Текст выступления:

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Жапония. «Танака меморандумы» және сыртқы саясаттағы басқыншылық бетбұрыс. «Антикоминтерндік пакт» және «Үштік одақ»
1. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Жапония: Бағыттың ауысуы және кілтті тақырыптар

1918 жылдан кейінгі Жапония тарихы өзгерістер мен сыртқы саясаттағы айтарлықтай бетбұрыстар кезеңін бастан кешірді. Бұл кезеңде ел ішіндегі және халықаралық аренадағы жағдайлар Жапонияның саяси, экономикалық және әскери бағыттарының қайта қаралуына ықпал етті, жаңа мақсаттар мен басымдықтар пайда болды.

2. Жапония мен әлем: Соғыстан кейінгі жағдай

1918 жылы аяқталған Бірінші дүниежүзілік соғыс Еуропа елдерінің ықпалын әлсіретті. Бұл Жапония мен АҚШ сияқты елдерге саяси және экономикалық ықпалын арттыруға мүмкіндік берді. Азия континентінде ұлттық қозғалыстар белең алып, отаршылдық саясатына сұрақтар туындап, қайта талқылауына жол ашты. Осы тұста Жапонияның сыртқы саясаты жаңа даму кезеңіне қадам басты.

3. Экономикалық дағдарыс және әлеуметтік өзгерістер (1918–1929)

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң Жапонияда экономикалық төмендеу байқалды, әсіресе 1920 жылғы дағдарыс кезінде жұмыссыздық күрт өсті. Ауылдық жерлердегі кедейшілік ұлғайып, қалаларда индустриализация қарқынды дамыды, бұл кезде жұмысшылар арасында наразылықтар мен ереуілдер жиілеп, қоғамдық шиеленістер күшейді. Осындай экономикалық қысымдар қоғамның әлеуметтік құрылымына әсер етіп, тұрақтылыққа қатер төндірді.

4. Саяси құрылым мен билік тартысы

Бұл кезеңде императорлық жүйенің орны нығайып, император саяси шешімдерге тікелей ықпал ете бастады. Бұл Жапонияның дәстүрлі басқару құрылымын күшейтіп, саяси ландшафтта маңызды өзгерістер әкелді. Сонымен қатар, парламент пен әскери элита арасында билік үшін күрес қызған кезең болды. Генро және әскери министрлердің ықпалы артып, сыртқы және ішкі саясаттағы шешімдер көбіне осы құрылымдар арасында келісу арқылы қабылданды.

5. Милитаризмнің көтерілуі және ұлттық идеология

Патриотизмнің мектептер мен бұқаралық ақпарат құралдарында жаһандануы арқылы қоғамдық ұйымдарда әскери рух күшейтілді, бұл жастар арасында отаншылдық сезімін оятты. Әскери офицерлер билік пен саясатта жетекші орындарға ие болып, әскери идеология мемлекеттің негізгі стратегиясы ретінде қалыптасты. Ұрандар мен плакаттар арқылы қоғамға әскери бағыттағы идеялар кеңінен таралды, бұл ұлттық бірлік пен әскери күшке сенімнің артуына әсер етті.

6. Жапонияның сыртқы саясатындағы экспансиялық қадамдар

Өкінішке орай, осы слайдта уақыттық және оқиғалық мәліметтер берілмеген және бұл кезеңдегі нақты оқиғалар көрсетілмеген. Бірақ жалпы, 1918 жылдан кейінгі кезеңде Жапония Азиядағы өз ықпалын кеңейту мақсатында бірқатар экспансиялық қадамдар жасады. Бұл саясат мемлекеттің әскери және экономикалық мүмкіндіктерін арттыруға бағытталды және Қытай, Корея сияқты аймақтардағы мүдделерін нығайтты.

7. «Танака меморандумы» негізгі элементтері

Бұл слайдта нақты мәтіндік түсініктеме және негізгі элементтер туралы мәліметтер берілмеген. Дегенмен, тарихи деректерге сүйенсек, Танака меморандумы – 1927 жылы қабылданған құжат, ол Жапонияның Солтүстік Қытай мен Маньчжурияға қатысты экспансиялық саясаттың негіздерін айқындады. Мемокұжат әскери және саяси басымдықтарды анықтап, Жапония үкіметінің аймақтағы ықпалын кеңейтуді көздеді.

8. «Танака меморандумының» стратегиялық басымдықтары

Бірінші кезекте, Жапония Қытайдағы Солтүстік аймақтарды бақылау арқылы өзінің саяси ықпалын ұлғайтуды мақсат етті. Бұл аймақтың әскери және экономикалық маңызы жоғары болды әрі ресурстарға қол жеткізу үшін маңызды еді. Екінші кезекте, Кореяда тәртіпті күшейтіп, әрі Оңтүстік пен Орталық Азияға бағыт алған жоспарларын жүзеге асыру арқылы Жапония аймақтық үстемдік құруға ұмтылды. Осы стратегиялар Жапонияның Азиядағы геосаяси ландшафтына айтарлықтай ықпал етті.

9. Жапон әскери бюджетінің өсу динамикасы (1920-1937)

Жапонияның әскери бюджетіндегі өсу 1920 жылдан 1937 жылға дейінгі кезеңде айтарлықтай болды. Әсіресе, Манчжуриядағы басқыншылық басталғаннан кейін әскери шығындар күрт артты. Бұл қаржының көбісі мамандар мен жаңа технологияларды дамытуға бағытталып, әскери қуатты нығайтуға қызмет етті. Деректер көрсеткендей, қаржыландырудың өсуі Жапонияның әскери агрессиясының дайындық кезеңіне сәйкес келді және оның сыртқы саяси мақсаттарын кеңейтуге байланысты.

10. «Мукден оқиғасы» және Манчжуриядағы басқыншылық туралы маңызды деректер

Мукден оқиғасы 1931 жылдың қыркүйегінде орын алды және Жапонияның Қытайдағы Манчжурия облысына басқыншылық бастауына себеп болды. Бұл жоспарлы шабуылда Жапон әскері Солтүстік Қытайдағы маңызды теміржолды бақылауға алды. Осы оқиғадан кейін Жапония Манчжурияны толық басып алып, мүдделерін арттырды. Бұл әрекеттер халықаралық қоғамда сынға ұшырады және Жапония мен Қытай арасындағы шиеленістің туындауына себеп болды.

11. Халықаралық реакция және Лига Ұлттарының жауабы

Лига Ұлттары Жапонияның Манчжуриядағы басқыншылығын халықаралық құқық бұзушылық деп тану арқылы ресми түрде айыптады және бұл әрекеттерден бас тартуын талап етті. Осыған қарамастан, 1933 жылы Жапония ұйымнан шығып, халықаралық саяси аренада оқшауланып қалды. Бұл оқиға дипломатиялық дағдарысқа себеп болып, Жапонияның милитаристік курсынан бас тартпауына және Азиядағы геосаяси шиеленістің одан әрі өршуіне ықпал етті.

12. Жапон агрессиясының басты оқиғалары (1931–1937)

1931-1937 жылдар аралығындағы Жапонияның әскери басқыншылығына қатысты негізгі оқиғалар кестеде ұсынылған. Бұл кезеңде Жапония Қытай аумағындағы бірнеше ірі қалалар мен территорияларды жаулап алып, экспансия саясатын жүйелі түрде жүргізгені айқын байқалады. Агрессияның екі жақты сипаты аймақтық үстемдікті күшейтуді көздеді және осы процестің ынталастығын көрсетті.

13. Фашизм мен авторитаризм: Әлемдегі көтерілу және Жапониядағы көріністер

1930-жылдары әлемнің көптеген елдерінде фашизм мен авторитаризмнің көтерілуі байқалды. Бұл тенденциялар Жапонияда да көрініс тауып, әскери және саяси элитаның күшеюіне әкеп соқты. Үкімет ішінде ұлтшылдық пен милитаризм басым болып, саяси алаңда демократиялық үдерістер әлсіреді. Бұл жағдай Жапонияның ішкі және сыртқы саясатын өзгертті, оған ұлтшылдық идеялар мен әскери экспансия бағыттары әсер етті.

14. Антикоминтерндік пакт: Құрылу себептері мен үдерісі (1936)

1936 жылы Жапония мен Германия КСРО мен коммунистік идеологияға қарсы одақ құрды, бұл халықаралық саяси шиеленісті ушықтырды. Екі ел өзара қолдау арқылы КСРО-ға қарсы күресті ұйымдастыруды және саяси-әскери ынтымақтастықты нығайтуды көздеді. Келесі жылы Италия да одаққа қосылып, Үштік пакт құрылды. Бұл блок халықаралық аренада үлкен ықпалға ие болып, антикоммунистік бағытты күшейтті.

15. Антикоминтерндік пакт: Мазмұны және негізгі мақсаттары

Пактқа қосылған елдер коммунистік ұйымдар мен КСРО-ға қарсы бірлескен күресть жүргізу туралы принциптерді нақтылады. Олар өзара әскери және саяси қолдау көрсетуге уәде беріп, сондай-ақ келісімнің үйлесімділігін қамтамасыз етуге бағытталды. Бұл одақ халықаралық саяси және әскери ынтымақтастықты нығайтып, КСРО-ның ықпалын шектеу мақсатын басты назарда ұстады.

16. Үштік одақ мүшелерінің әскери күштері (1940 жыл)

1940 жылы Үштік одақтың — Жапония, Германия және Италияның әскери қуаты соғыстың барысына айтарлықтай ықпал етті. Бұл мемлекеттер әлемдік қабырғаны өзгертетін әскери блок құрып, сол кездегі әскери технология мен кадрлар әлеуетін максималды түрде пайдаланды. Германия мен Италияның қарулы күштері арасында теңдік байқалуы олардың ортақ әскери стратегиясын нығайтып, соғыс әрекеті жоспарын үйлестірді. Ал Жапонияның әскери күші олардың басқа екі серіктесіне қарағанда салыстырмалы түрде төмен болса да, Азиядағы стратегиялық маңызды аймақты бақылау талпынысы оған ерекше мән берді. Осылайша, Үштік одақ бүкіл дүниежүзілік соғыстың динамикасын қалыптастырды, бұл оның әскери ұжымдық қуатының әлемдік қақтығысқа әсерін атап көрсетуге мүмкіндік береді.

17. Үштік одақтың құрылуы, мазмұны және халықаралық рөлі (1940)

1940 жылы Берлинде Жапония, Германия және Италия өкілдері бір келісімге келіп, Үштік пактқа қол қойды. Бұл саяси және әскери одақ тараптардың мүдделерін үйлестіру және бір-бірін қорғауды қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Мүшелері өзара қолдау көрсетуге, әсіресе әскери көмек ретінде, міндетті болды. Осындай бірігіп жұмыс істеу Екінші дүниежүзілік соғыстың жылдам таралуына және соғыс алаңдарының кеңеюіне жол ашты. Бұл үш елдің халықаралық аренадағы ортақ ұстанымы айтарлықтай әсерлі болып, геосаяси теңгерімді өзгертті. Үштік одақтың құрылуы әлемдік саясатта жаңа кезеңнің басталуы ретінде бағаланды.

18. Жапонияның Үштік одақтағы стратегиялық мақсаты

Азиядағы үстемдікке ұмтылу туралы тармақта Жапонияның осы одақ арқылы аймақта өзінің саяси және экономикалық ықпалын арттыруға ниетті болғаны айқын көрінеді. Ол тек әскери серіктестікке ғана емес, сонымен қатар аймақтағы жетекші рөлді иеленуге ұмтылды. Ал халықаралық аренадағы қолдау арқылы Жапония өзінің сыртқы саясатын нығайтып, дипломатиялық қарым-қатынастарында серіктестерінің күшіне сүйенді. Бұл қадам оның жаһандық саясаттағы позициясын мықтандырып, соғыстың алдындағы стратегиялық жоспарларын жүзеге асыруға мүмкіндік берді.

19. Жапон басқыншылығының әлеуметтік-экономикалық зардаптары

Жапон агрессиясы Азияның көптеген аймақтарында, әсіресе Қытайда, бейбіт тұрғындарға ауыр зардаптар әкелді. Осылайша, 35 миллион адам қаза тапты немесе ауыр жағдайда зардап шекті. Бұл мұндай масштабтағы адам шығыны мен әлеуметтік күйзеліс – ұлы адамзат трагедиясы болып есептеледі. Оның сонымен қатар экономикалық дағдарыс пен инфрақұрылымның қирауына себепші болғанын атап өту қажет. Осындай жағдайлар аймақ елдеріне ғана емес, бүкіл әлемге ұзақ әсер етті, қиындықтарды ішкі даму мен халықаралық қарым-қатынастарға ықпал етті.

20. Жапонияның соғысқа дейінгі саясатының тарихи маңызы

1918-1940 жылдар аралығында Жапонияның агрессивті сыртқы саясаты Азия мен әлемнің саяси ағымдарын түбегейлі өзгертті. Бұл кезеңде жапон билігі өзінің экономикалық және әскери қуатын арттыруға бағытталған саясат жүргізіп, әсіресе Қытай мен басқа да көрші елдерге қысым көрсетіп, геосаяси құрылымды күрт өзгертуге себеп болды. Нәтижесінде, Жапонияның бұл әрекеттері жаһандық шиеленістердің дамуында негізгі факторлардың бірі болып, әлемдік геосаяси картадағы балансты жаңаша қалыптастырды.

Дереккөздер

Ермолаева Г.Г. Жапонияның тарихы: ХХ ғасырдағы трансформациялар. – М., 2015.

Климов В.П. Азиядағы ұлттық қозғалыстар мен Жапонияның сыртқы саясаты. – СПб., 2017.

Никольский А.В. Милитаризм және Жапонияның интернационалдық қатынастары. – М., 2019.

Петров С.К. Антикоминтерндік пакт және ХХ ғасырдағы геосаясат. – М., 2014.

История Японии. Т. 2: 1918–1945. – Токио, 2020.

Жаһандық соғыс мұрағаты — 1940 жылғы әскери күштер туралы деректер

Азия Қауіпсіздік Ұйымы — Жапон басқыншылығының салдары туралы статистика

История Второй мировой войны, под ред. И. Зайцева — Берлиндік Үштік пакттың мәні мен тарихы

К. А. Мельников, «Геополитика и военные союзы» — Үштік одақ және оның стратегиясы

Бруно Т. «Азиатский театр Второй мировой войны» — Жапонияның сыртқы саясаты мен соғысқа дейінгі кезеңі