Текст выступления:

Күн тәртібі
1. Күн тәртібі әлемі: Неге маңызды?

Күн тәртібі дегеніміз — біз күнделікті өмірімізді ұйымдастыратын ерекше құрал. Ол уақытымызды тиімді, қызықты әрі пайдалы өткізуге көмектеседі. Бала күнінен күн тәртібіне үйрену – денсаулық пен табыстың негізі.

2. Күн тәртібінің тарихы мен пайдасы

Ежелгі қазақтар күн тәртібін табиғаттың ырғақтарына сай құрды. Олар мал өсіру мен демалысты күннің әр сәтіне сай үйлестіре білді. Бүгінде де күн тәртібі әр күнді құнды әрі қуанышты өткізуге септігін тигізеді. Бұл – уақытты жоспарлаудың ежелгі дәстүрі мен заманауи қажеттіліктің тоғысы.

3. Күн тәртібінің мәні мен түсінігі

Күн тәртібі тек уақытты бөлу емес, ол ой-сананы реттеу, сергектікті сақтау құралы. Мысалы, таңертең дұрыс ояну адамды күш-қуатқа толы етеді, ал кешкі уақытта демалуға уақыт бөлу мидың тынығуына, дененің қайта қалпына келуіне көмектеседі. Сонымен бірге, күн тәртібін ұстану өз-өзіңді бақылауда ұстауды дамытады.

4. Күннің маңызды кезеңдері

Күн ішінде әр сәттің өз маңызы бар: таң ата жату, таңғы ас ішу, оқу уақыты, ойын мен серуен, кешкі тынығу. Мысалы, таңертең ерте тұру денсаулық пен көңіл-күйді жақсартады. Ал кешкі уақыт жүйке жүйесін демалдырып, жақсы ұйқыға себепші болады. Осылайша күннің әр кезеңін саналы пайдалану өмірдің сапасын арттырады.

5. Ұйқының жасырын құпиясы

Балалардың қалыпты өсуі үшін тәулігіне 9-11 сағат ұйқы қажет. Ұйқы кезінде ағза энергия жинап, ми тынығуға мүмкіндік алады, денсаулық күшейеді. Ерте ұйықтау және тұрақты ояну өсуге оң әсерін тигізеді, сонымен қатар көңіл-күй мен зейінді жақсартады.

6. Таңғы астың таңғажайып күші

Таңғы ас – күнді белсенді бастаудың негізі. Онда сүт пен ботқалар энергияны мол жеткізіп, көңіл-күйді көтереді. Жұмыртқа мен жемістер ағзаға маңызды дәрумендер мен қоректік заттарды береді. Таңғы асты ұмытпау сабақта жақсы оқу мен денсаулықты сақтауға үлкен көмектеседі.

7. Мектеп өмірінің маңызы

Мектеп – біліктілік пен тәрбие орны. Мұнда балалар тек оқу ғана емес, достық, ынтымақтастық пен жауапкершілік сезімін үйренеді. Мектепте әр күннің жоспарлы өтуі білім алуда табысқа жетуге, ойлау қабілетін арттыруға ықпал етеді.

8. Демалыстың маңызы

Демалыс денсаулық үшін аса маңызды. Ойын-сауық пен тынығу жүйке жүйесін регенерациялайды, энергияны толықтырады. Сондай-ақ дұрыс демалу баланың шығармашылық қабілетін, көңіл күйін көтеріп, оқу және спортқа ынтасын арттырады.

9. Қозғалыс пен спорт: Әр күнге сергіту

Баланың денсаулығын сақтау үшін күніне бір сағат таза ауада жүгіру, доппен ойнау немесе жай серуендеу қажет. Спорт көңіл күйді жақсартып, күш-қуат береді, иммунитетті нығайтады. Қозғалыс баланың физикалық дамуы мен сергектігін қамтамасыз етеді.

10. Таза ауадағы сиқырлы сәттер

Таза ауада серуендеу қан айналымын жақсартып, дененің сергектігін арттырады. Кемінде жарты сағат таза ауада болу иммунитетті күшейтіп, жалпы жұмысқа қабілеттілікті арттырады. Табиғатты бақылау қоршаған ортаны түсінуге көмектеседі, ал достармен бірге жүру көңіл-күйді көтеріп, әлеуметтік дағдыларды дамытады.

11. Дәмді түскі және кешкі ас

Түскі ас – күннің ортасында энергия мен күш беретін негізгі уақыт. Бұл уақытта көкөністер мен ақуызға бай тағамдарды қабылдау денсаулыққа пайдалы әрі ойлау қабілетін арттырады. Кешкі ас жеңіл және қаныққан салмағы аз болуы тиіс, ол ұйқыға дайындалуға көмектеседі, ас қорытуды жеңілдетеді және түні бойы тыныш ұйықтауға ықпал етеді.

12. Үй тапсырмасы: тәртіп пен табыс

Үй тапсырмасын орындауға күн сайын кемінде 30 минут бөлу оқу қабілетін арттырады. Ұқыпты және тыныш жұмыс орны балалардың зейінін шоғырландырып, оқу жетістігін жақсартады. Мұндай тәртіп оқуда табысқа жетудің басты кепілі.

13. Хобби арқылы дамудың пайдасы

Хобби – жеке тұлғаның дамуы мен шығармашылығын арттыратын маңызды құрал. Мысалы, сурет салу, музыкалық аспаптарда ойнау балалардың қиялын дамытып, өзін-өзі тануға көмектеседі. Сондай-ақ спорттық хоббилер денсаулықты нығайтып, командалық жұмысқа үйретеді.

14. Достармен қуанышты уақыт

Достармен бірге уақыт өткізу балаға психологиялық қолдау береді, сезімдерін дұрыс білдіруге үйретеді. Ойындар, ортақ іс-шаралар ынтымақтастық пен сенімділікті нығайтады. Міне, сондықтан достармен өткізген әр кез маңызды әрі қуанышты.

15. Жеке гигиена: тазалық заңдылығы

Тісті тазалау күндіз және түнде міндетті түрде жүргізілуі қажет. Бұл тістердің сау болуына, микробтардың ағзаға енуінің алдын алуға көмек береді. Қол, бет және денені жиі жуу – жұқпалы аурулардан қорғаудың тиімді жолы. Жеке гигиенаны сақтау жалпы денсаулықты жақсартады.

16. Телефон мен компьютерге бөлінген уақыт

Қазіргі заманғы балалардың өмірінде телефон мен компьютер беті өте маңызды орын алады. Бірақ бұл құрылғыларды тым ұзақ қолдану көздің шаршауына және ұйқының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сондықтан гаджеттерді күніне бір сағаттан артық пайдаланбау өте маңызды, себебі бұл баланың денсаулығын сақтауда үлкен рөл атқарады. Сонымен қатар, экран алдындағы ұзақ отырудың орнына үзіліс жасау керек. Әр 20 минут сайын көзге демалуға мүмкіндік беріп, арнайы жаттығулар жасау көздің шаршауын жеңілдетеді. Мұндай әдеттер көздің саулығын қорғап, жұмыс өнімділігін арттырады. Ең бастысы, электрондық құрылғыларды балалар тек білім алу немесе пайдалы ойындарға арналған кезде қолдануы тиіс. Бұл олардың уақыттарын тиімді пайдаланып, зиянды әдеттерден аулақ болуына ықпал етеді. Түнде ұйықтар алдында гаджеттерді өшіру тыныштық пен жақсы ұйқыны қамтамасыз етеді, сол арқылы күнделікті энергияны қалпына келтіруге мүмкіндік туғызады.

17. Отбасылық дастархан – жылулық мекені

Отбасылық дастархан – бұл тек тамақ ішу орны ғана емес, сонымен қатар жылылық пен қолдау орталығы болып табылады. Бірге тамақтану балаларға қауіпсіздік пен сүйіспеншілік сезімін береді, осылайша олар эмоционалды тұрғыдан да тәрбиеленеді. Бұл уақытта отбасымен бірге өткізілген уақыт балалардың мінез-құлқына да оң әсер етеді, жақсы әдеттердің қалыптасуына үлгі болады. Сонымен бірге дастархан басында сөйлесу – отбасы мүшелері арасындағы байланысты нығайтады. Бір-бірінің күнделікті жағдайлары туралы әңгімелесу, маңызды оқиғаларды бөлісу өзара түсіністік пен қолдауды дамытады. Мұндай қарым-қатынас балалар мен ересектердің арасындағы сенімділік пен сыйластықтың артуына септігін тигізеді.

18. Ұйқыға дайындықтың жұмбақ әлемі

Түнгі ұйқыға дайындық – баланың денсаулығы мен көңіл-күйінің маңызды бөлігі. Ұйқыға жатар алдында бөлмедегі жарықты жұмсақ сөндіру тыныш атмосфера қалыптастырады және миды демалуға шақырады. Бұл күннің шаршауын кетіріп, денеге тынығуға мүмкіндік береді. Гаджеттерді өшіру тек көзге ғана емес, ми қызметінің де тынығуына көмектеседі. Экраннан бөлінген көк жарық ұйқы гормоны мелатониннің бөлінуін тежейтінін зерттеулер көрсеткен. Сонымен қатар, ұйықтар алдында кітап оқу немесе ата-анамен жеңіл әңгіме айту миға жағымды әсер етіп, баланың тез және тыныш ұйықтауына көмектеседі. Бұл қарапайым, бірақ маңызды рәсім күнделікті ұйқы сапасын жақсартып, ертеңіне қуанышпен оянуға себеп болады.

19. Күн тәртібі: баланың жарқын өмірінің негізі

Күн тәртібін сақтау баланың жарқын және гармониялы өмірінің негізгі шарттарының бірі болып табылады. Мысалы, уақытында тамақтанып, тұрақты ұйықтау баланың физикалық және психикалық денсаулығын нығайтады, концентрациясын арттырады. Бір баланың әңгімесі бойынша, ол ерте жататын күндері мектепте жақсы нәтиже көрсеткен және өзін сергек сезінген. Басқа оқушы күннің әр кезеңінде белгілі бір тапсырмаларға уақыт бөліп, ойын мен оқуды үйлестіргенде, күнделікті өмірі көңілді және тиімді өтіп жатқанын айтқан. Мұндай мысалдар күн тәртібінің баланың жетістігі мен бақыты үшін қаншалықты маңызды екенін дәлелдейді.

20. Күн тәртібі – сенің жетістігіңнің бастауы

Бала күн тәртібін дұрыс ұстанса, ол дені сау және білімге ынталы болып өседі. Мұндай бала өмірге қуанышпен қарайды және өз мүмкіндіктерін толық аша алады. Күн тәртібінің арқасында қалыптасқан тәртіптіліктің арқасында қарым-қатынас пен білім саласында үлкен жетістіктерге жетуге болады. Сондықтан күн тәртібін сақтау – тек тапсырманы орындау емес, сонымен бірге ұзақ мерзімді табыстың негізі.

Дереккөздер

Ә. Нұрпейісов. 'Ұйқылықтау және күн тәртібі', Алматы, 2019.

Қазақ ұлттық университеті. 'Балалардағы күн тәртібінің маңызы', 2021.

Денсаулық сақтау министрлігі республикалық есептері, 2022.

Т.Ахметова. 'Балалардың дамуы мен хобби', Нұр-Сұлтан, 2020.

Ж.Платонов. 'Спорт және баланың денсаулығы', 2018.

Жұбанов Б.Б. Балалардың денсаулық сақтау негіздері. Алматы: Аруна, 2020.

Айтбаев К.М. Баланың психологиялық дамуы және отбасы тәрбиесі. Нұр-Сұлтан: Қазақ университеті, 2019.

Төлеубаев Ә. Ұйқының баланың денсаулығына әсері. ҚазМУ медициналық журнал, 2021, №4.

Мұқанова Д.С. Күн тәртібі және баланың өмірлік дағдылары. Алматы, 2022.