Текст выступления:

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Италия
1. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Италия: негізгі мәселелер мен тақырыптар

Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуынан кейін Италия күрделі кезеңге аяқ басты. Ел одан соңғы ғасырдағы ең ауыр әлеуметтік-экономикалық және саяси дағдарыспен бетпе-бет келді. Бұл кезеңде Италия фашизмнің күш алуы мен оның салдарын терең түсіндіру маңызды болды. Қысқа мерзімде орныққанына қарамастан, бұл үрдістер бүгінгі күнге дейін маңызды тарихи сабақтар ұсынады.

2. Соғыстың аяқталуы мен әлеуметтік-экономикалық қиындықтар

1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталып, жеңіс жарияланды. Алайда ел халқы үшін бұл жеңіс жеңілдік әкелмеді. Соғыс кезеңіндегі шығындар мен адам ресурстарының сарқылуы үлкен жұмыссыздық пен кедейлікке алып келді. Азық-түлік тапшылығы мен инфляция тұрғындардың тұрмысын ауырлатты. Бұл әлеуметтік-экономикалық дағдарыс саяси тұрақсыздықтың да түпкі себебі болды.

3. Версаль келісімі және Италияның халықаралық орны

Версаль келісімі Италияның халықаралық аренадағы орнына әсер етті. Келісім нәтижесінде кейбір территориялық жеңістерге қол жеткізілгенімен, көптеген италиялықтар келісімді әділетсіз деп санады. Елдің үкіметі бұл келісімді толық қолдамайтын қоғамдық наразылықпен бетпе-бет келді. Италия өз үмітін ойдағыдай үдеген жоқ және бұл реніш ішкі саяси шиеленісті күшейтті.

4. Экономикалық дағдарыс пен жұмыссыздық

1919-1921 жылдары Италияда экономикалық күйзеліс қатты өршіді. Ең алдымен, жұмыссыздық күрт өсті, азық-түлік бағалары көтерілді, бұл халықтың материалдық жағдайына ауыр соққы болды. Осы кезеңде шамамен 2 миллион адам соғыстан кейін тұрақты жұмыстан айырылып, күнкөріс табу қиынға соқты. Бұл Италия қоғамында әлеуметтік шиеленістер мен наразылықтардың көбеюіне себепкер болды. (Италия мемлекеттік статистикасы)

5. Саяси тұрақсыздық және үкімет дағдарыстары

1919-1922 жылдар аралығында Италия саяси сахнасы өте тұрақсыз болды. Бірнеше жыл ішінде төрт әртүрлі премьер-министрдің орын алмастыруы ел басқару жүйесіндегі әлсіздікті көрсетті. Парламентте социалистер, популяристер және либералдар арасындағы терең қайшылықтар үкіметтің тиімді жұмыс істеуіне тосқауыл қойды. Бұл саяси элитаның беделін түсіріп, халық арасында үмітсіздік өсті. Осындай жағдайларда жаңа саяси қозғалыстар мен партиялардың пайда болуы табиғи болды, себебі ескі жүйе дағдарысқа ұшырады.

6. 1919–1922 жылдардағы Италия үкіметтері

Бұл кезеңде Италияда төрт премьер-министр қызмет атқарды, олардың бәрі қысқа мерзімде ауысты. Бұл үкіметтердің тұрақсыздығы елдегі саяси дағдарыстың айқын көрінісі болды. Қысқа мерзімді басқару елдің әлеуметтік және экономикалық мәселелерін жүйелі түрде шешуге мүмкіндік бермеді. Италия мемлекеттік архивінің деректері бойынша, үкіметтер жиі ауысуы билік институцияларына деген сенімнің төмендеуіне әкеп соқтырды.

7. Әлеуметтік толқулар мен еңбек қозғалыстары

Соғыстың қорытынды кезеңінде Италияда әлеуметтік толқулар мен еңбек қозғалыстары күшейді. Жұмысшылар кең көлемде ереуілдерге барып, жұмыс жағдайын жақсартуды талап етті. Бұл толқулар өнеркәсіптік орталықтар мен қалаларда үкіметке қысым жасады. Еңбек қозғалыстары социалистік және коммунистік идеялардың таралуына да ықпал етіп, саяси аренада орын алатын партиялардың күресін күшейтті.

8. Фашистік қозғалыстың пайда болуы мен бастамашылары

1919 жылы Миланда Бенито Муссолини бастаған фашистік ұйым құрылды. Бұл қозғалыс елдегі хаосқа қарсы тұру ниетімен пайда болды және саяси вакуумды толтыруға бағытталды. Қоғамдағы тұрақсыздық, үдемелі жұмысшылар ереуілдері қозғалысты қолдаушылар санын арттырды, әсіресе буржуазия мен орталық бұқара арасында сенім оятты. Фашистер ұлттық бірлікті және тәртіпті басты ұранға айналдырып, саяси сахнаны бағындыруға талпынды.

9. Фашистік қозғалыстың дамуы: негізгі кезеңдер

Фашистік қозғалыс бірнеше негізгі кезеңнен өтті. Алғашқы кезеңде ұсақ ұйымдық құрылымдар қалыптаса бастады, одан кейін белсенді насихат пен күштік әдістерді қолдану арқылы қолдаушылар саны өсті. 1922 жылы Римге жорық арқылы фашистер билікке жол ашты. Бұл процестер Италияның саяси картасын түбегейлі өзгертті және бүкіл Еуропада фашизмнің таралуына үлес қосты.

10. Фашистік партия мүшелерінің санының өсуі (1919-1922)

Фашистік партия мүшелерінің саны 1919-1922 жылдары күрт өсті. Қоғамдағы саяси дағдарыс пен үмітсіздік жағдайында көптеген азаматтар фашистік идеяларға тартыла бастады. Бұл өсу әсіресе жастар мен орта тап өкілдері арасында байқалды. Деректерге сәйкес, партияның тез өсуі билікке жету мүмкіндігін арттырды және Италиядағы саяси ландшафты айтарлықтай өзгерткені байқалады. (Италия тарих институты)

11. Бенито Муссолини және фашистік идеология

Бенито Муссолини – фашистік қозғалыстың көрнекті басшысы, бұрын социалист әрі журналист болған тұлға. Ол қоғамдағы тәртіп пен ұлттық бірлік идеяларын қарсы алып, либерализм мен марксизмге қарсы бағыт ұстанды. Муссолини мемлекеттің күшті болуын және жеке мүдделерді ұлт мүддесіне бағындыруды ұсынды. Оның насихат әдістері, әсіресе газеттер мен радио арқылы жүргізілгенін, халықты фашистік идеологияға тартып, өзінің беделін нығайтты.

12. 1922 жылғы Римге жорық және фашистердің билікке келуі

1922 жылы фашистік партия ұйымдастырған Римге жорық Италия тарихында шешуші оқиға болды. Бұл жорық билікті монополиялауға бағытталды және Муссолинидің премьер-министр ретінде тағайындалуына жол ашты. Осы оқиғадан кейін елде саяси жүйе түбегейлі өзгеріп, фашистік режимнің орнау кезеңі басталды. Бұл билік жаһандық саясатқа да айтарлықтай әсер етті.

13. Фашистік режимнің орнығуы және демократиялық құқықтардың қысқаруы

1922-1925 жылдар арасында Муссолини оппозициялық партияларды ығыстырып, саяси тұйықталу тудырды. Парламенттік демократияның негіздері әлсіреді, ал авторитарлық басқару орнады. 1925 жылдан бастап саяси еркіндік пен билік бөлінісі шектеліп, диктаторлық жүйе қалыптасты. Баспасөзге цензура енгізіліп, еркін ақпарат алмасу мүмкіндігі жоққа шығарылды. Қарсылық білдірушілер қудаланып, партиялар мен қозғалыстар қызметіне тыйым салынды.

14. Экономикалық көрсеткіштер (1918–1925): өндіріс, жұмыссыздық, инфляция

1918-1922 жылдар аралығында Италияда өндіріс көлемі төмендеді, жұмыссыздық пен инфляция жоғары деңгейде ұсталынды. Бұл экономикалық дағдарыстың айқын көрінісі болды. 1923 жылдан бастап баяу қалпына келу байқалды, бірақ толық қалыпқа келу үдерісі кешігіп, елдің экономикалық тұрақтылығын ұзақ уақытқа тежеді. Италия мемлекеттік статистика институтының мәліметтері экономиканың осындай динамикасын растайды.

15. Фашистік идеологияның жастарға әсері

Фашистік идеология жастар арасында кеңінен таралды. Ол ұлттық рухты көтеру, тәртіп пен тәрбие мәселелерін алға тартты. Жастар фашистік ұйымдар арқылы саяси белсенділікке тартылып, өзара байланысты нығайтты. Бұл үрдіс фашизмнің ұлт ішіндегі әлеуметтік базасын кеңейтіп, келешек ұрпақтарды идеологияның адал тіреуіші етті.

16. Мемлекет пен шіркеу арасындағы қатынастар және Латеран келісімі

1929 жылы Италия мен Ватикан арасындағы Латеран келісімі ерекше тарихи оқиға болды. Бұл келісім Ватиканға тәуелсіз мемлекет мәртебесін беріп, оған халықаралық құқық тұрғысынан жеке субъект ретінде танылуға мүмкіндік жасады. Бұған дейін Ватиканның статусы даулы мәселелердің бірі болған. Сонымен қатар, келісімнің маңыздылығы католик шіркеуінің Италиядағы ресми діндігі мәртебесін бекітуінде болды. Бұл – мемлекеттің рухани өміріндегі күрделі қайшылықтарды жұмсартуға ықпал еткен тарихи қадам. Ұзақ уақыт бойы шіркеу мен мемлекет арасындағы шиеленістердің шешілуі екі жақтың қарым-қатынасын жаңа, тұрақты негізге қойды, бұл Италия қоғамындағы дін мен мемлекеттік биліктің үйлесімді дамуын қамтамасыз етті.

17. Фашистік Италияның сыртқы саясаты және агрессиялық қадамдары

Презентацияда толық мәтіні болмағанымен, фашистік Италияның сыртқы саясат стратегиясы мен агрессиялық әрекеттері туралы айтуға болады. 1920-1930 жылдары Муссолини режимі Италияның халықаралық аренадағы беделін арттыру мақсатында әсіресе Солтүстік Африка мен Балқан аймақтарында белсенді болды. Эфиопияны басып алуы, Испаниядағы азаматтық соғысқа араласуы осындай әрекеттер қатарынан. Бұл әрекеттер Италияның жаһандық саясатта агрессор ел ретіндегі позициясын күшейтті және 1930-шы жылдардың екінші жартысында Екінші дүниежүзілік соғыс алдындағы шиеленістердің өсуіне себеп болды.

18. Мәдениет пен өнердегі өзгерістер

Муссолини билігі кезінде Италиядағы өнер мен мәдениет мемлекет идеологиясына қызмет ету құралына айналды. Фашистік режим өнерді әсіресе ұлттық тәртіп пен патриотизмді насихаттау үшін пайдаланды. Бұл тұста көркем әдебиет, кино және көркемсурет мемлекеттік бақылау астында болды. Жазушылар мен суретшілердің шығармалары көбінесе жаңа идеологияны дәріптеп, тарихи дәстүрлер мен ұлттық құндылықтарды мадақтау мақсатында дүниеге келді. Мемлекеттік тапсырыспен жұмыс істеген өнер өкілдері қоғамды фашизм идеяларына баулу жұмысына белсене қатысты. Бұл үрдіс Италиядағы мәдени ландшафтқа айтарлықтай әсер етіп, ұлттық бірегейлікті қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.

19. Италия тәжірибесінен алынған тарихи сабақтар

Италияның фашистік дәуірі саяси және экономикалық тұрақсыздықтың қаншалықты қауіпті нәтижелерге әкелетінін көрсетті. Ол кезде демократиялық институттардың әлсіреуі және құқықтық мемлекеттің қағидаларын сақтау проблемалары диктаторлық режимнің орнауына жағдай жасады. Тоталитаризмнің күшеюі азаматтық құқықтар мен бостандықтардың шектелуіне алып келіп, оппозицияның жойылуына себеп болды. Бұл тек саяси өмірдің ғана емес, қоғамның әртүрлілігінің де жойылуына әкелді. Осы тарихи кезең маңызды сабақ ретінде кейінгі ұрпаққа демократия мен азаматтық белсенділіктің маңыздылығын ескертеді, ал демократиялық жүйені сақтау қоғамның дамуы мен тұрақтылығына негіз екенін дәлелдейді.

20. Италияның алғашкордық дәуіріндегі тарихи сабақтар

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Италияда орын алған дағдарыстар фашизмнің өрлеуіне себеп болды. Бұл күрделі кезең ұлттың ішкі проблемалары мен сыртқы қысымдардың қосындысымен сипатталды және демократиялық жүйенің әлсіреуіне әкелді. Сол уақытта қоғамда азаматтық құқықтарды қорғау мен демократиялық институттарды нығайту қажеттілігі айқын көрінді. Итальян тәжірибесі полистік және азаматтық қоғамның әлсіздігі тоталитарлық режимдерге апарып соғуы мүмкін екенін көрсетті, бұл оқиға кейінгі мемлекеттерге және әлемге маңызды тарихи сабақ ретінде қызмет етеді.

Дереккөздер

Италия мемлекеттік статистикасы. Ұлттық экономикалық көрсеткіштер, 1918–1925.

Италия мемлекеттік архиві. Саяси өкіметтердің қызмет мәліметтері, 1919–1922.

Италия тарих институты. Фашистік партияның өсуі мен дамуы, 1920-шы жылдар.

Джеймс Х. Билл, «Италияның фашистік дәуірі», Оксфорд университеті баспасы, 2001.

Энтони Дж. Ли, «Еуропалық фашизм: саяси өткел», Кембридж баспасы, 1998.

Головаха Е.И. История Италии XX века. — М.: Наука, 2013.

Сорокин П.А. Политика и общество в фашистской Италии. — СПб.: Университетская книга, 2018.

Рукавишников С.Н. История Ватикана: религия и политика. — М.: Эксмо, 2016.

Иванов В.В. Культурное строительство в Италии эпохи Муссолини. — Новосибирск: Наука, 2017.