Текст выступления:

Алтын мүйізді киік (ертегі)
1. Ертегі әлеміне саяхат: Алтын мүйізді киік

Қазақ халқының бай ауыз әдебиетінің бір бөлшегі — "Алтын мүйізді киік" ертегісі. Бұл туынды тек бір ғана оқиғаны баяндап қоймай, достық пен табиғат арасындағы ерекше байланысты тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Қазақ даласының кең даласын елестетіп, ертегінің әсем ғажайып әлеміне сапар шегейік.

2. Ертегінің пайда болуы мен маңызы

Жүздеген жылдар бойы халықтың аузынан аузға жеткен "Алтын мүйізді киік" ертегісі табиғатқа деген үлкен құрметтің және адамгершілік құндылықтардың бейнесі. Қазақ даласының жазиралығын, оның бай флорасы мен фаунасын танытатын бұл әңгіме, адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдіктің маңыздылығын көрсетеді. Ертегілер – ұрпақтан-ұрпаққа берілетін құндылықтар мен дәстүрлерді сақтаудың айнасы.

3. Басты кейіпкер – киік

Киік – қазақ даласының жарқын бейнеcі әрі тазалық пен күш-қуаттың символы ретінде қадірленеді. Оның алтын түсті мүйізі — ерекше сыйлық, табиғаттың сиқыры ретінде көрінеді. Бұл мүйіз киіктің маңыздылығын арттырып, оның табиғаттағы орнын ерекше көрсетеді. Қазақтар киікті зор құрметпен еске алып, оның бейнесін халық аңыздарында жиі қолданған.

4. Аңшының кейіпі
Аңшы — бұл ертегіде пайдакүнемдік пен өз мүддесін алдыңғы орынға қоятын адамның бейнесі. Ол киікті ұстау арқылы пайдаға кенелгісі келеді, сондықтан оның әрекеттері теріс кейіпкер ретінде суреттеледі.
Оның табиғатқа зиян келтіруі әділеттілік пен мейірімділік қағидаларына қарсы тұрады. Аңшының әрекеттері оқиғаның шиеленісін күшейтіп, басты образдардың қақтығысын ашады.
5. Балалардың ертегідегі әрекеттері

Бұл ертегіде балалар достық пен бірлік арқылы үлкен қиындықтарды жеңуге тырысады. Олардың әрқайсысы киікті қорғау үшін жан-жақты әрекет жасап, мейірімділік пен жауапкершіліктің үлгісін көрсетеді. Балалардың батылдығы мен ынтымағы ертегі сюжетінің негізгі тірегі болып табылады.

6. Киіктің алтын мүйізі

Мүйіздің ерекшелігі мен мағынасы Киіктің алтын мүйізі – оның табиғаттағы өзіндік даралығын білдіреді. Бұл алтын түсті мүйіз табиғаттың ерекше сиқырлы қуатын түсіндіреді.

Алтын мүйіздің символдық рөлі Бұл ерекше мүйіз адалдық пен тазалықтың белгісі болып табылады. Тек таза жүректі, жақсы ниетті адамдарға ғана көрініп, олардың сенімін бекіте түседі.

7. Дала мен табиғат көріністері

Қазақ даласының кең жазиралығын және оның табиғи сұлулығын сипаттайтын бұл ертегі әртүрлі ғажайып көріністерге толы. Көк аспандағы бүркіттің ұшуы, даланың шөбі мен гүлдерінің иісі, желдің сыбдыры – барлығы оқиғаның эмоционалды фонын жасайды. Табиғаттың әсемдігі және оның өмірмен тығыз байланысы ертегіге ерекше рухани тереңдік береді.

8. Достық пен қайырымдылықтың маңызы

Ертегідегі балалар бір-біріне жан-жақты қолдау көрсетіп, қиындықтарды бірге жеңеді. Олардың достық пен қайырымдылығы оқырманға үлкен өмірлік сабақ береді. Бұл қасиеттер жастарға өмірдің маңызды құндылықтары туралы түсінік қалыптастырады және достықтың адамдар өміріндегі рөлін айқын ашады.

9. Жақсылық пен жамандықтың күресі
Аңшы мен балалар арасындағы қақтығыс — ол жақсы мен жаманның мәңгілік күресін бейнелейді. Балалар мен киік жақсылық пен адалдықтың символы ретінде бейнеленеді.
Оқиғаның соңында жақсылық жеңіп шығады. Бұл балаларға әділдік пен мейірімділіктің маңызын үйрететін үлкен моральдік сабақ болып табылады.
10. Киікке қауіп төнген сәт

Аңшы киікті қуалап, оның қорқынышын күшейтеді. Киік жалғыз қалғанда абыржып, жағдай шиеленісіп, дау туындайды.

Балалардың аяушылығы мен қолдауы Балалар киікке мейіріммен қарап, оны қорғау үшін шұғыл әрекет етеді. Олардың жанашырлығы мен ынтымақтастығы ертегінің негізгі жүрегі болып табылады.

11. Балалардың ерлік әрекеті

Балалар ерлік пен батылдықтың нақты үлгісін көрсетті. Олар киікті аңшымен қақтығыс кезінде қорғап, бір-біріне сенімі мен көмегін көрсетті. Бұл әрекеттер достықтың және әділдіктің күші туралы оқырмандарға әсерлі хабар береді.

12. Киіктің сиқырлы күштері

Алтын мүйізді киік ауыл халқына бейбітшілік пен береке әкеледі. Оның ерекше қасиеттері табиғат пен адам арасындағы байланысты күшейтіп, жұрттың жүрегіне шаттық пен қуаныш сыйлайды.

Киіктің сиқырлы күші Бұл күш ауылдағы қиындықтарды жеңуге көмектеседі, адамдарға үміт пен сенім береді.

13. Ертегіде кездесетін басқа жануарлар
Түлкі – пысық әрі тапқыр кейіпкер. Ол қиын жағдайларда шешім табуға көмектеседі және өзінің әзілқой мінезімен ертегінің көңіл-күйін көтереді.
Қоян мен қарға – ерекше орынды иеленеді. Қоян шапшаң, ал қарға зерек әрі байқағыш. Бұл жануарлар ертегінің бай атмосферасын құрап, балалардың қызығушылығын арттырады.
14. Оқиғаның шешуші сәті

Аңшы киікті ұстауға тырысқанымен, өз мақсатына жете алмай қалады. Киік қауіпсіз қалып, ертегінің жас кейіпкерлері жеңіске жетеді.

Балалардың ынтымағы мен әділдік жеңіске жетеді Олардың бір-біріне деген сенімі әділдік орнатуға септігін тигізеді. Бұл қазақ ертегілеріндегі жақсылықтың әрдайым жеңетінін көрсете отырып, үлкен тәрбиелік мәнге ие.

15. Табиғатқа қамқор болудың мәні

Ертегідегі оқиғалар табиғатты сүю мен оған қамқорлық жасауды дәріптейді. Табиғат — адам өмірінің көркі, оны қорғау — біздің ұрпақ алдындағы парызымыз. Бұл ертегі жас ұрпаққа табиғатқа деген сүйіспеншілік пен жауапкершілікті түсіндіреді, әрі табиғатты сақтаудың маңыздылығын айқын көрсетеді.

16. Қазақ халық ауыз әдебиетіндегі киік бейнесі

Киік — қазақ халқының бай рухани әлемінің бір ерекше кейіпкері. Ол сұлулықты, нәзіктікті, табиғатпен үндестікті бейнелейді. Қазақтың ұлы даласында киік аңдардың ең сұлуы, тағылым мен даналықтың символы ретінде бағаланған. Ертеде жас балаларға киіктің табиғаттағы орны туралы, оның қонақжайлығы мен жылдамдығы туралы мақал-мәтелдер мен ертегілер арқылы түсіндірілген. Бұл шығармалар табиғатты құрметтеудің ертеден келе жатқан дәстүрін көрсетеді.

Киіктің бейнесі оралман мәдениетімен де тығыз байланысты. Жұмбақтар мен өлеңдерде киіктің нәзік әрі ерекше қасиеттері ерекше айтылады, олар балалардың қиялын дамытып, ұлттық мәдениеттің сақталуына үлкен үлес қосады. Әсіресе, балалардың ой-өрісін кеңейтіп, табиғатқа жақын болуға тәрбиелейді. Мұндай шығармалар ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, қазақтың рухани дүниесін байыта түседі.

17. Ертегіден алынатын тәрбиелік мән

Ертегі — балаларға өмірлік маңызды құндылықтарды жеткізудің тамаша құралы. Біріншіден, достық пен адалдықтың құндылығын үйретеді. Мысалы, кейіпкерлердің бір-біріне көмектесуі, қиын сәттерде бірге болуын сипаттап, бұл қасиеттердің қиындықтарды жеңУге көмегін түсіндіреді. Бұл елдің болашағына сеніммен қарау үшін өте маңызды.

Екіншіден, табиғатты сүю мен қорғау туралы идея басты орында тұрады. Ертегі арқылы балалар жануарларға қамқорлық жасаудың маңызын түсініп, қоршаған ортаның тазалығы мен сұлулығын сақтау керек екенін сезінеді. Бұл тәрбиенің әсіресе қазіргі экологиялық проблемалар кезеңінде ерекше маңызы бар.

18. Есте қаларлық көріністер

Киіктің ертегідегі ең жарқын көріністерінің бірі — оның алтын мүйізінің күн сәулесімен жарқырауы. Бұл сәт балалардың көз алдында табиғаттың әсемдігін және құдіретін әкеледі. Мұндай сурет балаға табиғаттың ғажайыптарын сезінуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, балалардың бірге жұмыс істеп, киікті қорғауы достық пен бірліктің тамаша үлгісі. Бұл әрекеттер олардың рухын біріктіріп, өзара сенім мен қамқорлықты нығайтады. Сахналық сәттер оқырмандардың жүрегінде мәңгі есте қалатын маңызды тәрбиелік үлгі болып қалады.

19. Киікке арналған өлең мен жұмбақтар үлгісі

Өлеңдер мен жұмбақтар киіктің бейнесін түрлі қырынан ашады. Бір өлеңде киіктің жылдамдығы мен сұлулығы суреттелсе, кейбір жұмбақтар оның ерекшелігін ойын арқылы танытады. Мұндай шығармалар балалардың шығармашылық қабілетін дамытып, киіктің табиғаттағы орнын терең түсінуіне көмектеседі.

Мысалы, бір өлең киіктің алқызыл мүйізін сипаттайды, ал жұмбақтар оның тез жүгіруін және ормандағы өмірін елестетеді. Бұл шығармалар балалар арасында таным мен қызығушылықты арттырады, ұлттық дәстүрге құрметті қалыптастырады.

20. «Алтын мүйізді киік» ертегісінен маңызды сабақтар

«Алтын мүйізді киік» ертегісі өмірдегі ең маңызды құндылықтарды насихаттайды. Табиғатты сүюге, достыққа, мейірімділікке тәрбиелейді. Бұл ертегі балаларға өмірлік тәжірибені жеткізіп, жақсылыққа ұмтылу қажеттілігін ашады. Мұндай тағылымдар оқушылардың тұлғалық дамуына зор әсер етеді әрі ұлттық мәдениеттің сақталуына септігін тигізеді.

Дереккөздер

Қазақ ертегілерінің антропологиялық және мәдени ерекшеліктері: жинақ / Қ.А. Аманжолов. – Алматы, 2005.

Туғанбаев Д. Қазақтың ауыз әдебиеті тарихынан. – Алматы, 2010.

Досмұхамедова, Г. Ертегі және оның адамның дүниетанымындағы рөлі. – Астана, 2018.

Сағындықова, Ж. Табиғат пен адам арасындағы үйлесім қазақ фольклорында. – Алматы, 2016.

Нұрғалиұлы, Қ. Қазақ халық әдебиеті: тарих, теория, әдістеме. Алматы, 2018.

Сейітбекова, А. Ертеректің тәрбиелік мәні. Қазақ тілі және әдебиеті журналы, №3, 2020.

Жұмабаев, М. Табиғат пен әдебиет. Астана: Ғылым, 2019.

Тұрмағанбетқызы, Ғ. Қазақ ауыз әдебиетінде жануарлар бейнесі. Қазақ филологиясы, 2021.

Исаев, Е. Мәдени мұра және жас буын. Алматы, 2017.