартысындағы мәдениет пен қоғамдық ойдың дамуы
1. XX ғасырдың бірінші жартысындағы мәдениет пен қоғамдық ойдың негізгі бағыттары

XX ғасырдың басында Қазақстанда мәдениет пен қоғамдық ойда ірі өзгерістер басталды. Бұл кезең көпқырлы трансформациялар кезеңі ретінде тарихи маңызға ие болды, өйткені қазақ қоғамы жаңа идеялар мен мәдени үрдістерге тез арада бейімделіп, ұлттық сананың жаңаша қозғалысына бет бұрды. Социалистік құрылымдар қалыптасып, білім мен өнер саласында тың жетістіктерге қол жеткізілді.

2. Қазақстанның тарихи және әлеуметтік жағдайы

Ресей империясының құрамында болған Қазақстан Кеңес өкіметінің орнауымен түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Индустрияландыру мен ауыл шаруашылығын ұжымдастыру әлеуметтік негіздерді өзгертсе, білім мен денсаулық сақтау саласындағы реформалар халықтың өмір сүру сапасын жақсартты. Бұл өзгерістер қазақ даласындағы қоғамдық және мәдени өмірді толықтай қайта қалыптастырды, заманауи мемлекет құрудың негізін қалады.

3. Алаш қозғалысының мәдени рөлі

Алаш қайраткерлері қазақ тілінде білім беру ісін дамуымен жаңа кезең ашты. Ұлттық мектептерді құрып, оқулықтар шығарған олар мәдени дамуға үлкен серпін берді. Сонымен қатар, «Қазақ», «Айқап» және «Дала уалаяты» сияқты басылымдар ұлттық сана мен тәрбиенің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. Ұлттық театрдың алғашқы қадамдары да осы кезеңде жасалып, қазақ әдебиеті мен сахна өнерінің қалыптасуына тың серпін берді.

4. Білім беру жүйесінің жетістіктері

XX ғасырдың бірінші жартысында Қазақстанда білім беру жүйесі қарқынды дами бастады. Атырау облысындағы алғашқы педагогикалық мектептің ашылуы оқытушылар даярлауда іргелі қадам болды. Сонымен бірге, Алматы мен Қызылорда қалаларында мектептердің саны артты, оқулықтар латын және кириллица қарпімен басылып, білім саласында жаңалықтар енгізілді. Бұл реформалар халықтың сауаттылығын арттыруға тың мүмкіндік берді.

5. Әдебиет пен баспасөздің дамуы мен әсері

Әдеби салада қазақ жазушылары мен ақындары өзінің ұлттық ерекшелігін айқын көрсете бастады. Абай Құнанбаевтың мұрасын қайта жаңғырту ісі жалғасын тапты. Басылымдар халық арасында таным мен мәдениетке деген қызығушылықты арттырып, әлеуметтік мәселелер мен ұлттық сана туралы маңызды идеяларды таратуға септігін тигізді. Бұл әдеби қозғалыстар қазақ халқының рухани өзегін күшейтіп, әдебиетті қоғамдық өмірдің қозғаушы күші етті.

6. Театр мен сахналық өнердің өркендеуі

1926 жылы Қызылордада қазақ драма театрының ашылуы ұлттық сахна өнерінің бастауы болды. Бұл оқиға қазақ мәдениетінің жаңа дәуірін белгіледі. Ғабит Мүсірепов пен Бейімбет Майлин секілді драматургтердің шығармалары сахнада қойылып, драматургия дамуына әсер етті. 1934 жылы Алматыда Қазақ музыкалық драма театры құрылған соң, сахналық өнерде тың белестер бағындырылды, өнер тәжірибесі мен мазмұны байыды.

7. Сауаттылық деңгейінің өсуі (1920-1940)

1920 жылдан 1940 жылға дейінгі аралықта жастар мен жұмысшылар арасында сауаттылық жылдам өсіп, халықтың білімге құштарлығы ұлғайды. Бұл көрсеткіштер білім беру жүйесінің жетістіктерін және кеңес билігінің оқу-ағарту саласына деген ерекше назарын мойындауға себеп болды. Білім мен сауаттылықтың артуы ұлттық рух пен қоғамдық дамудың негізі болды, әсіресе ауылдық жерлерде жүріп жатты.

8. Белгілі әдебиет өкілдері және олардың еңбектері

XX ғасырдың басында қазақ әдебиетінде Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатов және Мұхтар Әуезов сияқты қайраткерлер өздерінің ұлттық әдеби мұраларын қалыптастырды. Бұл жазушылардың шығармалары қазақ қоғамындағы ұлттық сананың жаңа дәуірін ашып, патриотизм мен рухани жаңғыруды дәріптеді. Олардың еңбектері ұлттың тарихы мен мәдениетін тереңінен зерттеуге негіз болды.

9. XX ғасырдың 30-40 жылдарындағы ғылым мен техника

1932 жылы Қазақстанда алғашқы ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олар ауыл шаруашылығы мен тілтану саласындағы ірі жобаларды іске асырды. Ұлттық тарих пен тіл туралы жаңа ғылыми мәліметтер қалыптасып, зерттеу жұмыстары ғылымның дамуына серпін берді. 1946 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының ашылуы ғылыми қызметтің өсуіне негіз болып, Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуында маңызды рөл атқарды.

10. Музыка және көркем өнердің дамуы

XX ғасырдың бірінші жартысында қазақ музыкасы мен көркем өнері де қарқынды дамыды. Дәстүрлі музыкалық аспаптар кеңінен қолданылып, композиторлар жаңа шығармалар туғызды. Көркем өнерде ұлттық стильдер мен заманауи бағыттардың біріккен нәтижесі байқалды. Қазақ өнері халықтың рухани өмірінің айнасы ретінде қалыптасып, ұлттың мәдени байлығын арттырды.

11. Мәдениеттегі Кеңес саясатының ықпалы

Кеңес өкіметі мәдениетті дамытуда белсенді саясат жүргізді. Әлеуметтік теңдік пен халықтың мәдени дамуы үшін жаңа ұйымдар құрылып, әдебиет пен өнерге қолдау көрсетілді. Алайда, кейбір ұлттық ерекшеліктер мен дәстүрлер қысымға ұшырап, идеологияға сай өзгерістер енгізілді. Бұл кезеңде мәдениеттің кең көлемде дамуы мен басқару өзара күрделі тепе-теңдік сақтады.

12. Жаңа әліпби және тіл саясаты

1929 жылы қазақ жазуы араб әліпбиінен латын графикасына ауыстырылды. Бұл қадам оқу-ағарту ісін жандандырып, жазба мәдениеттің дамуын жылдамдатты. 1940 жылы кириллицаға көшу жаңа қаріптер мен әдістемелер енгізуге мүмкіндік берді. Бұл реформалар халықтың сауаттылық деңгейін арттырып, мектеп оқулықтары мен баспасөзде кеңінен қолданылды, білім беру құрылымын жақсартты.

13. Қоғамдастықтың ұлттық өзіндік санасының өсуі

Алаш қозғалысының мемлекетшілдік ұраны қазақ халқының ұлттық ерекшелігін айқындап, халықты біріктіруге негіз болды. Ұлттық музыка мен салт-дәстүрлер қайта жанданып, мәдени өмірге жаңа леп берілді. Қазақ тіліне ресми маңыз беріліп, этнографиялық экспедициялар арқылы халықтың мәдени мұрасы жинақталып, ғылыми талдаудан өтті. Бұл жағдай ортақ ұлттық өзіндік сана қалыптастыруға зор серпін берді.

14. Жастар қозғалысы және пионерлік ұйымдар

Жастар қозғалысы XX ғасырдың 20-30 жылдарында кеңінен таралып, пионерлік ұйымдар құрылды. Олар жастарды коммунистік идеяларға баулып, еңбек пен патриотизмге тәрбиеледі. Бұл ұйымдар қоғамдық өмірде белсенді рөл атқарып, жастық шақтың рухани бағытын қалыптастырды. Пионерлер мәдени және спорттық шараларда өздерін көрсете білді.

15. Мәдени мекемелер санының артуы (1925-1940)

1925-1940 жылдар аралығында Қазақстандағы мәдени мекемелер саны едәуір өсті. Мектептердің, кітапханалардың және театрлардың көбеюі мәдени инфрақұрылымның жылдам дамуын білдіреді. Бұл халықтың білім алуға және мәдени құндылықтарға деген сұранысының артқанын айқын көрсетті. Мемлекеттік қолдау арқасында мәдени мекемелердің саны мен сапасы едәуір жақсарды.

16. Кино өнерінің қалыптасуы туралы мәліметтер

Кино өнері – ХХ ғасырдың басында дүниеге келген жаңа визуалды өнер түрі, ол бастапқыда неміс, француз және американ кинематографисттерінің тәжірибелерінен бастау алды. Қазақстандағы кино өнерінің дамуы сол заманның мәдениетпен, технологиямен тығыз байланысы тұрғысынан өте күрделі және құнды құбылыс. Қазақтар алғаш рет кино көргенде бұл көркем өнердің мүмкіндігі мен әсерін сезінген, ал алғашқы қазақтық фильмдер 1920 жылдардан бастап жасала бастады. Мысалы, 1927 жылы "Акай К汗" атты тарихи фильм түсіріліп, ол қазақ халқының тарихы мен салт-дәстүрін кеңінен таныстырды. Кино өнері қоғамдық сана мен ұлттық рухты қалыптастыруда маңызды құралға айналды, себебі фильмдер мектеппен қатар халыққа мәдени және тарихи тәрбие беру қызметін атқарды.

17. Фольклор мен этнографияны зерттеу

1920-40 жылдар аралығында қазақ ауыз әдебиеті мен халық шығармашылығын жүйелі зерттеу жұмыстары қарқынды жүргізілді. Бұл кезеңде бұрын көпшілікке белгісіз болған эпос, жыр, бақсылардың орындауы мен салт-дәстүрлер ғылыми негізде жазып алынды, жинақталды. Мұғалім В.В. Радлов, ғалым Ә.Марғұлан және жазушы С.Сейфуллин сияқты көшбасшылар ұлттық мәдени мұраны зерттеп, оны әлемдік деңгейде танытуға зор үлес қосты. Ғылыми еңбектер арқылы қазақтың фольклоры мен этнографиясы терең зерттеліп, мәдениетті сақтаудың маңызды базасы қалыптастырылды. Бұл зерттеулер – ұлттық мәдени сананың негізін құрап, қазақ халқының рухани байлығын кейінгі ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік берді.

18. 1930-40 жылдардағы мәдени қайраткерлерге қысым

1930-40 жылдар – қазақ мәдениетінің трагедиялық кезеңі. Кеңестік репрессиялар кезінде талантты ғалымдар, жазушылар және мәдениет қайраткерлері әділетсіз қуғын-сүргінге ұшырады. Бұл кестеде көрсетілгендердің басым бөлігі олардың шығармашылық жолын тоқтатып, кейбіреулері ауыр тағдыр кешті. Үлкен зиян қазақ мәдениетіне нұқсан келтіріп, ұлттық өнер мен білімнің өркендеуін тежеді. Қазіргі тарихи зерттеулер репрессияның мәдениетке тигізген зиянын анықтап, қаза тапқан тұлғалардың шығармашылығын қайта бағалауға септігін тигізуде. ҚР Ұлттық архивіндегі құжаттар осы кезеңнің драмалық тарихын дәлелдейді.

19. Соғыс жылдарындағы мәдени іс-шаралар

Ұлы Отан соғысы кезінде мәдени ұйымдар майданға концерттік бригадалар жіберіп, солдаттардың рухын көтеру үшін белсенді қызмет атқарды. Театр қойылымдары мен әдеби кештер ұйымдастырылып, олар жауынгерлердің жадында терең із қалдырды. Сонымен қатар, Мәскеу мен Ленинградтан эвакуацияланған өнер ұжымдары үлкен мәдени тәжірибені Алматыға алып келіп, патриоттық әндер мен шығармалардың кеңінен таралуына жағдай жасады. Бұл шаралар соғыс қиын кезеңінде халықтың бірлігі мен мәдениетінің сақталуына ықпал етті, оны рухани жанашырлық пен қолдау арқылы көрсетті.

20. XX ғасырдағы мәдениет пен қоғамдық ойдың дамуының мәні

XX ғасырдың бірінші жартысында Қазақстанның мәдениеті мен қоғамдық ойы ұлттық сана мен рухани жаңарудың негізін қалыптастырып, болашақ дамуларға тың серпін берді. Бұл кезең рухани мұраларды жинақтап, сақтаумен қатар, жаңа өнер формалары мен қоғамдық пікірлердің қалыптасуына жағдай жасады. Мәдени жаңғыру Қазақстанның тәуелсіздікке қарай жолында маңызды қадам болды, сонымен бірге қоғамның біртұтастығы мен ұлттық ерекшелігін нығайтты. Осылайша, Қазақстанның мәдениеті мен қоғамдық ойының дамуы – елдің тарихындағы терең және күрделі процесс ретінде есте қалды.

Дереккөздер

Қазақтың ұлттық мәдениеті. Алматы, 1998.

Қазақстан тарихының қысқаша курсы. Алматы, 2003.

XX ғасырдағы қазақ әдебиеті. Алматы, 2010.

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі, 1940 жылғы мәліметтері.

ҚР мемлекеттік архиві, 1940 жылғы деректер.

Қазақ ССР Ғылым академиясының ғылыми басылымдары. Алматы, 1950

Радлов В.В. Материалы по этнографии и языкам тюркских племен. Санкт-Петербург, 1872

Марғұлан Ә., Таңдамалы еңбектері. Алматы, 1980

Ұлттық Арxiv. ҚР мәдени қайраткерлерінің тізімдері. Алматы, 2005

Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 1937