Текст выступления:

Керемет күмбез
1. Керемет күмбезге шолу және негізгі тақырыптар

Күмбез – ғимараттарға ерекше сұлулық пен биіктік баяндайтын сәулет өнерінің таңғажайып элементі. Оның пішіні мен құрылымы адамдардың көзқарасын баурап, құрылымды тек қана қорғап қоймай, сондай-ақ, рухани мағына мен сәндік эстетиканы береді.

2. Күмбез: ежелгі заманнан қазіргі күнге дейін

Күмбездің тамыры ғасырлар бойы Месопотамияның ежелгі қала-мәдениеттерінен бастау алады, одан кейін Египет пен Парсы елдерінде де кеңінен таралды. Бұл элемент ғасырлар бойы айырылған емес, керісінше, әр заманда өз елі мен мәдениетіне сәйкес жаңарып, Қазақстанның ұлттық сәулетінде маңызды орын алды. Күмбезді пайдалану – адамзаттың ең алғашқы сәулеттік ермегінің бірі, әрі ол уақыт өткен сайын өз маңызын жоғалтпай, жаңа форма мен мазмұнға байытылды.

3. Күмбездің құрылымы және ерекшеліктері

Күмбездің әдетте дөңгелек немесе сопақша пішіні бар және оның жоғарғы бөлігі жұмырланып, ерекше әсемдік береді. Бұл пішін ғимараттың беріктігін қамтамасыз етіп, сонымен қатар, ішке түсетін жарық пен дыбыстың таралуына оңтайлы жағдай жасайды. Әдетте күмбездер мықты кірпіш, тас немесе кейде металлдан жасалады, бұл оның ұзақ кезеңге төтеп беруіне септігін тигізеді. Ішіндегі ерекше пішінді дизайн сәуленің және дыбыстың үйлесімді таралуына мүмкіндік беріп, ғимаратқа кеңістік пен тыныштық сезімін сыйлайды.

4. Күмбез қай ғимараттарда қолданылады?

Күмбез көбінесе діни және мемлекеттік ғимараттардың міндетті элементі ретінде қызмет етеді. Мешіттерде олардың рухани орта мен қасиеттілік символы ретінде ерекше орны бар, ал сарайлар мен кесенелерде – мәртебесі мен салтанатын арттырады. Сонымен қатар, мәдени және тарихи орындарда күмбездер архитектуралық бірегейлік пен тарихи маңыздылықтың көрінісі болып табылады. Мұражайлар сияқты мәдени мекемелерде олар тарихи дәуірлердің сәулеттік шыңдалуын көрсетеді, ал әр мәдениет өзіне тән ерекше күмбез үлгілерімен айрықшаындайды.

5. Қазақстандағы әйгілі күмбездер

Қазақстанның әртүлі аймақтарында керемет күмбезді ғимараттар кездеседі. Мысалы, Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің күмбезі өзінің ерекше биіктігімен және сәндік оюларының үйлесімімен көз тартады, ол ұлттық сәулет өнерінің асыл мұраларының бірі саналады. Алматыдағы орталық мешіттің пиязша күмбезі классикалық дәстүрлер мен заманауи техниканың үйлесімінен туған. Сол сияқты, Астана қаласындағы мемлекет сарайында жартылай шар тәрізді күмбез құрылысқа тұтастай монументальды көрініс беріп, еліміздің өркендеуін бейнелейді.

6. Күмбездің түрлері

Күмбездің екі негізгі түрін атап өтуге болады. Біріншісі – пиязша күмбез, ол өзінің сүйірленген жоғарғы бөлігі арқылы мұсылман сәулетінде жиі кездеседі және ғимаратқа жеңіл әрі ұшқыр көрініс сыйлайды. Екіншісі – жартылай шар тәрізді күмбез, классикалық үлгі болып саналып, әсіресе Рим мен византиялық сәулет өнерінде кеңінен қолданылады. Бұл құрылыс түрі тұрақтылық пен салтанаттылықты бейнелейді.

7. Күмбез жасауға қолданылатын материалдар

Күмбезді салуда дәстүрлі материалдардың бірі кірпіш, тас және ағаш, олар беріктігімен ерекшеленеді және ұзақ мерзімділікке бағытталған. Бұлар көбінесе тарихи ғимараттарда қолданылады. Қазіргі уақытта инновациялық материалдар, оның ішінде бетон, металл және арнайы керамика пайдаланылады. Сонымен қатар, сәндік элементтер ретінде алтын мен күміс жалатылған бөліктермен безендірілген күмбездер ерекше көз тартып, сәулет өнеріне жаңа леп әкеледі.

8. Сәулет өнеріндегі күмбездің рөлі

Күмбез сәулет өнерінің символы ретінде оның функционалдығынан тыс, рухани және эстетикалық мағынаға ие. Мысалы, мешіттер мен мемлекеттік нысандарда ол халықтың бірлігін, берекелі болмысын білдіреді. Арт-шығармашылықтар мен сәулетшілер күмбезді стильдік элемент ретінде пайдаланып, ғимаратқа биік рух пен көркемдік бейнелеу береді. Бұл өз кезегінде архитектура мен мәдениет арасындағы терең байланысты көрсетеді.

9. Күмбез ішіндегі дыбыс пен жарық

Күмбездің ішіндегі акустика ерекше – дыбыс мұнда әуенді, әрі жаңғыратып шығып, тыңдаушыға ерекше сезім сыйлайды. Бұл қасиет музыкалық кездесулер мен діни рәсімдер үшін ерекше атмосфера жасайды. Сонымен қатар, күмбездің жарық терезелері арқылы түсетін табиғи жарық ғимарат ішін жылы және ашық етеді, бұл тұрғындар мен келушілердің көңіл-күйін көтереді.

10. Дүние жүзіндегі танымал күмбездер

Әлемнің әр түрлі елдерінде өзіне тән ерекше күмбез үлгілері бар. Мысалы, Италиядағы Пантheon күмбезі өзінің 2000 жылдық тарихымен және керемет инженерлік шешімімен танымал. Түркиядағы Айя Софияның жарты шар тәрізді күмбезі Византия мәдениетінің нышаны ретінде әлемге әйгілі. Сонымен қатар, Үндістандағы Тәж-Махалдың күмбезі әлемнің керемет сәулет ескерткіштерінің бірі саналады, оның нәзік оюлары мен алтынмен жабылған бөліктері әсіресе көзге түседі.

11. Күмбездегі әшекейлер мен оюлар

Күмбездің ішкі және сыртқы беттерін безендіру кезінде қазақы және шығыс өрнектері кеңінен қолданылады. Бұл оюлар ғимараттың рухани маңызын арттырып, ұлттық мәдениетті насихаттайды. Сонымен қатар, кейбір күмбездердің сыртын түрлі түсті мозаика мен сәнді жазулар көмкеріп, сәулетті әрі сән-салтанатты етеді. Мұндай декорациялар сәулет өнерін байытып, ғимаратқа ерекше даралықпен есте қалатын көрініс береді.

12. Қызықты деректер: ғажап күмбездер

Айтулы Пантеонның күмбезінің қасбеті 43,3 метр диаметрге жетеді, бұл оның әлемдегі ең үлкен күмбездердің бірі екенін айғақтайды. Оның мықты әрі әсем пішіні сәулет тарихындағы таңғажайып үлгілердің қатарында. Сондай-ақ, Қазақстандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің күмбезі биік әрі салтанатты халыққа мәлім, еліміздің архитектуралық мақтанышы. Кей күмбездер алтынмен қапталған, бұл сол ғимараттарды күн сәулесінде айрықша жарықтандырып, ерекше көз тартады.

13. Күмбездің мағынасы мен рәмізі

Күмбез аспан мен кеңдіктің көрінісі ретінде қаралады, ол еркіндік пен шексіздік сезімін шақырады. Бұл бейне ғимаратқа терең рухани мағына қосып, адамның ой-санасын кеңейтеді. Сонымен бірге, күмбез қоғамда қорғаныс пен қонақжайлылықтың белгісі ретінде түсіндіріледі. Бұл құрылымдар адамдарға қауіпсіздік сезімін бере отырып, халықты біріктіруші нышанға айналады.

14. Күмбездің қазіргі заманғы сәулеттегі орны

Бүгінде күмбездер тек діни ғимараттарда ғана емес, спорт залдары, театрлар мен мәдени орталықтарда да кеңінен қолданылады. Олар ғимаратқа кеңістік пен жаңа эстетикалық мән береді. Сонымен қатар, заманауи технологиялар арқасында ерекше пішінді және инновациялық күмбез жобалары жасалып, сәулет өнеріне жаңа жылулықпен әрі динамизммен толықтырылуда.

15. Күмбез туралы халық аңыздары

Күмбезге қатысты халық аңыздары ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жетіп келеді. Бір әңгімеде күмбез аспан мен Жер арасындағы көпір саналып, адамдар мен Құдай арасындағы байланысты білдіреді. Басқа да аңыздарда күмбез – батылдық пен даналықтың символы ретінде суреттеліп, оның ғимараттарды қорғап, жақсы ниеттерді тартатыны айтылады. Осы легендалардың барлығы күмбездің ғана емес, олардың мәдени, рухани маңызын ашады.

16. Күмбез тұрғызудың қиындығы мен қызығы

Күмбез салу – баршасына көрінісі таңғаларлық өнер туындысы ғана емес, инженерлік есептеуді қажет ететін күрделі жұмыс. Күмбездің дұрыс жобалануы мен салынуы оның мықтылығына, қауіпсіздігіне тікелей әсер етеді. Бұл процесс кезінде суретшілердің шығармашылығы мен инженерлердің нақты санағы бірге үйлесімді түрде қызмет етеді. Қате жіберілсе, бүкіл құрылымның тұтастығына қауіп төнуі мүмкін, сондықтан мұнда барлығы өте мұқият әрі кәсіби түрде орындалады. Сонымен қатар, күмбездің құрылымын жасау қолөнердің ерекше бір түрі болып табылады. Оның күрделі, қисық формаларын қалыптастыру шеберлікті ғана емес, математикалық білім мен шығармашылықты ұштастыратын күрделі әрі қызықты тәжірибе болып табылады. Қазақтың дәстүрлі сәулет өнерінде де ерекше орын алған күмбездің биіктігі мен көркем формалары ежелден халықтың рухани әлемін бейнелерімен астастырады.

17. Балаларға арналған күмбез жасау ойыны

Балаларға арналған оқу процесін қызықты әрі танымды ету мақсатында арнайы ойындар ұйымдастырылады. Бірінші кезеңде, мысалы, үшінші сынып оқушылары қағаз, пластилин және жабысқақ лента сияқты қарапайым, қол жетімді материалдар арқылы өз күмбездерінің макеттерін жасап, қолмен жылдам әрі қызықты жұмыс істеуді үйренеді. Осы кезеңде балалардың шығармашылығы мен қиялы дамиды. Екінші кезеңде жасалған бұл жұмыстар мектепте немесе арнайы көрмеде көрсетіліп, балалар өз еңбектерін басқаларға көрсетеді, бұл олардың өзін-өзі бағалауын арттырып, өздері жасаған нәрсеге сенімін нығайтады. Осындай тәжірибе балалар үшін ойыннан сабаққа өтудің тиімді әдісі болып табылады, әрі жас ұрпаққа сәулет өнерінің негізгі ұғымдарын түсінуге көмектеседі.

18. Күмбездерді сақтау және қорғау

Ежелгі күмбезді құрылымдар – біздің мәдени мұрамыздың аса бағалы элементтері екенін білуіміз керек. Олар уақыт өте келе ауа райының, климаттық өзгерістердің, адамның әрекеттерінің әсерінен тозады. Сондықтан, тарихи күмбездерді сақтау – ерекше қамқорлық пен жүйелі шараларды талап етеді. Мысалы, оларды тұрақты жөндеу, тазарту, құрылыстардың іргетасын нығайту жұмыстарын жүргізу маңызды. Бұл жұмыстар келешек ұрпақтарға ежелгі сәулеттің шынайы сұлулығын жеткізуге мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан, мемлекеттік деңгейде күмбездерді қорғау ісінде реставрация жұмыстары ұйымдастырылады. Реставрация кезінде ерекше назар күмбездердің түпкілікті көрінісін сақтау мен олардың бастапқы құрылымдық тұтастығын қамтамасыз етуге аударылады. Бұл іс-шаралар тарихи ескерткіштерді жаңғыртып, оларды заман талабына сай келтіруге мүмкіндік береді.

19. Күмбездің болашағы мен жаңа түрлері

Бүгінгі күні жаңа технологиялар мен заманауи материалдардың арқасында күмбездерді салудың көркем және функционалдық мүмкіндіктері бұрын-соңды болмаған деңгейге көтерілді. Олардың көмегімен ғимараттарда жаңа стильдегі дизайндар мен ерекше биіктіктер пайда болып, сәулет өнері жаңаша тыныс алды. Бұл үрдіс сәулетшілерге шығармашылық еркіндік пен техникалық мүмкіндіктерді кеңейтуге септігін тигізеді. Болашақта күмбездердің пішіні фантастикалық болып, ғимараттардың сәулеттік көркемдігін айтарлықтай арттыра алады. Мұндай инновациялардың арқасында сәулет құрылыс өнері бұрынғыдан да әдемі, ерекше және заманауи болады. Осылайша, күмбездер архитектураға жаңа әсемдік пен символдық мән қосып, болашақ ұрпақтарды да тәнті ете түседі.

20. Қорытынды: Күмбездің таңғажайып әлемі

Күмбездер – әлемнің мәдени және сәулет өнерінің ерекше құндылығы. Олар тарих бойы өзгермей, өзінің көркемдігі мен маңыздылығын сақтап келеді. Әр күмбез өзінің ұрпақтар арасындағы жалғастығы мен ұлы дәстүрлерін айқындап, бізді өткен заманмен байланыстырады. Олардың керемет формалары, инженерлік шешімдері және эстетикалық сұлулығы болашақта да адам баласын таңдандырып, шабыттандыруға арналған сиқырлы дүние болып қала бермек.

Дереккөздер

Нұртазин С.А. Қазақстандағы ислам сәулет өнері. — Алматы: Дәулет, 2015.

Исламова Г.Ә. Ежелгі дәуір сәулеті және қазіргі заманғы тенденциялар. — Астана: Ғылым, 2018.

Қуанышбаев Б.Ә. Сәулет өнерінің тарихы. — Алматы: ҚазҰУ, 2020.

Петров В.В. Связь архитектуры и культуры в истории человечества. — Москва: Наука, 2017.

Хакимжанова Ж.Е. Қазақ ұлттық сәулетіндегі күмбездердің рөлі. — ҚазЖТУ, 2022.

Иванов А.А. История архитектуры: Учебник. – М.: Высшая школа, 2015.

Петров В.В. Технологии строительства сводов и куполов. – СПб.: Стройиздат, 2017.

Смирнова Н.Г. Реставрация памятников архитектуры. – Новосибирск: Наука, 2018.

Кузнецов М.И. Современные материалы и технологии в архитектуре. – М.: Стройтехиздат, 2020.

Жұмабеков С. Қазақтың дәстүрлі сәулет өнері, – Алматы: Ғылым, 2019.