Текст выступления:

«Просперити» кезеңіндегі Америка Құрама Штаттарының экономикалық және саяси дамуы. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс және оның салдары
1. «Просперити» кезеңі мен дүниежүзілік дағдарыс: негізгі тақырыптар мен сабақтар

Қайырлы күн. Бүгін біз XX ғасырдың басындағы ерекше экономикалық кезең — 1920-жылдардағы «просперити» дәуірі мен 1929 жылғы дағдарыс туралы толығырақ баяндаймыз. Бұл кезең Америка Құрама Штаттарының кәсіби өрлеу мен кейінгі күрделі дағдарысқа ұшырауы арасындағы маңызды айырмашылықтарды көрсетеді. Сол кездің жарқын жетістіктері мен ауыр қиыншылықтары бүгінгі заманға маңызды сабақ береді.

2. 1920 жылдардағы АҚШ-тың даму кезеңі

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң, АҚШ экономикалық күш ретінде едәуір өсіп, әлемдік көшбасшыға айналды. Қалаларда халық қарқынды ұлғайып, өнеркәсіп пен технологиялар қарқынды дамыды. Бұл кезеңде қоғамның әлеуметтік қатынастары өзгеріп, тұтыну мәдениетінің жаңа бет-бейнесі қалыптаса бастады. Басқаша айтқанда, Америкада жаңа възход кезеңі басталып, қоғамдық өмірде айқын серпілістер байқалды.

3. «Просперити» кезеңінің белгілері

«Просперити» дәуірінің айқын белгілері ретінде бірнеше оқиғаларды айтуға болады. Біріншіден, өнеркәсіп өндірісінің қарқынды өсуі халықтың қажеттілігін арттырып, экономиканы қуатты қозғаушы факторға айналдырды. Екіншіден, жаңа технологиялар мен инновациялардың қызмет салаларына енуі кәсіпкерлікті дамытуға үлкен үлес қосты. Соңғысы, тұтынушылық қоғамның қалыптасуы — несиеге сатып алу және жарнаманың кеңінен таралуы жеке адамның өмір сүру деңгейін біршама өзгерткен маңызды фактор еді.

4. 1920-1929 жылдары ЖІӨ өсімі

Бұл кезеңдегі ұлттық өнімнің өсуі мен өндірістік сектордың артқанын көрсетеді. Орташа есеппен өнеркәсіп өндірісі 50%-ға дейін артты, ауыл шаруашылығының үлесі керісінше азайды. Деректерге қарағанда, бұл өнеркәсіптің ел экономикасындағы маңызының артуын және қалаларға көшу үрдісінің күшеюін білдіреді. АҚШ статистика басқармасының 1930 жылғы мәліметтері осы өсімнің астарын айқындайды.

5. Өнеркәсіп пен инновацияның қозғаушы күштері

1920-жылдарда өнеркәсіпті дамытудың негізгі қозғаушы күштері ретінде жаңа технологиялар мен электрлендіруді айтуға болады. Мысалы, конвейерлік түзу желісі өндірісті айтарлықтай жеделдетіп, тауарлардың құнын төмендетті. Сондай-ақ, мұнай өнеркәсібі мен автомобиль өндірісі қарқынды дамыды, бұл елдің экономикалық қуатын арттырды. Инновациялар жұмыс процесін оңтайландырып, экономиканың жаңа салаларын ашуға дәліз жасады.

6. Тұтынушылық қоғамның өркендеуі

Қоғамды тұтыну мәдениетінің өсуі несие жүйесінің кеңеюімен тығыз байланысты болды. Тұрмыстық техника мен басқа да заттарды несиеге алу кеңінен таралып, дүкендердің саны екі есе көбейді. Бұл өнімдерді сатып алуды бұрынғыдан қолжетімді етті. Сонымен қатар, жарнаманың белсенділігі артып, халық арасында тұтынушылық несиелердің саны 10 миллионнан асты. Бұл үрдіс экономиканың өсуін жеделдету үшін маңызды әсер етті.

7. Қалалық өмір және әлеуметтік құрылымдағы өзгерістер

1920 жылы қала тұрғындарының саны ауыл тұрғындарынан асып түсті, бұл урбанизацияның қарқынды өсуін көрсетті. Жастар мен әйелдердің қоғамдық өмірдегі белсенділігі артып, олардың қоғамдағы ролі нығайды. Сол жылдарда жаңа мәдениет қалыптаса бастады: сән үлгілері, спорт түрлері, қоғамдық мерекелер кеңінен танылып, бұл қала мәдениетінің дамуына серпін берді. Сондықтан 1920-шы жылдар — әлеуметтік құрылым мен өмір салтының түбегейлі өзгерген уақыты болды.

8. 1928 жылғы жұмыс күші салалар бойынша

1928 жылы ең көп жұмысшылар өнеркәсіп саласында шоғырланды, ауыл шаруашылығының үлесі едәуір төмендеді. Бұл әлеуметтік-экономикалық құрылымның өзгеруін және индустрияның басты рөлін белгіледі. АҚШ статистика басқармасының мәліметтеріне сүйенсек, бұл көрсеткіш экономиканы модернизациялаудың дәлелі болды. Өнеркәсіптік жұмысшылардың санының басым болуы елдің технократияға негізделген дамуын аңғартты.

9. Саясат пен үкіметтің рөлі

1920-жылдары Республикалық партия билік жүргізді және нарықтың еркіндігін арттыру мен мемлекеттік реттеуді азайту саясатын ұстанды. Бұл саясат экономикалық дамудың бір себебі болса да, әлеуметтік теңсіздік пен тапшылық мәселелерін күшейтіп, әлеуметтің әлсіз топтарын қорғауды төмендетті. Соның нәтижесінде дағдарыстың алдын алу мүмкіндіктері шектелді, бұл кейінгі экономикалық қиыншылықтарға себеп болды.

10. Ауыл шаруашылығындағы дағдарыс белгілері

Соғыс соңынан кейін дәнді-дақыл бағасының 50%-ға төмендеуі фермерлердің табысын едәуір кемітті. Фермалардың шамамен 10%-ы банкротқа ұшырап, ауыл шаруашылығы саласының тұрақсыздығын көрсетті. Сонымен қатар, ауыл мен қала арасында экономикалық және әлеуметтік айырмашылықтар күшейді. Жұмыссыздық пен кедейшілік деңгейінің өсуі көптеген тұрғындардың қалаға қоныс аударуына түрткі болды, бұл урбанизация процестерін жеделдетті.

11. 1929 жылға дейінгі қор нарығы: өсу мен қауіптер

1922-1929 жылдар аралығында АҚШ қор нарығында акциялар құны бірнеше есеге өсті. Бұл инвестор сенімінің жоғары деңгейінің және экономикалық өсуге деген үміттің күшеюін білдірді. Алайда, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп салаларындағы компаниялардың акциялары көбінде қарыз ақшамен алынғандықтан, бұл нарықта жаппай алыпсатарлыққа соқтырды. Қаржылық тәуекелдер туралы ескертулер көбінесе еленбей, бұл кейін келеңсіз құлдырауға алып келді.

12. 1929 жылдың қазан айы: Биржа индекстерінің құлдырауы

Қазан айының соңғы аптасында АҚШ қор биржасының индекстері шамамен 40%-ға құлдырады. Бұл қаржылық дағдарыстың басталғанын айқын көрсетті. Мұндай жылдам және терең құлдырау қаржылық жүйеде сенімнің жоғалуын және терең экономикалық қиындықтардың шиеленісуін дәлелдеді. АҚШ қор биржасының 1929 жылғы деректері осы дағдарыстың бастамасын нақты айқындайды.

13. Ұлы депрессияның алғашқы әсерлері мен салдары

Қаржылық дағдарыстан кейінгі алғашқы айларда көптеген өндірістер тоқтап, жұмыссыздық деңгейі күрт өсті. Көптеген отбасылар өз үйлерінен айырылып, өмір сүру жағдайлары нашарлады. Әлеуметтік теңсіздіктер артты және халық арасында наразылық күшейді. Бұл дағдарыс тек экономикалық ғана емес, әлемдік саяси және әлеуметтік құрылымды түбегейлі өзгеріс енгізетін оқиғаға айналды.

14. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыстың даму кезеңдері

Бұл кезең бірнеше негізгі жағдайлардан бастау алды: әлемдегі ауыл шаруашылығының дағдарысы, қор нарығындағы тұрақсыздық, өндірістің төмендеуі, және әлеуметтік шиеленістердің күшеюі. Осы факторлар кезең-кезеңімен бір-біріне әсер ете отырып, экономиканың бүкіл әлем бойынша құлдырауына себеп болды. Экономистер мен тарихшылардың мәліметтері негізінде құрастырылған мәліметтер бұл дамудың күрделі мотивтерін ашады.

15. 1930-шы жылдардағы негізгі экономикалық көрсеткіштер

Ұлы депрессия кезінде жұмыссыздық деңгейі рекордтық шегіне жетті, ал өнеркәсіп өндірісі қатты төмендеді. Бұл кесте сол кезеңдегі экономиканың барлық салаларында ауыр зиян болғанын нақты көрсетеді. АҚШ еңбек министрлігі мәліметтері дерек болып табылады. Бұл деректер Ұлы депрессияның халықтың материалдық жағдайы мен қоғамның құрылымына қандай ауыр әсерін тигізгенін дәлелдейді.

16. Әлеуметтік және мәдени өзгерістер

1930-жылдардағы экономикалық дағдарыс АҚШ қоғамында кең ауқымды әлеуметтік өзгерістерге әкелді. Жұмыссыздық пен экономикалық қиындықтар салдарынан шамамен 15 миллион адам ел ішіндегі басқа өңірлерге көшуге мәжбүр болды. Бұл ішкі миграция отбасылардың құрылымын, көші-қон үлгілерін және тұрғындардың өмір сүру тәсілдерін түбегейлі өзгертті. Американдық әлеуметтік зерттеулер институтының деректері бойынша, бұл жағдай ауылшаруашылық және шағын қалалық қауымдастықтардың құрамының өзгеруіне, сонымен қатар жаңа мәдени және әлеуметтік байланыстардың пайда болуына септігін тигізді.

17. Франклин Рузвельт және «Жаңа келісім» бағдарламалары

1933 жылы Франклин Делано Рузвельт президент болып сайланғаннан кейін, ол Ұлы депрессияның экономикалық зардаптарын жоюға бағытталған «Жаңа келісім» бағдарламаларын іске қосты. Бұл бағдарламалар жұмыссыздықты төмендетпек мақсатта ауқымды мемлекеттік жобаларды қолға алып, инфрақұрылымды дамытты. Сонымен қатар, мемлекеттік инвестициялар байқалды, әлеуметтік қорғаныс жүйесі құрылып, оның ішінде зейнетақы және жұмыссыздыққа қарсы жеңілдіктер енгізілді. Өндірісті ынталандыру шаралары экономиканың қайта жандануына әсер етті, осылайша АҚШ-тың күнделікті өмірі мен еңбек нарығының жағдайы жақсара бастады.

18. Экономикалық дағдарыстың жаһандық әсері

Ұлы депрессияның әсері шексіз болатындығы анықталды. Еуропа мен Азиядағы көптеген ірі мемлекеттердің өнеркәсібі мен экспорт көлемі күрт төмендеп, жаһандық сауда жүйесі зардап шекті. Латын Америкасында сауда көлемінің үш есеге қысқаруы әлеуметтік тұрақсыздықты және халықтың өмір сүру деңгейінің төмендеуін туғызды. Әлемдік масштабта жұмыссыздық деңгейінің өсуі экономикадағы жалпы құлдыраудың белгісі болды. Бұл жағдай кейбір елдерде саяси үкіметтерді реформаларға баруға итермеледі, себебі қаржылық және әлеуметтік өзгерістер ұлттық тұрақтылықты сақтау үшін қажетті еді.

19. Ұзақ мерзімді өзгерістер және алынған сабақтар

Ұлы депрессиядан кейін мемлекеттердің рөлі экономикада елеулі түрде өзгерді. Мемлекеттер экономиканы бақылау мен реттеу тұрғысынан белсенділік танытып, нарықтық тұрақтылықты қамтамасыз етуге талпынды. Бұл тәсіл экономикалық дағдарыстардың алдын алуға бағытталған негізгі шараларға айналды. Сонымен қатар, әлеуметтік қорғаныс жүйесі кеңейіп, халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға арналған бағдарламалар кеңінен қолдау тапты. Қоғамды қолдаудың жаңа жүйелері халықтың сенімін нығайтып, әлеуметтік тұрақтылықтың артуына ықпал етті.

20. XX ғасырдағы АҚШ-тың экономикалық тарихи сабақтары

"Просперити" деп аталатын гүлдену кезеңі мен Ұлы депрессия АҚШ экономикасының дамуында аса маңызды орын алады. Бұл оқиғалар экономикалық тұрақтылықтың маңызын және мемлекеттің экономикадағы рөлінің қажеттілігін терең түсінуге септігін тигізді. Тарихтан алынған сабақтар мемлекеттердің экономикалық саясатты бейімдеп, халықтың әл-ауқатын қамтамасыз етуде жауапкершілік алуының қажет екенін айқын көрсетті.

Дереккөздер

N. В. Кожевникова, История экономической мысли, Москва, 2010.

АҚШ Статистика басқармасы, Экономикалық деректер жинағы, 1930.

Дж. Кендалл, The American Economy in the 1920s, New York, 1995.

АҚШ Қор Биржасы архиві, 1929 жылғы мәліметтер.

М. Фридман, Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс: себептері мен салдары, Чикаго, 2005.

Американдық әлеуметтік зерттеулер институтының баяндамалары, 1930-1940 жж.

Экон тарихы бойынша ғылыми мақалалар жинағы, 2018 жыл.

Франклин Рузвельттің «Жаңа келісім» бағдарламаларын зерттеу, 2005 жылы шыққан монография.

Әлем экономикасының жаһандық дағдарысы туралы халықаралық зерттеулер, 2010 жылғы жинақ.