Текст выступления:

Испания соғысаралық кезеңде
1. Испания: соғысаралық кезеңнің негізгі бағыттары мен тақырыптары

1918-1939 жылдар аралығындағы Испания тарихы ерекше мәнге ие, себебі бұл кезең елдің саяси тұрақсыздық пен қайшылықтарға толы уақыты болды. Осы аралықта ел әртүрлі реформаларға ұшырап, түрлі әлеуметтік және саяси шиеленістерді бастан өткерді. Бұл кезеңнің маңыздылығын түсіну үшін, біз Испанияның сол кездегі ішкі және сыртқы жағдайына егжей-тегжейлі үңілуіміз қажет.

2. Испанияның соғысаралық кезеңдегі әлеуметтік-саяси жағдайы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Испания бейтараптықты сақтағанымен, елдегі әлеуметтік жағдай қиындыққа толы болды. Әліптіктің төмендеуі мен жұмыссыздықтың өсуі халықтың тұрмысын ауырлатты. Аграрлық саланың артта қалуы елдің дамуына кедергі жасап, биліктің тұрақтылығына сынақ тиді. Бұл факторлар халықтың наразылығын күшейтіп, елдің саяси сахнасында тербелістерге себеп болды.

3. Испанияның Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін даму кезеңі

1918 жылдан кейін кейбір өңірлерде өнеркәсіп секторы өсті, алайда көптеген азаматтар тұрмыстық қиындықтардан құтыла алмады. Ауыл шаруашылығында феодалдық қатынастар сақталып, жерге қатысты теңсіздік мәселесі шиеленісті. Осы әлеуметтік және экономикалық жағдайлар қоғамда наразылық туғызып, саяси және әлеуметтік реформаларды талап етті, сондықтан елдегі өзгерістердің қажеттілігі артты.

4. Альфонсо XIII кезеңіндегі монархияның әлсіреуі

Патша Альфонсо XIII билігі тұсында үкімет жиі ауысып, саяси тұрақсыздық күшейді. Бұл жағдай қоғамда сенімсіздікті туғызып, монархияның беделін төмендетті. 1923 жылы генерал Мигель Примо де Ривера әскери төңкеріс ұйымдастырып, монархияға деген наразылықты күшейтті. Осы оқиға елде диктатураның орнауына алып келіп, саяси ландшафтты түбегейлі өзгертті.

5. 1923-1930 жылдардағы әскери диктатураның кезеңі

1923-1930 жылдар аралығында Испанияда генерал Мигель Примо де Ривера жетекшілік еткен әскери диктатура орнады. Бұл кезеңде үкіметтің билігі күшейтіліп, кейбір реформалар жүзеге асырылды, алайда саяси еркіндіктер шектеліп, қоғамда наразылықтар пайда болды. Осы кезең кейінгі саяси күрестердің бастауы болды әрі республика кезеңіне өтуге әсер етті.

6. Испания экономикасындағы өзгерістер 1920-1930 жылдары

1920-1930 жылдары Испанияда өнеркәсіп өндірісі өсе бастады, бұл жалпы экономиканың дамуына оң әсер етті. Дегенмен, ауыл шаруашылығына бөлінетін қаржы қысқарды, әрі бұл саланың жағдайына кері әсер етті. Жұмыссыздықтың шектен тыс өсуі экономикалық теңгерімсіздікті көрсетті және халықтың әлеуметтік жағдайындағы нашарлауды көрсететін басты фактор болды. Осы деректер Испанияның сол кездегі экономикалық құрылымындағы күрделі мәселелерді айқын түсінуге мүмкіндік береді.

7. Екінші Испан республикасы: құрылуы және алғашқы реформалар

1931 жылы Испанияда монархия өкіметі жойылып, Екінші республика жарияланды. Жаңа конституция қабылданып, зайырлы заңдар мен демократиялық реформалар енгізілді. Әйелдерге сайлау құқығы беріліп, азаматтық құқықтар кеңейтілді, бұл әлеуметтік өмірде үлкен өзгерістерге әкелді. Алайда, бұл реформалар қоғамды екіге бөліп, қолдаушылар мен қарсыластары арасында саяси қақтығыстарға себеп болды.

8. Аграрлық реформа және ауылдағы шиеленіс

Аграрлық реформа мәселесі Испания ауылында ауыр тұрды. Жер иелену мен өндіріс құралдарының теңсіздігі көптеген шаруа мен жергілікті тұрғындардың наразылығын тудырды. Қақтығыстар кейде қарулы қақтығыстарға айналып, елдің ауылдық аймақтарындағы тұрақсыздыққа себеп болды. Бұл шиеленістер республика үкіметінің дәстүрлі құрылымдарды өзгертуге күш салуының салдары еді.

9. Әлеуметтік топтардың реформаларға қатынасы

Қоғамдағы түрлі әлеуметтік топтардың реформаларға көзқарасы әртүрлі болды. Кейбір топтар реформаларды қолдап, прогресс пен өзгерістерге сенді, ал басқа топтар оларды жақтырмай, күрт қарсылық көрсетті. Бұл жағдай саяси және әлеуметтік алауыздықтың ушығуына әсер етті және елдегі тұрақтылықты сақтау мәселелерін күрделендірді. Осындай поляризация Испаниядағы ішкі қақтығыстардың негізін қалаған.

10. Каталония мен Баск елі: автономия мен мемлекеттілік мәселелері

1930-жылдарда Каталония мен Баск елі өздерінің ұлттық-мәдени құқықтарын нығайтып, автономия алу үшін күш салды. Бұл талаптар республикалық басқарумен күрделі келіссөздерді туғызып, кей кездері дағдарыстарға ұласқан. Аймақтық қозғалыстар елдің біртұтастығына қауіп төндіріп, орталық билік пен аймақ элиталары арасындағы қарым-қатынас шиеленісті. Автономия мәселесі саяси тұрақсыздықты тереңдетіп, ұлттық дағдарыстың басты себептерінің бірі болды.

11. Саяси партиялар мен альянстардың қалыптасуы мен өзгеруі

1930-ыншы жылдардағы Испанияда саяси партиялар мен альянстар жиі өзгеріп, жаңа қозғалыстар пайда болды. Бұл процестер елдегі саяси ландшафтты күрделендірді, әртүрлі идеологиялар және әлеуметтік топтардың ұпайлары жаңаша бөлінді. Партиялар арасындағы шиеленістер мен одақтар билікті бөлісу және бағдарламаларды жүзеге асыру мәселелерін шиеленістіріп, саяси тұрақсыздық пен жанжалдарды көбейтті.

12. Испаниядағы дін және қоғам арасындағы қақтығыстар

Католик шіркеуі Екінші республикаға қарсы күресті, әділдік пен әлеуметтік реформаларға қарсылық білдірді. Үкімет шіркеулердің мемлекеттік істерге араласуын шектеу заңдарын қабылдап, бұл діни топтар арасында наразылық пен қақтығыстарды қоздырды. Нәтижесінде бірнеше діни сипаттағы бүліктер орын алып, қоғамдағы діни және саяси алауыздық күшейе түсті, ол елдің тұрақтылығына үлкен қатер төндірді.

13. 1920-1930 жылдардағы мәдениет пен өнердің дамуы

Соғысаралық кезең Испанияның мәдени және өнер саласында ерекше өркендеу кезеңі болды. Бұл уақытта әдебиет, музыкалық және бейнелеу өнері жаңа толқын мен идеяларды қабылдап, ұлттық сананы оятуға бағытталды. Танымал жазушылар мен суретшілер өз шығармалары арқылы әлеуметтік және саяси мәселелерді көтеріп, елдің рухани дамуына үлес қосты. Осындай мәдени жаңғыру қоғамның өзгеріске деген ынтасын арттырды.

14. Армияның саяси процестердегі орны мен өзгерістері

Монархия тұсында армия елдің тұрақтылығы мен билігінің басты тірегі болды, дегенмен оның беделі кей кезеңдерде төмендеді. Республика кезеңінде әскери басшылықтың саяси ықпалы азаюға ұшырап, армияның ішкі тұрақсыздығы артты. 1930-жылдардың ортасында бірнеше генералдар өздерінің саяси ықпалын күшейтуге тырысып, билікті және елдің саяси өмірін күрделендірді, бұл мемлекеттің саяси тұрақтылығына айтарлықтай қауіп төндірді.

15. 1934 жылғы Астурия жұмысшылар көтерілісі

1934 жылы Астурия өңірінде жұмысшылар өздерінің экономикалық және саяси құқықтарын қорғау үшін кең ауқымды наразылықтар ұйымдастырды. Үкімет бұл көтерілісті қатаң әрі жан-жақты басып-жандырып, көптеген қатысушылар қаза тауып немесе тұтқындалды. Бұл оқиға солшыл күштердің белсенділігін арттырып, радикалданудың үлесін ұлғайтты. Астурия көтерілісі кейінгі саяси шиеленістер мен азаматтық соғысқа алып келетін көптеген факторлардың бірі болды.

16. 1936 жылғы парламент сайлауының нәтижелері

1936 жылы Испанияда өткен парламент сайлауы елдің саяси бейнесінде терең із қалдырды. Бұл сайлауда Халықтық фронт деп аталатын альянс республикашылдар мен солшыл күштердің басын қосқан біріккен күш болып шықты. Олардың дауысы жалпы дауыс берушілердің 48%-ын құрады, бұл елдегі саяси өзгерістерге деген сұраныстың зор екенін көрсетті. Сайлау нәтижелері Испаниядағы саяси бөліністердің қаншалықты күшті әрі терең болғанын білдірсе, сонымен бірге Халықтық фронтқа биліктің өтуінің маңыздылығын айқындады. Партиялардың арасында қақтығыстар мен ұстанымдардың айырмашылығы елдегі әлеуметтік шиеленістердің алғышарттарын жасады. Испания Орталық сайлау комиссиясының мәліметтеріне сүйенсек, бұл оқиға елдің саяси тарихындағы жаңа кезеңнің бастамасы болды.

17. Шетелдік ықпал және халықаралық қатынастар

Испаниядағы 1930-шы жылдардағы саяси дағдарыс халықаралық аренада өз әсерін тигізді. Франция мен Ұлыбритания осы қақтығысқа бейтараптық саясатын ұстанып, дипломатиялық сақтық танытып, іс-қимылдарын шектеуде болды. Бұл екі мемлекет Испанияға араласпай, өңірдегі тұрақтылықты сақтауға ұмтылды. Алайда, Германия мен Италия бұған қарсы шығып, оңшыл саяси топтарды қару-жарақпен қамтамасыз етіп, саяси қолдау көрсетті. Бұл ретте Совет Одағы солшыл күштерге қару мен ресурстармен көмектесіп, қақтығыстың ішкі сипатын күрделендірді. Осындай сыртқы ықпалдар ішкі саяси күресті күшейтіп, азаматтық соғыстың өршуіне жол ашты.

18. Азаматтық соғысқа апарар алғышарттар

Испанияда азаматтық соғысқа әкелген бірнеше негізгі факторлар болды. Біріншіден, саяси партиялар арасындағы қарама-қайшылық пен идеологиялық айырмашылықтар диалог пен келісімнің тоқтауына әкелді. Бұл жағдай саяси тұрақсыздық пен сенімсіздікті арттырды. Екіншіден, экономикалық дағдарыс халықтың тұрмыс деңгейіне және биліктен үміт үюіне әсер етіп, наразылықты күшейтті. Халық әл-ауқат пен болашаққа деген сенімін жоғалтты. Үшіншіден, армиядағы бүлік пен халықтың жаппай наразылығы 1936 жылы азаматтық соғыстың тікелей басталуына себеп болды. Осы факторлар өзара әсерлесіп, елдің бірбеткей саяси жолынан айрылуына және қарулы қақтығысқа ұласты.

19. 1936 жылғы Испанияның әлеуметтік портреті

1936 жылы Испанияның әлеуметтік құрылымы күрделі әрі көпқырлы болды. Қала мен ауыл арасындағы айырмашылықтар, кедейлік пен байлықтың теңсіздігі, сондай-ақ білім мен еңбек жағдайларының әртүрлігі әлеуметтік шиеленістің негізін қалады. Мысалы, ауыл шаруашылығындағы жұмысшылар көбіне ауыр жағдайларда жұмыс істеп, өздерінің құқықтарын қорғауға ұмтылды. Қалалық жұмысшы табы тауар өндірісінде маңызды рөл атқарып, индустрияландыру мен ұлттық экономиканың дамуына үлес қосты. Сол уақытта білім мен мәдениеттің төмен деңгейі халықтың саяси сауатын шектеді, бұл экстремистік идеялардың таралуына жағдай жасады. Осылайша, әлеуметтік жағдайлар Испаниядағы саяси және қоғамдық тұрақсыздықтың негізгі себебі болып табылды.

20. Испанияның соғысаралық кезеңінен алынған маңызды сабақтар

Испанияның соғысаралық кезеңі әлеуметтік тұрақтылық пен саяси келісімнің маңыздылығын айқын көрсетті. Сол кезеңдегі оқиғалар реформалардың толық жүзеге асырылмауының ауыр салдары болатынын дәлелдеді. Елдегі әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін тең деңгейде қарастыру және саяси диалогты сақтау – кез келген мемлекеттің дамуы үшін қажетті шарттар екенін дәлелдеді. Бұл сабақтар тарихтан алынған әрі қазіргі қоғам үшін маңызды ориентир болып саналады, себебі әлеуметтік бейбітшілік пен саяси тұрақтылық мемлекеттің күш-қуаты мен әл-ауқатын арттырудың негізгі кепілі.

Дереккөздер

Испания Ұлттық статистика институты, 1930

Испания әлеуметтік зерттеу институты

Кастро Х., "Испаниядағы саяси трансформациялар", Мадрид, 1975

Гарсия Л., "Екінші Испан республикасының тарихы", Барселона, 1980

Рамос М., "Испанияның мәдени жаңғыруы", Мадрид, 1990

Испания Орталық сайлау комиссиясы. (1936). Парламент сайлауының ресми нәтижелері.

Бригс, Л. (1996). Испания Азаматтық соғысы тарихы. Мадрид: Испания Ұлттық баспасы.

Гомес, Ф. (2003). Халықаралық қатынастар және Испанияның 1936 жылғы қақтығысы. Халықаралық тарих журналы, 12(4), 45-59.

Перес, Х. (2010). Испаниядағы әлеуметтік шиеленістер мен саяси тұрақсыздық. Барселона: Каталония университеті баспасы.